Ji çavê nivîskarekî Elman Sureya Bedirxan

Kurt Aram (Hans Fischer) û Sureya Bedirxan

• Navê nivîskarê Elman, Kurt Aram e -maxlasê wî ye, fermî navê wî Hans Fischer e- û gelek romanên wî hene. Wî û Sureya Bedirxan hevdu li Stenbolê nas kirine ku hingî emrê Sureya Bedirxan 30 û tiştek e.   

 

Hin kesên di nav dîroka Kurdan de cihê xwe hene, hema bêje ji xeynî xebetên wan ên siyasî û kulturî ti agahiyên dîtir li ser wan tinene. Nexasim li ser aliyên van ên insanî em bi pirr tiştan nizanin, sermeselê ka di nav malê de ew dê yan bavekî çawa bûn, di nav rojê de rûtîna wan çi bû, ji bo ger û geştê diçûn kû derê û hwd. Helbet ew jî ne wekî em di wêneyên wan de dibînin, bêliv û statîk bûn. Pirsa “Wî ji bo Kurdan çi kir?” li pêşiya pirsa “Ew yekî çawa bû?” ye, ew jî ne tiştekî ecêb e. A rast, bersiva pirsa diduyê pariyek karê bîyografîk e, lê herçî di nav Kurdan de xebatên biyografîk in, dîsa bi piranî bi pirsa yekê serê xwe êşandine. 

Niha di vê nivîsê de em ê berê xwe bidin Sureya Bedirxan û ji çavê nivîskarekî Elman, em ê jiyana wî ya rojane hebekî nas bikin. Sureya Bedirxan, nexasim di dewra xwe ya Xoybûnê de bi berhemdariya xwe derket pêş.  

Ew nivîsa niha hûn ê bixwînin, sala 1924’an (1 Îlon Nr. 9) Xeberên ji Yekîtiya Şervanên li Asyayê (Mitteilungen des Bundes der Asienkaempfer) bi zimanê Elmanî li Berlînê çap bûye. Bund der Asienkämpfer piştî ku di Şerê Cîhanê yê Yekemîn de pişta Elmanyayê şikiya, ji alî xazî û kevneleşkerên Elman ve hatibû damezirandin ku xwe wekî saziyeke alikariya insanî bi nav dikir. Naziyan sala 1938´an ew saziya hanê belav kir. 

Navê nivîskarê Elman, Kurt Aram e -maxlasê wî ye, fermî navê wî Hans Fischer e- û gelek romanên wî hene. Wî û Sureya Bedirxan hevdu li Stenbolê nas kirine ku hingî emrê Sureya Bedirxan 30 û tiştek e.  

Ew di nivîsa xwe de navê wî tenê weke ’Sureya’ hildide, lê mirov gava bi xwendina nivîsê dadikeve, hingî tê derdixe ku ew kes ji Sureya Bedirxan pê ve ne mumkin e kesekî din be. Em vê carê ji çavê Kurt Adam (1869-1934) Sureya Bedirxan nas bikin ku wî bi berhemên xwe û çend wêneyên xwe di dîroka Kurdan de cihê xwe girtiye. Em bêhtir wekî her insanekî, insanekî Kurd nas dikin.      

 

 

Ji nivîsa orîjînal

***

Sureya 

 

Tenê navê wî ez ê li vir hildim ku di nav Kurdan de ne kêmtir e ji navê Hans ê di nav Elmanan de. Ez hêvî dikim, ew û jina xwe hê sax in li Stenbol an li Kurdistanê. Ew ji min re hevalên qenc bûn, herhal çawa ku min ew zêde ji bîr nekiriye, wî jî ez kêm ji bîr kirime tevî ku bi dehan salan di ser re bihurîne ku ez li cemê bûm û me xeber ji hev negirtine.

Bes li Rojhilat mirov wilo zû ji bîr nake, ji ber ku tiştên baş û xerab gişan her wiha ji bo hevaltiyê û bibîranînên hevpar hafizeyeke xurt heye ji welatên dîtir ên xwedan telefon û trênên zû. Min ji nasekî Faris ku pirr baş sûret digirtin, rica kiribû da ku heger tiştên ecêb biqewimin, bo min qeydiyên wan bigire. 12 sal di ser re bihurîbûn, rojeke havîna 1917´an li Sofyayê kete odeya min, heçku em qet ji hev dûr neketine, û ji min re resmên xweşik ên salên ji mêj bihurî yên şoreşgerên Fars û Rûs anîbûn. 

Sureya endamekî yekê ji wan komên Kurd ên piçûk bû, yên ku fena Jontirkan, bi pirranî li Parîsê xwendina xwe kiribûn û şaristaniya Ewrûpayê nas kiribûn. Wî li Stenbolê bi avakarên kovara ewil a bi zimanê Kurdî heta pê re diviyavabû tîpên Kurdî jî bihatana rijandinî qaliban, ew heta hingî tinebûn. Mixabin ew kovar paşê ji ber hindikbûna xwendevanên zimanê Kurdî, dîsa têk çûbû. Hewldana diduyan bû ku wî bi eşq dixwest navmala xwe bike Ewrûpî. Di orta vê reforma hanê de me hev du nas kir.

Ew yekî jîr û zirav bû. Bejna wî ne kin ne dirêj, emrê wî sî û tiştek, porê wî kej û çavên wî gewrikî bûn ku di nav Kurdan gelek tên dîtin. Wî zûzûka gazî min kir da ku ez biçim serdana wî, ew yek bo min jî xweş bû ji ber hingî ne wilo rehet bû yekî Ewrûpî biçûya mala çawa Ewrûpî dibêjin, ‘burjuvayekî baş’ ê Misilman. Ew li Stenbolê li kuçeyekê li cem Kapalî Çarşî xaniyekî rûdinişt ku xanî ji texteyê yê ûsila Tirkên berê bû, paceyên pêşîyên wan jî ji qefesên textik girtî bûn ku li ber çavên Ewrûpiyan xerîb û bi sirr xuya dikin. Her wiha ne dûrî Ayasofyayê û Şerefiye Sarnicî bû ku erdên kevn ên biqedr ên Bîzansa qeyserî bûn.        

