Şûn û şopa Şerê Cîhanê yê Duyem di helbesta Kurmancî de

• Mirov ji hêla edebî ve lê bifikire Şerê Cîhanê yê Duyem herî zêde tesîr li nivîskarên Kurd ên Sovyetê kiriye. Jixwe Kurdan di vî şerî de wekî miletên dîtir di nav Ordiya Sor de şer kiriye, hin ji wan venegeriyane di şer de can dane, hin ji wan jî ji ber lehengiya xwe nîşana dewletê jî stendine. 

 

Di Şerê Cîhanê yê Duyem de bi milyonan insan mirin, bê cî û war man, gelek nivîskar û rewşenbîr mecbûr man terka welatê xwe bikin. Tesîra vê li ser wêjeyê jî çêbû ku miletên terefê şer bûn di wêjeya xwe de bi awayekî behsa vî şerî kirin. Di vî şerî de pişta nijadperest, faşîst û naziyan şikiya* û dinyaya wan texeyul dikir, pêk nehat. Piştî şer hêzên serdest nîzameke nû dan dinyayê. Di vî şerî de ji bo halê Kurdan, mirov dikare bi zimanê siyaseta îro bibêje, ne aktor ne jî faktor bûn. Piştî şerî tecrubeya Komara Kurdistanê ku paytexta wê Mehabad bû, çêbû lê vê jî zêde dewam nekir. Merama vê nivîsê ne ew e ku behsa vî şerî bike lê belê meqsed ew e, bê ka di metnên Kurmancî de bi çi awayî behsa vî şerî hatiye kirin.      

Celadet Bedirxan di kovara Hawar û Ronahî de bi hûrgilî behsa Şerê Cîhanê yê Duyem dike. Hawar berî ku şer biqewime, dest bi weşana xwe kiribû, lê Ronahî gedê vî şerî ye. Ji bo Ronahî ku rojnameyeke siyasî bû, dewleta Fransa jî alîkarî dida. Celadet, di Ronahî de hesabê xwendevanên xwe dikir, loma ji bo rehet fêhm bikin heta jê dihat bi zimanekî sivik û rewan behsa qewimînên siyasî, eskerî û dîplomatîk dikir. Heçku di nav civatê de rûniştibe û ji haziran re behsa şerî dike. Her wiha wî di nav ragihandina şerî re hewl daye li gorî termînolojiya eskerî û dîplomatîk peyvên nû jî çêke. Sermeselê, di nav metnê de jî dibêje, 'em bi Kurmancî jê re bêjin' yanê di ber re peyvan jî çêdike. (Ji bo çavkaniyeke berbiheve binêrin: II. Herba Cîhanê- Rewşa Dinyayê, Mîr Celadet Alî Bedir-Xan, Weşanên Belkî, 2014)     

Dengê şer li ber guhê Celadet ket

Gava mirov li şert û mercên Kurdan ên hingî difikire, birra jî ragihandina qewimînên Şerê Cîhanê yê Duyem bi Kurmancî ne karekî hêsan bû, lê dîsa jî Celadet Bedirxan xwe daye ber vî karî, heqê vî karî daye. Ji bo têgihîştin û naskirina wan salan metnên Celadet ji bo xwendevanên Kurmancî îro jî çavkaniyeke hêja ye. Her wiha mirov dikare bêje bi vî şerî re termînolojiya Kurmancî ya eskerî kemiliye.

Salên ku Hawar û Ronahî derdiketin, Sûrî di bin hîmaya dewleta Fransayê de bû. Bes piştî ku Parîs ji alî eskerên Hîtler ve hate dagirkirin û li Fransayê rejîma Vichy hate ragihandin, eskerên Fransayê jî bûn du beş. Alîkî rejîma Vichy ku hefsarê wê di destê Naziyan de bû û serokê vê rejîmê, General Peten (Philippe Pétain) bû, li aliyê din jî General Gaulle (Charles de Gaulle) û eskerên wî hebûn ku bi ti awayî hukimdariya Naziyan a li Fransayê qebûl nedikir. Hingî jî Sûriyê erdê Fransayê bû û eskerên Fransayê li vir hebûn, wekî gelek welatên din. Li Şamê di navbera eskerên General Peten û General Gaulle de jî şer diqewime ku Celadet Bedirxan hingî li Şamê bûye.   

'Elamdan'a Kamiran û xeberdana Trump

Ji xeynî Hawar û Ronahî her wiha Roja Nû ya ku Kamiran Ali Bedirxan derdixist jî bi hûrgilî behsa qewimînên şer dikir. Kamiran Ali Bedirxan ku dilxwazê 'Hevalbend’ê bû bi sernavê 'Em û Cihan' wiha dinivîsî: 'Kurdan ji bona azahî û serbestiya xwe, gelek xwîn rijandine û îro ko miletên dinyayê ên biçûk û mezin, ji bona serbestiya dinyayê şer dikin, fidakariyine mezin dikin û ji bona mezinahiya welatê xwe û rahetî û selametiya cihanê bi qiwetên zilm û zorkeriyê di şerî de ne, xebata hindik li kurdan mîna betalman tê. Lê kurd çi bikin, Nimînendeyên Hevalbenda xweş dizanin, kurda ji bona her fidakariyê hazir bûna xwe ji wan re elam dane.'' (Roja Nû, Hejmar: 15) 

Em nizanin ka haya dewletên Hevalbend ji vê 'elamdan’a Kamiran Alî Bedirxan çêbûye an jê razî bûne, bes em dizanin pêrar Serokê Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê Donald Trump gava li ser Rojavayê Kurdistanê êriş hebû, çaxê bersiv dida pirseke der barê vê êrişê de bi awayekî ecêb yekser bal kişandibû ser vê meselê û gotibû: ‘Kurdan di Şerê Cîhanê yê Duyem de alîkariya me nekirin.’  

Qedrî Can û gera wî ya Mosko

Nivîskarên ji nifşê Hawarê di nav xwe de dibûn du beş, yek jê ku pêşengiya wê Celadet û Kamiran Bedirxan dikir alîgirê dewleta Ingîltere û Fransa bûn, nivîskarên wekî Qedrî Can, Cegerxwîn jî piştevaniya Yekîtiya Sovyetê dikirin ku jixwe wan di helbestên xwe de pesnê sîstema Sovyetê didan. Lê di şer de dewletên navbirî giş li alîkî bûn ku ji bo wan dihat gotin ‘Dewletên Hevalbend’. Her çiqas di şer de alîgiriya edîbên Kurdan beloq be jî mirov nikare bêje wan di helbestên xwe de gava Şerê Cîhanê yê Duyem hebû behsa vî şerî kiriye. Çend helbestên heyî jî ji şerî wêdetir dêhna xwe dane sîstema piştî şerî û encama wê. Her wekî di helbesta Qedrî Can 'Ez diçim Mosko' de di wan ristan de mirov rastî şopa Şerê Cîhanê yê Duyem tê:  'İnsanê wek melekan ../ Dil saf…/ Dev biken.. rû bi kenîn../ Nizanim çawan destên Naziyên ehmeq/ Li van digeriya..'' (Qedrî Can, Hemû Berhemên Wî, Weşanxaneya Belkî, 2009)

Peydabûna pasîfîzmê di helbestê de

Piştî şer di nav wêjeya Kurmancî de reha pasîfîst peyda dibe û helbestkarên Kurd li dijî şer ji her demê bêhtir dengê xwe derdixin. Helbesta 'Na' ya Fêrîkê Ûsiv jî nimûneyeke baş e bo dîtina pasîfîzma di nav helbesta Kurmancî de:

'Bira qûjîn zur’nê bê t’ek,
Gur’în defa qur’nê bê t’ek,
Ne ji t’op û sîlih’ û ç’ek,
Şer’ra dibêm, na!’ (Ji helbesta wî 'Na’, 20’ê Fêvralê [Sibat] sala 1966’a, Riya Teze)

Her wiha di helbestên Cîgerxwîn de jî mirov çav bi pasîfîzmê dikeve. 

‘Mebin wek Hêtler, em naxwazin şer’ (Ji helbesta wî Mîhrecana Berlînê) 

''Ez naxwazim şer 
Dîsa bê cîhan, 

Xwîn bê rijandin, 
Bêtir bi ziyan…’’ (Ji helbesta wî 'Ji Komîta Aşitîxwazên Swedêre', Cegerxwîn, Kîne Em, Pelê Sor Yayınları, 1991)

Bes divê mirov bi bîr bixe ku dijberiya şer a Cegerxwîn bi du pêwendiyan xwe dide der. Yek jê ji tecrubeya Şerê Cîhanê yê Duyem peyda bûye ya din jî tercîha mecbûrî ya Kurdan e ku serdestên wan dikin ku Kurd şer bikin lê esas tercîha şer ne bi dilê wan e.   

 

Afîşek  derheqa ‘Roja Altindarîê’ de,  ji rûpela Riya Teze (8’ê Mayê [Gulan] sala 1966’a) li gel weneyê dinivîse: ‘Sibê roja altindarîêye’ 

 

‘Şerê Wetenîê' û 'Roja Altindarîê'

Mirov ji hêla edebî bifikire Şerê Cîhanê yê Duyem herî zêde tesîr li nivîskarên Kurd ên Sovyetê kiriye. Jixwe Kurdan di vî şerî de wekî miletên dîtir di nav Ordiya Sor de şer kiriye, hin ji wan venegeriyane di şer de can dane hin ji wan jî ji ber lehengiya xwe nîşana dewletê jî stendine. Yek ji wan Semend Siyabendov e ku li serê helbest hatine nivîsîn, kilam hatine çêkirin. (Binêrin helbesta Karlênê Çaçanî 'Semend Siyabendra' û helbesta Ûsivê Beko 'Xeleka Agirda' di kitêba Lîtêratûra-Bona dersxana 5-6, Casimê Celîl, Neşireta Lûys, Êrêvan, 1970) Tesîra vî şerî ne di warê wêjeya nivîskî de her wiha xwe di dengbêjiyê de jî daye der, dengbêjên ku em behsa wan dikin jî welatiyê Yekitiya Sovyetê bûn her wiha şahidê dewra xwe. (Derheqê vê de binêrin nivîsa Sedat Ulugana 'Sovyet Kürt Dengbêjliği ve 2. Dünya Savaşı', Dilop, Hejmar: 15)

Şerê Cîhanê yê Duyemîn ji penceraya Sovyetê bi du têgehên sereke; 'Şerê Wetenîê' û 'Roja Altindarîê' şax berdaye nav wêjeya Kurmancî.  Çi helbest çi pexşan, çi pirtûkên dersê nivîskarên Kurd bi awayekî behsa ’Roja Altîndarîê’ û 'Şerê Wetenîê' kirine. Her wiha di her salvegera wê de rojnameya Riya Teze bi wêne, helbest û nivîsan vî şerî bi bîr anîye. 
        