Şewqa hingorî ya havînî xwe berdabû nav xênî. Ez ji derenceyan bi zehmetî ketime cihê ku odeya pêşwazîkirinê, odeya rûniştinê, odeya xwarinê, odeya xewê a xwediyê xanî tê de bûn. Çend dîwan û sindoqên kevin li kêleka dîwaran disekinîn. Di orta odê de maseyek û sê sendeliyên şixûlê modern tê de hebûn. Li erdê xaliyeke xweşik, li dîwaran çend sîlehên kevn û çarşefên hevrîşimî ên rengorengo hebûn. Ecêb xweş hênik bû hûndirê odeya nîvtarî ku ji bo germa havînê ya derve zaf rind û kêrhatî ye. 

Sureya destê xwe li  hev xist û xizmetkareke jin a pîr qehwe anî. Jixwe cixara xwe pêxistibû. Wî bi eks bi jinê re xeber dida, wê jî her bi awirên tirş û tehl li min mêze dikir. Nîqaşeke nexweş bû ku paşê xwediyê xênî bi destê xwe îşareteke hikumran da û bi dawî kir. Vê kêlîkê min jî xwe nerehet his kir. Piştî çendekî xanima malê jî xuya kir, Tirkeke xwînciwan, serqot bes kenara şara ku li stûtê wê bû, dabû ber devê xwe. Xwe da naskirin, wilo bi rengekî Ewrûpî meşî; jina ciwan bi Fransiyekê qise kir ku herhalî ji ya min çêtir û tevî ku ew hîç li Ewrûpayê jî nemabû. Carna Sureya çend xeberên Kurdî davêtin ortê û jina ciwan lêborîna xwe dixwest û şara xwe dîsa dibir ber devê xwe da ku xuya neke. Vê yekê çendbare kir. Sureya aciz bûbû û jina ciwan jî qeherî. Paşê ez di meseleyê gihîştim, wê xwe hînî vê yekê kiribû ku li cem zilamên xerîb serqot xwe nîşan bide, bes hîn nebûbû li gorî adetên Misilmanan ku xwe ji bêhna zilaman biparêze. Tu nabê, ji ber vê yekê bû aciziya Sureya û qehra xanimê. Ez jî di vî karî de bûbûm kobayek ji bo ceribandana reformên Ewrûpî yên ji bo malxê malê.

Piştî Sureya soz da min ku ew ê careke din min wekî kobay bi kar neyîne û destûrê bide jina xwe, ez dîsa çûm mala wan. Xanim ecêb bedew bû. Min serekî wilo esîl nedîtibû. Tu bêjî qey profîla jina Camee Gonzaga ya navdar a li Petersburgê bû. Ji bo min wekî mêr hema bêje kêfekî mezintir bû dîtina wê ji xeberdana pê re. Ez dilketibûm wê. Lê bi qasî min Rojhilat nas kir, min dizanî ew ê tenê bibe dilxweşiyeke pak a xeyalî û her wisa bimîne, çawa nabe Tirkeke bawermend bi yekî ne Misilman re hevaltiyê bike, bi heman rengî çawa nabe Cihûyeke ortodoks bi yekî ne Cihû re. Her du dîn jî qewî û teqez dikin meyla nijadî, her wiha li cem wan ûsilên navmalê û paqijiyê vehugerîne rêûresmên dînî. Ew ferqa wan a ji Xirîstyaniyê ye ku bi ya min ne tiştekî xerab e. 

Em bûbûn hevalên hev ên baş û gava jina ciwan bi xizmetkara malê ya pîr re di destpêka havînê de diçû Kandîlî, heta min soz nedaya ku ez heta ew vegere biçim mala mêrê wê, bela xwe venedikir; mêrê wê pişta vê daxwaza jina xwe digirt, lê ne bi germiyeke ku mirov ji rojhilatiyekî hêvî bike. Kêfa min gelekî ji vê kirina jina ciwan re dihat û vê yekê dilê min xweş dikir. Ji bo wê, sebebên wê yên taybet û birastî jî bi jinbûnê re elaqadar hebûn çawa ku paşê derket holê.    

Çaxê min koça xwe bir cem Kurdan, min xwe hazir kiribû bo meseleyên navmalê jî. Min oda jina wî dît ku ji bêhna textik û ava gulan mirov ji hişê xwe ve diçû. Şûşeka parfumê a li ser maseya tuwaletê ez xeyalşikestî kirim ku min digot qey ew bêhn ji nava Asyayê hatiye, tu nabêjî ji fabrîkeyeke li Leipzigê ye. Xwedêwo! Ew xalîçe û çarşefên li dîwaran çi xweşik û dewletî bûn, ew dîwana bi gelek balgîfan ku li odeya malxê malê bûn. Lê seba min tiştê ez matmayî hiştim ew bû ku midbex hingî biçûk bû bi zorê du mirov dikarîbûn biketanê. Têde ocaxeke biçûk, çendek kûp û sêlek ji bo berû û fistiqan bipijînin, hebû. Li ser ocaxa biçûk tenê qehwe hate çêkirin û av hate kelandin, lê ti xwarin nehat çêkirin. Xwarin ji bo xênî ji nanpêjê derve ê herî nêzîk dianîn. Ew xanima hanê bi teşqelaya karê malê re hindiktir mijûl bû ji xwişkên xwe yên Ewrûpî. Di bin derenceyan de ji bo xizmetkar odeyeke biçûk, du çavik û cihekî tişt miştan hebûn. Nava rojê hindûrê xanî nîvtarî û bêdeng bû. Tenê li kêleka midbexê xuşexuşe ava kaniyeke biçûk diherikî nava hewşikê. Mirov digot qey ne di vê germa Stenbolê de ye, lê heçko li ser stêrkeke dûr, hênik û bêdeng e. Bes kûçikan bi şev ev rehetî xera dikir. 

Meha rojiyê hatibû, ya ku tê de xwarin nedihat xwarin heta ku roj neçe ava. Lê cixare nekişandin ji nexwarinê xerabtir bû. Sureya ne Mislimanekî sofî bû, ji bo rojî jê re zehmet nebe, jixwe re nîvro jî radiket, bes kurmê cixarê zor dida wî. Xanim û xizmetkar li Kandîllî bûn. Gava roj diçû ava Stenbol şên dibû. Hema çawa muezîn êvarê bang dida, li her cihî derî vedibûn, bawermedan bi kêf hilma pêşî a dûyê cixarê dikişandin hinavên xwe. Hingî Stenbol dişiba bazara ku salê carekê tê çêkirin ku şên, lê ne wekî Ewrûpayê zêde teqûreq hebû. Ala, destmal û kaxizên rengorengo li her derê hatibûn daliqandin li her koşe û qûncikekê tiştek dihat sorkirin û pijandin. Heta şevê xwarin û cixare kêm nedibûn. Her nanpêjekî xwarineke taybet çêdikir û di vê Remezanê de hema bêje her danê êvarê min şîva xwe bi xweşaveke dawî kir ku ji pelên gulan dihat çêkirin. Bawer nakim tehma Ambrosia (di mîtolojiya Yewnan de xwarina xwedayan e, Ewrûpî ji bo xwarinên gelekî tahm xweş bi kar tînin Î.B) jê xweştir be.  

Mirovî li ti deran jin nedidîtin, bes cihê ku jin lê ne, di vê şeva hanê de Xwedê dizane, ka çendî şêntir û deradetî bû. Serê vê mehê bû, Sureya şevekê gunehên xwe ji me re gotin, ew û jinebiyeke ciwan a ji taxê nêzikî hev bûne ku wê bi dîzika gelek caran jê re xeber şandine. Di vê meselê de min ê çi bikira? Qesta min jê, bûyerên bi vî rengî min kêm nas dikirin û diviyabû pêşî min xwe hazir bikira. Niha, ew jinebiya ciwan êdî ne tenê ji taxê ye, êdî parçeyek ji malê ye. Ew dizane, jina Sureya bi xizmetkara pîr re li Kandîllî ye û Sureya ji bo bê serdana wê şandiye wir. Min digot, ji bo Sureya gavek bavêje, ne yekê gumanbar lê wekî ji malê be tevdigeriya. Sureya ji min re zelal dikir, li vê dera hanê xeter e, ji ber ku di navbera merivên nêzîk û dûr de hewesdariya wilo pir in, seba ku têkilîdanîna vê rehetir e.  Hingî mêvan diherin û tên ku ew jî meriv, kom û kulfetên hev bûn, herçî dilê yekê li ser yekî be, hingî dikare wî nas bike. Bi xwe li cem jina wî jî hestên şikber peyde bûbûn li dijî vê jinê ji ber ku bûbû çend sal zef dihat serdana wan. Ka dilê wî li ser vê jinebiya ciwan hebû? Ew bedew, ciwan û henokoyî bû lomanê jî çima na? Niha ez difkirim, ew li gorî exlaqa Xirîstiyanî, na eleqa wî pê re tune, lê qeydeyên Quranê bo vê bûyerê çi ye, çi ferman dike, an jî li ser bûyereke wisa qeyd û şertên wî hene, min ew yek hanê yekcar nedizanî.     

Lê min xweş dizanî ku Sureya jî wekî Kurdên dîtir ên ku min ew nas kirine, ne fena Tirkekî kevn olperest bû, û xwedê dizane Parîsê jî di vê xisûsê de ew nekiriye zilamekî exlaqperesttir. Lê niha? Di neqeba teorî û pratîkê de eynî li Ewrûpa jî ferqeke pirr mezin heye. Lê pirên ku zilamê Ewrûpî ji bo vê yekê çêkirine, ez dibêm qey ji bo Asyayê bi kêr nayên. 

Sureya digot, ew tişt ji ber ku jinebiya ciwan li taxa kêlekê rûdinişt, xasme xeter e. Jixwe, jineke pîr her di kemînê de ye û belkî jina wî jinek wezîfedar kiribe ji bo vî tiştî. Erê wilo, heger jinebiya ciwan li wî aliyî, li Kum Kapi yan li Et Meydan bimîne [dibû], lê bi vî hawî….

Heger meseleya hanê ew qasî xeter be, çima hema bela xwe jê venake? Sureya kenî, bi ya wî li aliyê din cezbeke wê ya taybet heye. Min jê pirsî, ka esas tişta xeter a vê yekê çi ye? Wî li xwe eşkere kir, ku jina wî ecêb ji zemanê berê ye, çawa min jî ferq kiribû, û gelekî hesûd e. Heger ew pê bihise, wê li malê hizûra wî nemîne. Ez jî hingê beşişîm, ji ber ku ez fikirîm çi li Ewrûpayê çi jî li Asyayê, tirsa ji behizûrî û aciziyê li her derê stûna herî xurt a exlaq e. Lê paşê ez bi xwe jî aciz bûm, ji ber ku heger wî yê ew bi jinebiya ciwan a herî baş a pêşî bida, vî zilamî jineke wilo bedew heq nedikir. Çawa aciziya min zêde bû, wêrekiya min jî wilo zêde bû ku ez weazên exlaqî yên qeydeyên Ewrûpî bidim. Vê yekê tesîreke ji ya ez li bendê zêdetir li ser wî çêdikir û em bi roj û şev li cem hev bûn, ez lê miqate bûm ku ew nehere cem jineke din. Gava ku jina wî vegeriya, ew bi awayekî xuya be rehet bûbû ku xeter bihûriye û niha min nas dikir ji ber çi wê jina ciwan ewqasî bi israr ji min rica kiribû ku ez bar bikim cem mêre wê. Bi ajoyên xwe ewle, vê jinê beriya min dizanî ku ji ber meyla min a ji bo wê jî be, ku ez ê notirvaniyeke baştir ji pîrejineke bi pereyan bikim li Sureyayî. Bêyî ku em her sê jî gotinekê bikin, di cih de me ev yek fêhm kiribû. Ji ber vê yekê ez bawer dikim, çawa ku min ew ji bîr nekiriye wî jî ez jî bîr nekirime. Dibe ku serboriya me ji bîra wê jinê ji zû ve çûbe, lewma di vê meselê de û belkî tenê di vê meselê de mêr xwedî hefizeyeke çetir in. 