Parantêzek seba Mîkaêlê Reşîd

Di helbesta Kurmancî de ez dibêm qey herî zêde Mîkaêlê Rêşîd behsa Şerê Cîhanê yê Duyem kiriye. (Ji bo helbestên wî binêrîn We’de-Pencere-Mitale, Mîkaêlê Reşîd, Weşanxaneya Belkî, 2019)  Wî bi xwe di nav refên Artêşa Sor de şer nekiriye, lê şahidî kiriye, dîtiye ku şer çendî xisar daye welatê lê, bi mirina insanan êşiyaye. Jixwe, hingî di nav Artêşa Sor de Kurdan jî şer kir, hinek mirin, hinek birîndar bûn, Sovyetê ji ber egîdiya wan nav û nîşan da hinekan. Mîkaêlê Reşîd gava şer diqede xortekî 20 salî ye, ne hewcê ye ku em li gorî tarîxa çêbûna wî û tarîxa dawîhatina şer hesabê bikin, jixwe ew di helbesta xwe ya 'Xilazbûna şer’ de dibêje: 

"Ez bîstsalî bûm,
Dinê da teze şer xilaz bibû."

Helbet di şer de dilê wî ji bo serketina Sovyetê lê da, jixwe serketina Sovyetê jî bi helbesta xwe ya ‘Bihara altindarîêʼ silav dike: 

"Rojeke xweş bû, rojeke sayî
Neheê gulanê, sala çilpênca,
Sal-silametî, dijî û heyî
Mîna vê roê, mîna van penca."

9ʼê Gulana 1945’an di dîroka Rûsyayê de 'Roja Serketinê’ ye, ew roj e ku Nazî bi temamî têk çûn, û dewleta Elmanyayê teslîm bû. Ger em behsa vê rojê li gorî vokabulara Kurmancî ya Sovyetan bêjin, navê wê  'Roja altindarîê’ ye. Mîkaêlê Reşîd gava navê 'Roja altindar' hiltîne, ji bîr nake ku bi saya serê eskerên Artêşa Sor bû 'Roja altindar', di helbesta xwe ya 'Hevalê şêrda', dibêje: 

"Dinêda dewsa lingê wan mane,
Mane mezelê wan lawê dilşêr,
Êd ku negihîştin roja altindar,
Lê rê vekirin bona wê rojê."

Wî dizanî, şer her çiqas li ser erdê qediya be jî, di ruhê mirovan de hê birîna wî nekewiyaye. Di helbesta xwe ya 'Şer’ (1973) de bi hostetî behsa wê birînê dike:

"Eva du roje ezman digirî.
Eva du roje
Roja havînê melûl û sare,
Jêr şîn, jor gewre,
Eva du roje serê min şile,
Eva du roje dilî ne dile,
Eva du roje, ku hevalê min
Dibê:- Birînê min dîsa dêşin,
Ku ji şer mane.

Eva sî sale, 
Birînê wîda hela hê şere."

Wî herî zêde di kitêba xwe ya Pencere de, behsa şop û şûnbirîna şerî dike. Li cem Mîkaêlê Reşîd 'pencere' metefora libendamayîna şerî ye, libendamayîna ku naxwaze hêviya xwe ji vegerê bibire. Di helbesta xwe ya 'Pencera dê' (1972) de ji çavê dayikê hisa libendamayînê şanî me dike: 

"Her pencerek 
We’de xweda xewra diçe,
Her pencerek
We’de xweda hişyar dibe,
Lê pencera dayka reben,
Ku tek kurekî wê hebû,
Lê ew jî çû şêrda canda,
Gelek şeva qe ranazê."

Belkî ji ber ku wî hingî şer û bela dîtiye di sedsala bîstan de carna melankolîk û bêhêvî dibe, hingî aciz dibêje: "Nizanim qe kuda ez herim". 

Di Şerê Cihanê yê Duyem de gelek mal, avahî, bajar xera bûne, ew bi xwe bûye şahidê vê wêraniyê:

"Erd birîndar bû ji şer û de’wa,
Sîngê wî hezar dera qelaştin,
Û erd jî rokê hat ser hemdê xwe,
Got: Wexte dîsa xwe xweşkim, geşkim."

Piştî 30 salan jî ew hê jî ji bîr nake:

"Nizanim tu kuyî, lê ew qîrîna te,
Ku şeherê minda şeva lal şerjêkir,
Qirika minda maye û wê qîrînê ez
Sî sala zêdetir dixeniqim bêzar."

*Piraniya dewletên Ewrûpayê 8. Gulanê wekî 'Roja Rizgariyê' pîroz dikin. Li gel Sovyeta Berê  jî 9. Gulanê wekî 'Roja Serketinê’ an jî bi qewlê Kurdên Qefqasyayê 'Roja Altindarîê' tê pîrozkirin. 

 

*Ew nivîs di PolitikART'a 288'ê derçû.

Hevpeyvîna bi A.Balî re

Cegerxwîn û A.Balî

 

Sûretek ji rewşenbiriya Kurdî: A. Balî

Min navê A. Balî an jî bi navê xwe yê nasnameyê Abuzer Bali Han bihistibû lê gava rastî pirtûkên wî yên ‘Antolojiya Helbestvanên Kurd’ hatim, navê wî di bîra min de ji xwe re cihekî xweş çêkiribû. Ew antolojî ji pênc cîldan pêk dihat ku xebateke berfireh bû, hingî ez li xwe heyirîm heta vê çaxê çawa haya min jê çênebûye. Her wiha li gel pirtûkên xwe yên çapbûyî, A. Balî kir ku dîwanên Osman Sebrî li Ewrûpa û welêt çap bibin.
Em li ser karûbarên wî yên Kurdî û Kurdolojiyê, seyda û hevalên wî, jiyana wî ya li xeribiyê peyivîn.  