Ev nivîs di PolitikART'a 301 de derket

Türk basınında 'terör'ün serüveni

• Türk basınının kelime hazinesinde “terör” ve “terörist” gibi sözcükler, 1930’lu yılların başından beri vardı. Uzun yıllar bir köşede duran bu iki kelime, özellikle 90’lı yıllar ile beraber aynı soykütüğünden olan diğer bütün sözcükleri yuttu.

 

 

Kelimeler bazen içinde bulundukları zamana hapistir, ona çizilen sınırların dışına çıkamazlar. Bir zamanlar böylece köşesinde sessizce duran ve pek de zararlı olmayan bazı kelimeler, bir süre sonra canavara dönüşür. O artık salt sözlükte karşılığı olan bir kavram değildir, yeri geldiğinde sahibini yiyecek bir canavardır. Türk bağlamında “terör” böyle bir kavramdır; insanı uluorta canından edecek derecede tehlikeli, her an el değiştirmeye müsait ölümcül bir silahtır. 

En sonda söylenmesi gerekeni başta söyleyerek bir giriş yapalım: Türk basınının kelime hazinesinde “terör” ve “terörist” gibi kavramlar, 1930’lu yılların başından beri vardı; fakat bu kavramlar, günümüzdeki gibi Kürtlere karşı her türlü devlet bağlantılı şiddetin meşrulaştırılması ve toplumun bir kesiminin ötekileştirilmesinde çok da kullanışlı değildi. Egemenlerin sözlüğünde tercümeye ihtiyaç duymayan bu kavramların aslında Türk milliyetçiliğinin zihin ve duygu dünyasında bugün yarattığı etki çok da eskiye dayanmaz. 

Önce ETÖ sonra FETÖ; sırada ne var?

2007’ye kadar yönü Kürtler ve solculara dönük olan bu canavar, artık rota kırmaya başladı. Direksiyona tam hakim olma çatışmasında hedef, adına “ulusalcı” denen Kemalist kesimlerdi. Fethullah Gülen Cemaati’nin kudretli olduğu yıllarda “Ergenekon Terör Örgütü” (ETÖ) diye bir şey ortaya atılmış ve bu örgüt kapsamında binlerce kerli ferli Türk “terör”den yargılanmıştı. Çok değil, 7-8 yıl sonra, yargılayanların kendileri de aynı suçtan yargılanacaktı. ETÖ’den sonra bu kez AKP iktidarı ve destekçileri tarafından “Fethullahçı Terör Örgütü”, kısaltılmış adıyla “FETÖ” diye bir şey uydurulacaktı. İsminde “terör örgütü” ibaresi bulunmasına rağmen “FETÖ” demekle de hızını alamayan bazı iktidar beslemeleri, yanına bir “terör” daha yazarak, “FETÖ terör örgütü” diyecek kadar saçmalayacaktı. 

“Terör”ün havada uçuştuğu bu zamanlarda asıl savaş ise basın üzerinden yaşanacaktı. Artık o zamana kadar Türk basınının Kürtler ve devrimcileri demonize etmek için bol keseden kullandığı bu sözcük, daha doğrusu bu canavar, bu kez Kemalist ve muhafazakar Türkleri de yemeye başlayacaktı. Bir ara Tayyip Erdoğan, Gezi Hareketi için her ne kadar Osmanlı-Kemalizm mirası “çapulcu” sözcüğünü kullanmak istese de, hedefi nişan aldığı silah elinde patladı. 

Son olarak AKP-MHP ittifakında “terör” sözcüğü, hiç olmadığı kadar tavan yaptı; iktidar, artık kendisi kadar Türk milliyetçisi olan diğer siyasi partileri bu sözcük üzerinden hizaya getirmeyi biliyor ve onlara siyaset yapacağı alanın sınırlarını çiziyordu. Özellikle sosyal medyada, “Eskiden sadece Kürtler teröristti, şimdi herkes” biçiminde mizahı da yapılan bu durum, bir gerçekliğe işaret ediyor. Kemalizmin öncülüğünü yaptığı Türk uluslaşmasında “şekavet” -sonrasında ise “bölücülük” ve “irtica”- “iç düşman” ihtiyacını fazlasıyla karşılıyordu; fakat Erdoğan rejimiyle beraber “terör” demek, her şeyi açıklamaya yetiyordu, başka bir söyleme de ihtiyaç yoktu.    

Kürtler kullanmamayı tercih etti  

Söz konusu Kürtler oldu mu, “terör” söyleminin bağnazlığını Türk devletinden sonra en çok yapanlar, Türk devleti gibi tarihi soykırımlarla dolu Batılı devletlerdi. Batılı devletlerin bu söylem üzerinden kendilerini kriminalize etmesine rağmen Kürtler; Rojava’da karşısında savaştıkları cihadist grupları, uluslararası kamuoyu desteği de sağlayabilecek olmasına rağmen, “terör” sözcüğünün konforundan faydalanarak tanımlamayı tercih etmedi; bunun yerine “çete” tabirini kullandı.

Türk basınının 1930’lu yıllarda ‘terörist’ sözcüğünü hangi bağlamda kullandığını anlamak açısından bir haber. 26 Temmuz 1934-Akşam gazetesi

 

30’lu yıllarda ‘terör’ neydi, ‘terörist’ kimdi?

1930’lu yılların Türk gazeteleri, sadece gazete değillerdi; Kemalist rejimi tahkim etmek ve öz Türkçe hedefine giden yolda birer mevziydiler. Dolayısıyla dönemin basınını Kemalist dünya tahayyülünden ayrı düşünmek mümkün değildir. Bu dönemde iki büyük Kürt direnişi ile karşılaşan Kemalist rejim,  basında direnişlerin görselden söyleme kadar nasıl ve ne biçimde servis edileceğiyle yakından ilgilenmiştir. Bu yıllarda Kürt savaşçılar için en çok kullanılan kavram “şaki”dir, mesele ise “şekavet meselesi”dir. “Çapulcu” ve “âsi” de en çok kullanılan sözcüklerdendir. 

Peki bu yıllarda Türk basınının lügatında “terör” veya “terörist” yok muydu? Öncelikle bu iki sözcük de hiçbir biçimde Kürt isyanları ile ilintili bir şeyi tanımlamak için kullanılmaz. Kemalist rejimin meselenin ulusal boyutunu görünmez kılıp “uygarlaşamama”, “garplılaşamama” üzerinden dünyaya pazarlaması için “şaki”, Osmanlı’dan devralınan bir devletin yönetimi için daha kullanışlıydı.