Xwendina cenabê te pêşî li ser Turkolojiyê bûye, lê paşê te dest bi Kurdolojiyê kiriye. Çi bû, çi qewimî di jiyana te de ku te berê xwe da Kurdî û Kurdolojiyê?
Min xwendina xwe ya bilind li Zanîngeha Enqerê di beşê Turkolojiyê de kuta kiribû. Piştre wek mamosteyê wejeyê di lîseyan de min kar kir. Hingê ez neçar mam tercîhekê bikim; an girtîgeh an jî derketina derveyî welat.
Min li Elmanyayê di sala 1973’an de li bajarê Gottingenê dest bi doktoreya zanistî kir. Piştre derdora min fireh bû û min hin mirov nasîn. Min dixwest ku li Elmanya Rojhilat di Zanîngeha Humboltê de li gel Prof. Dr. Hazayî, li ser Nazim Hikmet kar bikim. Li paş çendek dîtinan, me li hev kir. Wan referansên TKP’ê dixwestin! TKP’ê jî ji min re diyar kir ku mirovên Kurd, ger ne li gel wan bin, ewna nikarin referansê bidin wan. Ew karê min bikira jî wisa ji dest çû.

Nexwe ger wana misade bidana belkî te li ser rêya Turkolojî dewam bikira?
Ez bi bîreweriya neteweyî hesîme. Wê demê di zanîngehê de min Farisî dixwend. Min dît ku mirov dikane bi Kurdî jî binivise. Heya wê demê ez ji her tiştî bê agah bûm. Cara yekem min ji Prof. Dr. Hasan Eren etîmolojiya gotina Kurdî pirsî. Jixwe etîmolog bû. Çi mixabin, wê demê bi hêrsketina xwe, bersiva min jî bêdeng hiştibû.  
Li Berlinê li gel Prof. Dr. Buttner min sala 1974’an dest bi doktorayê kir li ser mijara ‘Rola Osmaniyan di Rojhilata Navîn de’. Lê paşê min di Kurdolojiyê de mamoste Cemal Nebez nas kir, min destê xwe ji wir kişand û derbasî Îranîstîkê [Îrannasiyê] bûm. Wan salan li derveyî welat komelên karkerên Kurd nîn bûn. Lê Komela Xwendekarên Kurdistan li Ewrûpaye (KSSE) û AKSA hebûn. Gelek jî çalak bûn. Liqên xwe li hemî cîhanê hebûn!

Yanî Cemal Nebez bû wesîle ku tu berê xwe bidî Kurdolojiyê?  
Erê ew bû wesîle. Paşê min çend semîner li ser Kurdan di beşê Kurdolojiyê de dan. Min bêhtir Mamoste Cemal Nebez nas kir. Dema min zanista siyasetê dixwend, di wî beşî de profesor Hakki Keskin û Ali Yurttagûl di vê kursiyê de bûn, min gelek li ser Kurdan semîner û konferans dan. Ji bona vê jî ez ji welatiya Tirk hatim avêtin û bê pasaport mam. Hikûmeta Tirk tesîr li ser hikûmeta Elman kir, hikûmeta Elman biryar da ku min ji Elmanyayê bavêje, yanî bûyerên hatin serê me, nehatine serê ti kesî!..

Tu ji bo xwendinê hatibûyî Elmanyayê mamoste?
Wê demê biryareke girtinê ji bo min hatibû dayîn. Dema hatim Elmanyayê min nexwest betal bim. Min bi Fransizî dizanî. Vê carê neçar mam ku hîni Elmanî jî bibim. Lê dema sala 1974’an hikûmatê gazî kesên derveyî welat kir, min jî ji bo vegerê miracaet kir! Cara duyemîn ez hatim şûn de jî pasaport ji destê min qut kirin û bernedan ez vegerim welat.

Cara duyemîn hatina te ji bo xwendinê bû ne wisa?  
Rewş salên 1975’an li welat pirr xerab bû. Ez derketim derve ji bo mehekê du mehan. Min digot, ez ê çend mehên din vegerim, lê pasaport konsolosê qut kir. Qasî bîst salan min şe nekir vegerim welat. Bê pasaport mam. Lê min nexwest ku ez penaber jî bibim. Mesele hinek dûr û dirêj e. Hîn jî ez li Elmanyayê cîwar nebûme. Min ji wî welatî ti caran hez nekir. Bele sebeb negotine, “Şam şekir e, welat şîrîntir e!“