İkinci Dünya Savaşı’nın arifesine denk gelen bu yıllarda birçok ülkede karışıklıklar yaşanır ve Türk basını da gelişmeleri yakından takip eder. Bu yıllarda daha çok yabancı basından alınan haberlerde “terörist” sözcüğü, tercümeye ihtiyaç duyulmadan olduğu gibi bırakılır. Ki kaynak alınan yabancı basın ise daha çok Müttefik Devletler adını alan cepheyi destekleyen Avrupalı ajans ve gazetelerdi. Bu kaynaklarda “terörist” daha çok Nazileri destekleyen paramiliter güçler veya gizli ırkçı örgütlenmeleri tanımlamak için kullanılır. 

Aynı şekilde Filistin’deki Arap ve Yahudiler arasındaki çatışmalarda da o zamanın Kemalist basını, Filistinlilerden “Arap teröristler” diye söz eder. “Terör örgütü” de o zaman Türkçenin lügatında vardı fakat daha eski hâliyle: “tedhiş cemiyeti”. Hatta gazeteler, dünyadaki meşhur “tedhiş cemiyetleri” hakkında dizi yazıları hazırlar, okuyucusunu bilgilendirirdi. Mesela 1930’lu yıllarda Türk gazetelerinin sayfalarında yer verdiği bazı “tedhiş cemiyetleri” şunlardı:
- Hırvat ırkçılarının kurduğu gizli örgüt: Ustaşa 
- ABD’de beyazların gizli ırkçı örgütü: Ku Klux Klan 
- İtalyan mafya örgütü: Camorra

 Bu cemiyetler adına faaliyette olanlar ise “tedhişçi”ydi. 80’lerin sonuna kadar da “tedhiş” (veya tethiş) sözcüğü, “terör”ün Türkçe karşılığı olarak ara ara kullanılırdı. Hatta 1930’lardaki Öztürkçe furyasında da “tedhiş”e de uygun bir karşılık bulunmuştu: Yıldırgı. “Yıldırgı” pek kabul görmedi ve unutulup gitti fakat o yıllarda cemiyetin karşılığı olarak bulunan “örgüt” sözcüğünün mayası tuttu.

1930’lu yılların en ağır suçlarından biri ‘Hoybuncu’ olmaktı, 13 Ekim 1936-Yeni Asır 

1930’larda en ağır suç: Hoybunculuk

Aynı yıllarda Türk devletinin çok tehlikeli gördüğü bir Kürt örgütü de vardı: Xoybûn. Ağrı’daki silahlı isyana da öncülük yapmış olan bu örgüt, o yıllarda hiçbir şekilde ne “tedhiş” ne de “terör” ile beraber anılmaz. Bu iki bağlamda anılmaması, Türk devletinin onu hafifsediği ya da bi nefret unsuru olarak kullanmak istemediği sonucunu çıkarmaz. Çünkü “tedhiş” ve “terör” o yıllarda günümüzdeki bağlamında kullanılmıyordu. Ağrı’dakiler zaten “şaki” idi, buna şüphe yoktu. “Terörist” sözcüğünün Kürtler için kullanılması henüz akıl edilemediği için Xoybûn’da aktif olanlar veya ona sempati duyanlar için de başka bir tanıma ihtiyaç vardı. Çok fazla uzağa gitmeye gerek duymadan örgütün isminden yola çıkarak bir suç-sözcük uydurulmuştu: Hoybunculuk. “Hoybuncu” olmak, idamla yargılanmayı gerektiren çok ağır bir suçtu. 
1937-38’de Dersim’deki Kürt isyancılar için de hiçbir biçimde Türk basınında “tedhişçi” veya “terörist” sözcüğü kullanılmaz. 

29 Haziran 1962- Cumhuriyet

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Türk basını, 60 ve 70’li yıllarda görünür olmaya başlayan Kürtler için çoğunlukla “komünist” veya “Kürtçü” sözcüklerini kullanmayı tercih etti. Zaten Soğuk Savaş zamanında “komünist” olmak suçtu, zira ayrı bir sıfata da ayrıca ihtiyaç yoktu. Özellikle 70’li yıllarda “terör”den ziyade “anarşi” sözcüğü kullanılır. Sol ve Kürt örgütlerin mücadelelerinde silah kullanmaları ile yeni kavramlar bulma ihtiyacı da hasıl olmuştu. 70’li yıllarda “militan”, “tedhişçi”, “anarşist”, “terörist”; PKK’liler için ise özel olarak “Apocular” sıfatı da kullanılıyordu. “Apocular”, PKK dışındaki kesimlerin isimlendirmesiydi ki, Türk basını da ara ara bu isimle onlar hakkında haberler yapacak, yazı dizileri hazırlayacaktı. 80’lı yıllarda da bu sıfatlara Türk basını ara ara başvuracaktı. 

Filistin davası mı, ‘terör’ü mü?

Kemalist basın, Filistin’deki Arap-Yahudi çatışmasında, günümüzdeki gibi Müslüman olmaları sebebiyle Filistinlli militanlara özel bir sempati beslemiyordu. Hem Osmanlıdan kalma “Araplar sırtımızdan hançerledi” propagandası o yıllarda etkiliydi hem de Araplar Kemalistlerin istediği derecede modern olmadıkları için aşağı görülürdü. Bu sebeple yabancı ajanslardan alınan haberlerin tercümelerinde Filistinliler için kullanılan “terörist” sözcüğü, bazen “tedhişçi” yapılır, bazen de olduğu gibi bırakılırdı. Bu durum, kaba hesapla 70’lerin sonuna kadar böyle devam etti. Filistin’e sol örgütlerin ilgi duyması ile beraber Türk basınının Filistin’e yaklaşımında da bazı değişiklikler olur. Örneğin CHP’nin hükümet olduğu 1979’da Türk basını, Filistinli militanların Ankara’daki Mısır Konsolosluğu’na yaptıkları baskında iki polisi öldürmelerine rağmen onlardan “gerilla” diye söz edecek; hatta CHP’li Başbakan Bülent Ecevit, Yaser Arafat’a teşekkür ederken CHP’li İçişleri Bakanı Hasan Fehmi Güneş ise yapılan pazarlık sonucu teslim olan Filistinli militanları sarılıp öperek karşılayacaktı. Tabii “gerilla” sözcüğünün o dönemdeki çağrışımı ile bugünkü çağrışımının da aynı olmadığını hatırlatmakta fayda var. Ankara’daki Mısır Konsolosluğu’na yapılan bu kanlı baskın sonrasında Necmettin Erbakan ise Filistinli militanları, “Ülkemiz, dışardan gelen teröristlerin cirit attıkları ülke haline geldi” açıklamasıyla “terörist” ilan edecekti. Özellikle 90’lardan sonra İslamcıların sömürü alanı hâline gelen “Filistin Meselesi”nde, bu kez antisemitik dalgayı kendi lehine çevirmek için Millî Görüş-AKP çizgisi, İsrail için bol keseden “terör devleti” kavramını kullanacaktı.                

12 Eylül darbesine kadar Türk basınının esas konusu ‘anarşi’ydi! 

1 Ocak 1980-Milliyet

80’lerde ‘bölücü’ daha çok rağbet görür

80’lerde, diğer örgütlerin silindiği veyahut Avrupa’da mültecileştiği yıllarda ise sahnede yalnız PKK vardır. Artık 70’lerdeki “anarşi” bitmiş, “bölücülük” gelmişti. “Bölücülük” için şiddet şartı da yoktu, Avrupa caddelerinde yürüyüş yapan bir Kürt de “bölücü” olabiliyordu veyahut PKK’ye muhalif başka bir Kürt örgütü de. 

90’larda artık Türk basınının amentüsüdür

90’lı yıllarda PKK’nin kitleselleşmesiyle orantılı olarak “terör” artık Türk basınının amentüsü haline gelecekti. Kürt dememek ve bu şekilde Kürtlere karşı ırkçılığı maskelemek için yeterince iş görüyordu, bu kavram. Söz gelimi Türk basını, 80’lerde Ermeni örgütü ASALA’dan söz ederken  “Ermeni terörü”, “Ermeni terörist” gibi ifadeleri kullanmakta sakınca görmezken; Türk devletinin inkar politikasında esnemeler yaşanması ile beraber PKK ile devlet arasındaki savaşta dil, bilinçli bir biçimde “Kürt” sözcüğünden olabildiğince arındırılacaktı. Böylelikle “Kürt” demeden Kürtlere karşı ırkçılık yapılacak ve dünyaya Türkiye’de Kürtlerin ırkçılıkla karşı karşıya olmadığı propagandası yapılacaktı.

90’lı yıllarda “terör”ü dilinden düşürmeyen Türk basını, doymak bilmez iştahıyla “töre cinayetleri”nden mülhem, çok zekice bir buluş olduğunu düşündüğü bir kelime daha uyduracaktı: “törerist”.

Sonuç niyetine

Türk basınının kelime hazinesinde “terör” ve “terörist” gibi sözcükler, 1930’lu yılların başından beri vardı. Uzun yıllar var olmalarına rağmen bir köşede duran bu iki kelime, özellikle 90’lı yıllar ile beraber aynı soykütüğünden olan diğer bütün sözcükleri adeta yuttu. 

Türkiye’de ırkçılık, devlet politikası olarak Nihal Atsız’ın savunduğu biçimiyle açıkça yapılmadı; çünkü tarihçi Mehmet Bayrak’ın dediği gibi “Türk devlet aklı gizli planda ‘itirafçı ve kabulcü’, açık planda ‘red ve inkârcı’ idi”. Devlet, gizli planda bir mühendis gibi bu ırkçılığın nasıl yapılacağını planlamış ve devreye sokmuştur ve “terör” söylemi de aslında bu ırkçılığı gizlemek için yapılan mühendisliğin ürünüdür. 

Bu yazı PolitikART'ın 295. sayısında yayımlandı

Xoybûn’un gerçekleşmeyen bir projesi: Kurdistan gazetesi

• Hawar, Ağrı’da henüz direniş devam  ederken çıkamayan Kurdistan gazetesi tartışmalarının  bir sonucudur. Daha doğru bir ifadeyle söylersek: Ağrı’da savaş zamanı  çıkamayan  Kurdistan gazetesi, daha sonra  Hawar dergisi  olarak karşımıza çıkacaktır. 

 

Yakın dönem Kürt siyasetinin merkezi veya çeperinde bulunmuş oluşumların gerçekleşmeyen çok sayıda projesi vardır. Bu kimi zaman kurulmak istenen bir örgüt kimi zaman çıkarılmak istenen süreli bir yayın olmuştur. Bu yazının konusu da bu projelerden biri olan Xoybûn örgütünün çıkarmak istediği Kurdistan gazetesidir. Bu proje ile beraber neredeyse bir ezber haline gelen “Celadet Bedirxan veyahut Xoybûn, Ağrı’daki Kürt isyanı yenilgiyle sonuçlanınca kültürel çalışmalara ağırlık verdi” görüşünün de sorunlu olduğunu anlatmaya çalışacağız. Yine eldeki verilerden yola çıkarak Hawar dergisinin Xoybûn örgütü ile olan ilişkisine de ışık tutulacaktır.