Te Osman Sebrî û Cegerxwîn nas dikir. Te kir ku dîwanên wan li welêt û Ewrûpayê çap bibin. Ma tu dikarî behsa xwe û naskirina wan bikî?
Sala 1981’ê, li Newroza li Berlîna Rojava ya di salona bi navê ‘’Neue Welt’’ de Cegerxwîn beşdar bû. Li pêş pîrozbahiyê qasî deh rojan zû hatibû Berlînê. Hefteyekê li mala me û hevalan bû mevan. Min ew ji nêzîk ve nas kir. Wê demê min li ser antolojiya helbestvanên Kurd kar dikir. Rê nîşanî min da û alîkariya min jî kir.
Wan salan pirr caran ez diçûm Rojavayê Kurdistanê. Sê, çar caran li mala têkoşerê nemir Osman Sebrî bûm mêvan. Bi  malbeta wî ya li welat û zarokên wî yên li derveyî welat re hevaltî û dayîn û standina min hebû. Wê deme, gotinên wî yên li ser Cegerxwîn ji min re gotin, min ewna ji Cegerxwîn re dubare kirin. Osman Sebrî digot: “Wekû helbestvanekî Kurdistanê dema li welatê wî şer hebe, pêwist e ku ew helbestvan di nav tevgera welatê xwe de cîh bigire û baznede derveyî welat!”
Li ser wan gotinan bersiva Cegerxwîn jî bi hevaltî û dostanî wisa bû: “Wî camêrî her dem di jiyana xwe de rast gotiye û gotinên wî di ciyê xwe de ne. Lê rastiya min jî heye. Heya îro weku 40 berhem destnivîsên min hene. Bes ji wana du, sê dîwanên helbestan çap bûne. Yên mayîn jî ez hatim derveyî welat wana hinekan amade bikim û bidim çapkirin.” Dema gotinên Cegerxwîn min ji Osman Sebrî re gotin, wê demê Cegerxwîn çûbû (1984) ser heqiya xwe. Ew bê deng ma û qet li ser Cegerxwîn neaxift. Dema Cegerxwîn dilovan bûyî, wî 8 dîwanên xwe yên helbestan û ji deh berheman zêdetir jî pirtûkên mijarên xwe cuda cuda dane çapê û ew tevî çanda Kurdistanê kirin. Her bijît û mala wî ava be!
Soza min dayibû Osman Sebrî di saxiya wî de çi mixabin min nekarî bi cîh bînim. Bicîhanîna wê ne di deste min de bû. Pêşgotina dîwanê rehmetî Prof. Dr. Îsmet Şerîf Wanlî bi zimanê Erebî bi tîpên Aramî nivisîbû. Mamoste Izedîn Naso wergera wê ya Kurdî bi tîpên Latînî amade kir. Çapxaneya Apec ya li Stokholmê wergera pêşgotinê xwestin bi xwe amade bikin. Lê soza min dayibû Mamoste Naso, ez lê venegerim. Ew xwesteka Mamoste Wanlî jî bû. Çapkirina dîwanê dirêj kirin û dîwan dema sala 1998’an hate çapkirin, têkoşerê nemir Osman Sebrî jî (11.10.1993) çûbû ser heqiya xwe. Di rojên pêş me de bi çapa dîwanê ya 4’an helbestên wî yên heya îro di dîwanên çapbûyî de cih negirtin jî yê bikevin destê xwendewanan. Lê pirtûka wî ya ji serpêhatiyan bi navê “Hevalê Çak” min bi Hoşeng Sebrî re amadekirî jî ji aliye weşenxaneya Lîsê ve li Amedê hate weşandin.
Osman Sebrî û Cegerxwîn, her du helbestvan jî di rêya têkoşîna gelê xwe de jiyana xwe borandin. Her du helbestvan jî sosyalîst û azadîxwaz bûn. Herduyan jî dixwest Kurdistaneke azad û serbixwe bibînin û tê de bijîn. Cegerxwîn di goftugoyek xwe de ji min re wisa gotîbû: “Ne dûr e! Roj yê bêt, ez jî dizanim Kurdistan ê azad be! Lê ez jî dixwazim di Kurdistaneke azad de rojên xwe yên azad û şahî biborînim!” Ew xwestek ne bû para wana. Lê rojên li pêş me, ew xwesteka dilê wan ê bêguman pêk bê! Ew ê her bi karên xwe yên berbiçav di nav gelê xwe de bijîn û ti caran jî nayên jibîrkirin.

Mamoste bi qasî ez ji nivîsên te têgihîştim, di derya Kurdî de herî zêde tesîra Osman Sebrî û Cemal Nebez li ser te çêbûye, li gel wan her du navan mirov dikare navê Cegerxwîn jî hilde…
Osman Sebrî, navê wî ‘Têkoşer’ bû, bê sebeb jê re ‘Têkoşer’ negotine. Cegerxwîn jî gelek caran qala mêranî û camêriya Osman Sebrî ji min re kiriye. Apê Osman Sebrî,  Şukrî, zavayê Hecî Bedir Axa ye. Dema bavê Osman Sebrî dimire Nûrî dibe bavmariyê Osman Sebrî! Ataturk di dema meclîsa yekemîn de Bedir Axa kiribû wekîlê Meletî. Osman Sebrî mirovekî sosyalîst bû, ji bo menfatê xwe tiştek nekiriye. Heta, dema Fransî li Sûriyê bûn, xwestine gundekî bidin wî da ku siyasetê neke û here tê de wekî axa bijî, lê wî nepejirand. Paşê girtin heta Magadaskarê sirgûn kirin. Ji salên 80’yî û şûnde jî ne pasaport ne nasname hebû, ne tiştek hebû û di jiyaneke pirr şerpeze de bû. Lê dîsa jî serbilind bû. Mala xwe ji her Kurdî re vekiribû. Hatin û çûyîna mala wî wek dibistanê bû. Ji bo menfata xwe ti caran ji kesî tika û rica jî nekiriye û ew insanekî wisa bi hêvî û serbilind bû. Hemî serokên Kurdan yên çûyîn Şamê li mala wî çûne serdana wî! Wî vekirî ji herkesî re rexneyên xwe digotin. Ew ne mirovekî oportunîst bû. Di her gotineke xwe de raste rast bû.
Cegerxwîn jî insanekî ji bo azadî û aşitiyê her dem ji Kurdan re kar kiriye. Ew helbestvanekî navneteweyî bû. Pirr caran bi mirovan re dema qise dikir, di mejûyê xwe de jî helbestek nû ava dikir. Cegerxwîn ji bo meslehata xwe jî kar kirine û jiyana xwe her berdewam kiriye. Lê Osman Sebrî ketiye kîjan karî, di demeke kurt de hatiye avêtin.     
Kurdan ji Mamoste Nebez jî sûd wernegirtine. Mamoste Nebez feylezofê Kurdan bû. Bi zaravayên zimanê Kurdî, Erebî, Farisî, Îngîlîzî, Elmanî û hin zimanên din wek zimanê xwe yê dayikê baş dizanî. Di salên 1950’î de li Kurdistanê pirtûkên fîzîk, matematîk, kimyayê amade kirine û di dibistanan de ji bo zarokên Kurdan ewna cara yekem belav kirine. Di aliye dîn de di zarokatiya xwe de li ber deste bavê xwe yê ku alîmê wê demê yê ola Îslamê bûye, dersên olî girtine. Zanabûna xwe di heft û heşt saliya xwe de bi Qur’an jiberkirinê wî nîşan daye. Ji ber ku ola dewletên Îslamê her dem Kurd ji xwe re wek dîl girtine û çewisandine, wî bêtir behsa Zerdeştiyan, Kakayî û Elewiyan dikir. Lê ti caran jî li dijî Şaf’î û Sun’iyan qise nedikir. Her wiha ji ola Xiristiyanî û olên din ên cîhanê re jî xweşbîniya xwe hebû.
Çi mixabin zanîna Mamoste Nebez pirraniya xwe bi wî re çû û bin ax bû. Kurdan ji zanîna wî sûd wernegirt.