 

Çıkarılmak istenen Kurdistan gazetesi

Jordi Tejel Gorgas’ın hazırladığı “Kürt Milli Cemiyeti Xoybûn - İlk Milliyetçi Kürt örgütüne Dair Efsaneler ve Gerçekler”, Fransızcadan Heval Bucak’ın çevirisiyle geçtiğimiz yıl Avesta yayınlarından çıkmıştı. Kitapta Xoybûn örgütüne ait istihbarat raporları, belgeler yer alıyor. 21. Belge, Xoybûn adına yayımlanan, bu yazının da konusu olan çıkarılmak istenen Kurdistan gazetesi hakkında. Orijinali muhtemelen Fransızca olan ve tarih bilgisi bulunmayan bu belge ile ilgili Jordi Tejel Gorgas, yukarıda sözünü ettiğimiz görüşün etkisinde kalmış olacak ki, “kültürel aktivitelere geçişi haber veren bu broşürün” muhtemelen 1932 tarihli olduğu çıkarımında bulunuyor. 1932 yılını işaret etmesinin sebebi, aynı yıl Hawar’ın yayın hayatına başlamasıdır. Yukarıda da belirtildiği gibi Kürt tarih yazımında Hawar’ın çıkışının Ağrı’daki yenilginin ürünü olduğu, bu yenilgiden sonra Hawar’ın ortaya çıktığı, kabul gören bir görüştür. Fakat birazdan göreceğimiz gibi Hawar, Ağrı’da henüz direniş devam ederken çıkamayan Kurdistan gazetesi tartışmalarının bir sonucudur. Daha doğru bir ifadeyle söylersek, Ağrı’da savaş zamanı çıkamayan Kurdistan gazetesi, daha sonra Hawar dergisi olarak karşımıza çıkacaktır. Şimdi bu bahsi geçen Kurdistan gazetesine bir göz atalım.

 

‘Mısır’da kaleme alınan ve basılan gazetedir’

Avesta Yayınlarından çıkan kitapta yer alan, Xoybûn imzasıyla yayımlanan ve Kurdistan gazetesini müjdeleyen bildirinin Celadet Bedirxan’ın kaleminden çıkmış olması kuvvetle muhtemeldir. Türkiye dışında bölgede etkili olan devletleri karşısına almayacak ve siyasi tonu oldukça düşük bir dilin kullanıldığı bildiri, “Kürt kardeşlerimiz, dünyada yaşayan tüm diğer milletler gibi Kürtlerin de gazetelere, kitaplara ve neşriyatlara ihtiyacı vardır.” sözleriye başlar. Bildiride dünyada yaşayan tüm diğer milletler gibi Kürtlerin de gazetelere, kitaplara ve neşriyatlara ihtiyacı olduğu belirtilir. Gazetenin uluslar için öneminden bahsedildikten sonra Kurdistan gazetesi hakkında şu bilgiler verilir: “‘Kurdistan’ adı altında çıkacak olan gazete, 1314 (1898) yılında Mısır’da kaleme alınan ve basılan gazetedir.

Kurdistan gazetesi daha sonra sırayla İngiltere, İsviçre ve İstanbul’da yayımlanmış ve ardından Mısır’da yeniden basılmıştır.

Bu gazete şimdi de, Allah’a şükürler olsun, Suriye’de çıkacaktır.’’

 

Hawar’ın yüklenmiş olduğu misyonu akla getirir

Devamında gazetenin nasıl bir içeriğe sahip olacağına dair bilgiler verilir. Bu bilgiler, Hawar’ın yüklenmiş olduğu misyonu akla getirir: “Bu neşriyat bütün çabasını bilimin, sanatın ve Kürtlerin toplumsal durumunun gelişimi üzerinde yoğunlaştıracaktır. Gazetenin başlıca hedefi, Kürt dili, tarihi ve biliminin yetkinleştirilmesi için tüm imkânları kullanmak olacaktır.”

Bildiri gazetenin çıkması için yapılan şu çağrı ile son bulur: “Kurdistan’ın amacına tamamen ulaşabilmesi için dünyanın geri kalanındaki hemşerilerin maddi ve manevi yardımına ihtiyacı vardır. Öte yandan gazete, bu yardımlar sayesinde istediği biçimde çıkacak, etkili ve yararlı olacaktır.

Böylelikle Kurdistan’ı Allah’ın lütfundan ve vatan aşkından destek alarak yayımlamaya niyet ediyoruz.’’

Günlük veya haftalık düşünülmüş

Gazetenin periyodik süresinin ne olacağına dair ibare, bildiride yer almıyor fakat aylık ile yetinilmeyeceğini bildiride yer alan “Nüfusu dokuz milyonu geçen Kürt milleti, Bağdat’ta  yayımlanan Zari Kurmancî dergisi dışında bir gazeteye sahip değildir. Bu dergi ayda sadece bir kez çıkar” ifadesinden çıkarmak mümkün. İlk aşamada günlük olmasa bile haftalık çıkarılacağı hesap edilmiş olabilir. Zira Hawar dergisi de 15 günde bir çıkacak biçimde yayın hayatına başlamasına rağmen asıl hedefi birkaç sayıdan sonra haftalık olarak çıkmaktı. Fakat bir süre sonra iki haftalık periyodunda bile aksamalar olur, gecikmeli çıkmaya başlar. Derginin 20. sayısında Hawar’ın bir yılını doldurması vesilesiyle Celadet Bedirxan’ın “Nivîsanoka Hawarê” sıfatıyla yazdığı yazıda, Hawar’ı 10 günde bir çıkacak biçimde çıkarmayı planladıklarını fakat buna cesaret edemediklerini belirtir.      

Aynı zamanda bildiride Kurdistan gazetesinin Suriye’de yayımlanması için “hiçbir zorluk olmaksızın izin verilmiştir” bilgisi de yer alır.   

 

Ağrı’da savaş sürerken Halep’te gazete çıkarmak

Xoybûn’un çıkarmak istediği Kurdistan gazetesinin izlerine Türk basınında da rastlıyoruz. Bu bize projenin hangi yıl duyurusunun yapıldığı hakkında da kesin bilgiler sunuyor. Vakit gazetesinin 22 Temmuz 1930 tarihli sayısında “Halepte dönen fırıldaklar” başlıklı haberde dikkat çekici bir detay var: “Dr. Şükrü Mehmet Bağdattadır, Bedirhanilerden Celâdet, Halepte (Kürdüstan) gazetesi çıkarıp kürt davasını müdafaaya yelteniyor.

Hoybunun nüfuzlu asasından Bedrihanî [Bedirhanî] Celâdet Âli [,] Kürdistan adında bir gazete çıkartmak için imtiyaz almıştır.” (Yazım hataları gazeteye ait.)