A.Balî û Cemal Nebez

Li gorî te sedemên wê çi bûn?
Cemal Nebez jî insanekî wekî Osman Sebrî bû, lê bi siyaseta Kurdan re nikarîbû bide û bistîne. Bi xwe jî digot: “Sosyalîstê rasteqîn ez bi xwe me!” Min pirr xwest ku Cemal Nebez li gel rêxistinên Kurdan bide, bistîne, alîkar be, lê ew sert bû. Insanekî wekî fîlozof bû bes zanîna wî pê re çû. Min digot, di nav Kurdan de Kurdologê herî mezin Cemal Nebez e, etîmolojî û ferhenga Kurdî encax di nav Kurdan de Mamoste Cemal Nebez dikare amade bike. Min digot çend kesan em bidin wî hê neçûye ser heqiya xwe, em jê sûdê wergirin. Lê çi mixabin, ti kesî jî alîkariya mamoste nekir. Min xwest ez mamoste bişînim welat, Silêmanî an jî Hewlêrê da ku li zanîngeke wekî profesor wekî rektor kar bike. Nexwest biçe, pirr sert bû. Ji bo vê jî ez jî hinek jê xeyidîm, di dawî de min got, tu dixwazî xizmeta gelê xwe bikî biçî nav gel kar bikî, tu li Elmanyayê çi karî dikî, tu herî heta êvarî tercumanî bikî ji bo çend qurişan, şerpeze bijî. Bi rastî jî di nav tineyiyê de jiyana xwe têk çû.
Rojekê min ji mamoste re got: Mamoste bernameya televizyona Elman de li ser Kurdan bernameyek teybetî girîng heye. Dema te bû, bibîne! Bersiva mamoste ne dirêj bû. Got:“Ez nikarim bibînim!“ Min jê pirsî: “Ji bo çi?“ Bersiva wî ew bû: “Di mala min de televizyon nîn e! Ji ber ku dema min ya ez televizyon seyr bikim tine ye!” Di salên 1985’an de ji bo hevpeyvînek dirêj ji bo Rojnameya Newrozê, min bi Mamoste Cemal Nebez re axaft û ew belav bû. Wê demê wî behsa 115 berhemên xwe yên amadekirî yên çapbûyî û yên çapnebûyî dikir. Ger wisa be, dema mirov ji bo seyrkirina televizyonan jî nabe.

Mamoste berî tu werî Ewrûpayê te navê Osman Sebrî bihîstibû, li cem we ji berê de nav û dengê wî hebû?
Belê, jixwe Semsûr heta 1954’an bi ser Meletiyê ve bû. Malbeta wan ji malbeta axayên Mirdêsiyan bû. Lê Osman Sebrî axatî nekiriye. Heta, wî digot, bavê min mir û şûnde min ji apê xwe Şukrî re got, eraziyên min, zeviyên min bidin min! Apê wî jê re gotiye: "Tu yê zeviyan çir bikî!” Osman Sebrî dibêje, “Min got, ez ê bidim gundiyan, ez ê belav bikim.” Yanî bîr û baweriyeke wisa di wan salan de pê re hebûye. Yanî ez hê ciwan bûm, xort bûm, min navê Osman Sebrî bihîstibû, li mintiqeya Meletî û Semsûrê bi nav û deng bûn. Li ser malbeta wan hozanên Kurd îro jî kilam û destanan dibêjin. Di serhildana Şêx Seîd de malbet hatiye pelçiqandin û çendek kes jî hatine daliqandin!  

Mamoste ez mêze dikim te helbestên Cegerxwîn û Tosinê Reşîd wergerandine Tirkî. Gelo te hingî ji bo Tirkan ev werdigerandin Tirkî an xwendina Kurdî hindik bû, loma te digot bila Kurd qenebe şairên xwe bi Tirkî û bi Kurdî bixwînin?  
Dema sala 1981’an Cegerxwîn li Berlînê mêvan bû, wê demê biryar hate dayîn ji bo hilbijartin û amadekirina helbestên wî yên Kurdî bi wergera Tirkî û min soz dayibû Seyda Cegerxwîn ez wê biweşînim. Ew soza min dayî wî bi cîh hat. Berhemê di dema xwe de ciyekî vala tijî kir. Du caran li ser hevûdû di nav weşanên Pelê Sor de hate belavkirin. Paşê jî qedexe kirin. Li derveyî welat dema heyşt dîwanên Cegerxwîn çap bûn, çapên wana ya duwem û sêyem jî li welat ji nû ve hatin kirin.
Tosinê Reşîd, û Rizaliyê Reşîd dostên min yên kevn in. Her du bira jî helbestvan in. Pirtûka Tosinê Reşîd ya bi navê “Kilamên Rê” ji aliyê min ve hate amadekirin û di nav Weşanên Rê de belav bû. Di wan salên borî de hînî alfabeya krîlî bûm, karûbarên min yên wêjeyî hêsantir dikir. Ez bêtir ketim nav karê Kurdewarî û Kurdolojiyê! Min Prof. Qanatê Kurdo nasî û şûnde, ji bo karên wî yên hêja hatin çapkirin, ez bûm alîkarê mamoste. Pirr caran tekstên mamoste pirr xirab dihatin. Dema min sedemên wê hîn bûm ku makîna wî ya çapkirinê xirab bûye. Me di nav xwe de makînek olimpiya diyarî mamoste kir û şûnde nivîsên xwe rast dihatin. Çi mixabin wê demê berpirsiyarê Kurdolojiyê Prof. Dr. Qanatê Kurdo li Zanîngeha Lenîngradê bê makîna tîpkirinê di rewşeke dijwar de karên giranbuha amade dikirin. Karên wî yên hêja bê guman Kurdolojî dewlemendtir kirin. Her bijî û ew gorbehişt be.

Mamoste biqasî min fêhm kiriye, tu kurdekî sosyalîst î. Gelek sosyalîstên Kurd ên berê li Ewrûpayê bûn hema bêje îro roj êdî henekê xwe bi sosyalîzmê dikin. Dixwazim ji te bipirsim, tu hê jî ji sosyalîzmê bawer dikî?
Gotina “sosyalîzmê” di dîrokê de ji Mazdek bigir heya Şêx Bedreddînê Sîmawgayê diçe. Paşê ew baweriya ji aliye Karl Marx û Friedrich Engels ve bi teoriya Hegel pûç kirine û bingeha baweriya (îdeolojiya) sosyalîzimê bi daxwaziyek bi rêk û pêk hatiyê avakirin. Karl Marx û Friedrich Engels di vê mijarê de rast bin jî di pratika Sovyêt û welatên din yên sosyalîst de ew bawerî baş bi rê ve neçû. Di dawiyê de rêveberiyên wan welatan têkçûn! Wek mînak: Dayîn û standinên welatên sosyalîst li dijî Kurdên mezlûm, mînak, wan piştgirtiya Sedam Huseynê faşîst û xwînrêj dikir.
Gotina sosyalîzmê ji bo hinekan şîr û şekir e! Ji bo hinekan jî navê wê bihîstin wek jehr e.
Sosyalîzm û demokrasî ji hevûdû nayên cûda kirin. Wekhevî, azadî û biratî di nav civatan de ger hebe, bê guman ew ê di nav jiyaneke aram de bijîn. Civatek an jî neteweyek wisa hîn wek utopya tête dîtin. Li gor vê jî welatekî sosyalûst hîn li cîhanê nehatiyê avakirin. Her mirov nikare wek sosyalîstekî jî bijît.
Çil salî berê, Mamoste Prof. Dr. Cemal Nebez behsa sosyalîstên sexte dikir! Me jê fêhm nedikir. Wî digot, “Roj yê bêt ewên sexte yê bixilin! Ji ber ku ew rêya wan rêya sosyalîstiyê nîne!” Li gor baweriya Mamoste saziya wî avakirî ya bi navê “Kajik” rêya wekhevî û rêya yeksanîya Kurdan nîşan dida. Di dîroka kevnar de çawa Kurdan Mazdek baş fêhm nekiriye, me Kurdan ji gotinên gorbehişt Cemal Nebez jî pirr tişt hîn nekiriye û hîn nebûne.  

Tu dikarî behsa xebata xwe ya pênc cîldan “Antolojiya Helbestvanên Kurdî- Helbestvanên Sedsala 20’an” bikî. Te di çend salan de, çawa hazir kir, tu dixwazî cîldeke din derxînî?
Di jiyana min de gotina “Antolojî”yê pirr kevn e. Dema min dest bi dibistana seretayî kir, wê demê di dest min de pirtûkeke bi navê “Antolojî” hebû. Ew pirtûk li ser şairên Tirk bû. Dema asoyê min vedibû, gotinên pirr şairên biyanî dihatin bîra min. Di gotinekê dihat nivisîn ku “Gelê bindest ku helbestvanên xwe neqîrin, ew netewa wek zarokên sêwî ye!” Heya wê demê min ti helbestvanên Kurd nenasîbû. Li Başûrê welat çanda Kurdan ya wek bahrê ez jê ne agahdar bûm. Li bakûrê welat jî navçeya ez lê dijîm, navçeyeke hatî bişaftin bû. Dema min li derveyî welat dest bi karê “Antolojîya Helbestvanên Kurd” kir, roj bi roj helbestvanên min nas dikirin zêde dibûn. Belê cara yekem li derveyî welat, dema min dest bi vî karî kir, gelek kesan ji karê min sûd wergirt. Wana pirtûkên xwe yên helbestvanên Kurd amade kirin û weşandin. Lê ew karê min yê bi salan berdewam diket, min hîn ew li ti ciyan nedayê nasandin.
Çîroka berevoka Helbestvanên Kurd wisa destpêkiribû. Dema min ew cara yekem qasî 310 pel amade kir û ji bo çapê şand, dema çap bibe, karê min kirî daketibû 112 pelan. Navê kesekî heya wê deme ne min dîtî û ne jî tev karkirî ketibû nav amadekaran. Li gorî baweriya min dema tu ser kare yekî din rûnî û lê xwedî derkevî, tu nikarî bibêjî ez sosyalîst im an jî sosyalîzmê diparêzim!
Dema pirtûk ji aliyê Pelê Sor ve li welat çapa duwemîn kir, du berg, sê berg, çar berg û di dawiyê de bi 5 bergan berhem hate qedandin. Dema helbestvan hatin binavkirin û hatin nasîn, hin hevalan dest avêtin karekî sivik. Pirtûkên xwe amade kirin û weşandin. Di pirtûk weşandinê de aliyê darayî min qet qîmet nedayê. Min pirtûkên xwe hemî ji bo alîkariya rêxistinên Kurd diyari kirine. Pirtûka min ya bi navê “Navê Kurdî” jî yekem car min amade kiribû jî ji aliyê hin kesan ve dîsa hate kopîkirin. Lê kopî bin jî ew di warê belavbûyîna di nav gel de karên hêja ne.
Bi hêsanî ez dikarim bibêjim: Arşîva helbestvanên Kurd ya herî mezin bi destnivîs û bi nameyên helbestvanên Kurd a heyî ew di dest min de tê parastin. Di dawiyê de ez ê wana bidim sazîyeke Kurd ya ku li ser wêjeya Kurdistanê lêkolînan dike. 

Mamoste gelek zana û rewşenbîrên ji nifşê te ku we bi hev re kar kiriye, çend salên dawî li xeribiyê rehmet kirin ên wekî Cemal Nebez, Ethem Xemgîn, Riza Baran. Tu jî ev 47 sal in, li Elmanyayê yî, gava tu li pey xwe mêze dikî, xerîbî çi li te zêde kir, çi ji te kêm kir? 

Min li derveyî welat pirr mirovên hêja û bi qedr û qîmet nasîn. Di nav rêxistinan pirran de min Kurdên bi edeb, bi terbiyê û welatparêz pirr dîtin. Bi nasîna mirovên wisa ez pê şad bûm û ji wan re serketin û serfirazî dixwest. Min ti caran neyartiya rêxistinên Kurd nekir û ez ji kesî re nebûm neyar jî. Di nav gel de neyartiya hevûdû kirin, ew karê neyaran hêsantir dike. Îro li Rojavayê welat hevkarî û tevgera di nav Kurdan de dimeşe bê guman yê bi ser keve! Heval û hogir ewqas wenda dibin ku bi çûyîna wana em xemgîn dibin. Lê çerxa sirûştê wisa dimeşe. Yên ji nav me diçin bi karûbarên wana yên li paş xwe hîştî em şadibin. Duayên xwe ji bo wana her roj dubare dikin. Qasî Kurdên pak di nav Kurdan de ewqas jî Kurdên bêxêr hene. Ji neyaran re dibin peya û noker! Ya mala Kurdan xira dike jî ew bêbextî ye! Rojên şahî û azad ji bo gelê Kurd ne dûr in! Serketin, azadî û şahî ji bo Kurdan ne dûr e! Biratiya di nav hêz û rêxistinên Kurdan de kîngê baştirîn serket, wê demê jî Kurd û Kurdistanê azad be!

 

Devera jê û berhemên wî

"Ez ji bakurê welat ji bajarê Meletî me. Qeza me Maciran e. Navê xwe yê nû Doganşehir e. Macirên Qers û Batumê dema pêşî hatin ciyekî vala, li ciyê Romayiyan yê xerabûyî çendek mal bi cîh dibin. Deşta Balan mintiqayeke Kurdan e, lê paşê kirine qeza, tê de mehkemek, qarekol çêkirine.  
Dema min dest bi xwendin û nivîsandina Kurdî kir, ez li derveyî welat bûm. Min bi xwendin û nivîsandina Kurdî nedizanî. Di Îranîstîkê [Îrannasiyê] de di beşê Kurdolojiyê de ez hînî Kurdî bûm. Ji wê demê û şûnde min dest ji karê Turkolojiyê berda, bi qasî çil salî li ser ziman û çanda Kurd xebitîm. Karê Ferhenga Ansîklopedîk ya ji sê bergan û Antolojîya Helbestvanên Kurd ku a ji 5 bergan pêkhatî pirr dema min girtin. Ew karana bê alîkarî nediçûn serî. Ez tê de pirr caran jî nexweş ketim! Ya herî zor di çapkirin û belavkirinê de astengî derketin pêşiya min. Destpêkê li Elmanyayê jî navlêkirina zarokên Kurd çetin bû. Pirtûkeke ‘Navên Kurdî’ min amade kir û ewa ji hemî şaredariyên Elmanyayê re hate hinartin. Ji wê demê û şûnde navlêkirina zarokên Kurd hinek hêsantir bû. Ji bo zarokan min alfabeya Kurdî ya ku heft caran li Elmanyayê hat weşandin, amade kir. Çapa dawî Înstîtûta Kurdî ya li Berlînê bi weşaneke ofset û rengîn belav kir. "

                                                              Ev hevpeyvîn 13'ê Hezîrana 2020 di rojnameya Yeni Özgür Politika de derçû