Kurdistan gazetesi fikrinin ortaya çıkışı, yayın izninin alınması ve bunun Türk basınına yansıması arasındaki süreyi düşündüğümüzde fikrin ortaya çıkışı ile haberin basında yer alması arasında en az birkaç hafta olduğunu görürüz. Xoybûn’un Ağrı’daki savaşı uluslararası kamuoyuna duyurmak için girişimleri düşünüldüğünde, bu proje için de bu amacın bir parçasıdır diyebiliriz. Haber, Ağrı’da Kürt savaşçılar ile Türk devleti arasındaki çatışmaların devam ettiği günlerden. Yani Zilan’da büyük katliamlar yaşanmış olmasına rağmen Ağrı’daki isyan henüz devam ediyor. 

 

Türk basını gazetenin çıktığını iddia eder!

17 Ağustos 1930 tarihli Vakit gazetesinin “İran harekete geçti” başlıklı Ağrı’daki savaşın gidişatı ile ilgili haberinde “Urfa muhabirimiz” dediği Hilmi Bey’e dayandırarak aktardığı “dikkate şayan malûmat”lardan biri de yine Kurdistan gazetesi hakkındadır. Bu haberde “imtiyaz”ın da ötesine gidilerek Kurdistan gazetesinin çıktığını, hatta abone yapıldığı iddia edilir: “Ahiren cemiyetin bir de gazete çıkarmağa başlamışlardır.

Hemen her Kürdün bu gazeteye abone almasını [olmasını] milli ve dinî (!) bir borç telâkki ederek bir altın lira mukabilinde vâsi mikyasta abone yazmak için çalışmışlar ve dolaşmışlardır.’’

Türk basını aceleci davranmış olacak ki Xoybûn’dan önce davranıp gazeteyi bile çıkarmış! Bildiğimiz kadarıyla bu yılda bu adla bir gazete çıkmamıştır. Belki de Ağrı’da savaş sürdüğü esnada bir gazetenin elzem olduğu kanısına varılmış, her türlü hazırlık yapılmış fakat Kürt tarafının bozguna uğramasından sonra bu fikirden vazgeçilmiş ya da bir süre ara verilmiş. Ya da teknik veya ekonomik nedenlerle çıkmamıştır. Gazete fikrinden vazgeçilse bile iki yıl sonra Hawar dergisi çıkar. Peki Hawar dergisi ve Xoybûn örgütünün ilişkisi neydi? Hawar, Celadet Bedirxan’ın kimilerine göre Ağrı’daki yenilgiden sonra, kimilerine göre de Xoybûn’dan istifasından sonra mı ortaya çıktı? 

 

Hawar da çıkmadan haberi gelir!

Celadet Ali Bedirxan’ın Şam’da çıkardığı Hawar dergisi, Kürt aydınlanmasının önemli köşe taşlarından biridir. Hawar dergisi daha çıkmadan Türk basının dikkatini çeker. Fransa egemenliğindeki Suriye’de resmi başvuru yapılır yapılmaz Türk basını olaydan haberdar olmuş anlaşılan. Vakit gazetesinin “Hoyboncuların gazetesi” başlığıyla “Yeni Mersin” gazetesine dayandırdığı birkaç cümlelik haberi şöyledir: “Yeni Mersin gazetesi Hoybon cemiyeti reislerinden Celâdetin Şamda Kürtçe, Arapça ve Fransızca intişar etmek üzere ‘Kavar’ isimli bir gazete imtiyazı aldığını yazıyor.” (28 Teşrinisani [Kasım] 1931-Vakit)

Türk basını, ‘Kavar’ ve ‘Hoyboncuların gazetesi’ diye andığı Hawar’ı Celadet’in çıkarmış olduğunu bilmesine rağmen Xoybûn’dan ayrı görmemiş. Zira sonraki yıllarda Celadet Bedirxan Türk basınında artık sadece Xoybûn örgütü ile anılmaz, isminin önüne “Şamda kürtçe (Havar) gazetesini çıkaran” sıfatını da ekler.

Hawar’ı Xoybûn’un bir faaliyeti olarak görür

Ekrem Cemil Paşa’ya göre kardeşi Kamiran Bedirxan’ın Xoybûn’dan uzaklaştırılmasından sonra Celadet Bedirxan, 1934 yılının yazında yapılan bir toplantıdan sonra Xoybûn’dan istifa eder. (Ekrem Cemil Paşa, Muhtasar Hayatım, Beybun Yayınları İkinci Basım, Ankara, Sayfa 67) Kadri Cemil Paşa’ya göre ise 1932 yılının Ağustos ayında bu kopmaların gerçekleştiğini yazar. (Doza Kurdistan, Zinnar Silopi, 1969, Stewr basim evi, Sayfa 166) Bedirxan efradının anı yazımında ketum davranması, bu olaya karşı tarafın gözünden bakmamızı zorlaştırıyor.*

Yıllar farklı olsa bile toplantının yaz aylarında olduğu kesindir. Hawar’ın ilk sayısının 1932 yılının Mayıs ayında çıktığı düşünülürse Celadet Bedirxan, Xoybûn’un içindeyken, henüz ayrılmamışken bu dergiyi çıkarmıştır. Hakeza Ekrem Cemil Paşa anılarında “1929 Mart nihayetinde Diyarbekir’den Haleb’e gittiğimiz vakit, Hoybûn’ü dağılmış bulduk” diyerek kendisinin ve Kadri Cemil Paşa’nın çabalarıyla Xoybûn’un 1929’da ihya ettiğini ve ihyadan sonra ise birçok ciddi ve mühim işler yapıldığını yazar. Bu “ciddi ve mühim işler”den biri de Hawar dergisi ile ilgilidir. Ekrem Cemil Paşa, kendisi ve kuzeni Kadri Cemil Paşa’nın Xoybûn içindeki etkinliğini anlattığı bölümde, “Hawar mecmuasına nesire muvaffak oldu” der. (a.g.e, Sayfa 67)

“Nesire muvaffak oldu” vurgusunda Hawar’ın çıkışını “biz” dediği özneye mal eder ki bu “biz”in sadece Kadri ve Ekrem Cemil Paşa’dan oluştuğunun da özellikle altını çizer. Bedirxaniler ve Cemil Paşazadeler arasındaki çelişki düşünüldüğünde bu yargının taraflı olabileceğini düşünebiliriz fakat nihayetinde Ekrem Cemil Paşa Hawar’ın çıkışını Xoybûn’un bir faaliyeti olarak görür.

 

Bir çağı kapatıp bir çağı açmak!

Hawar’ın ilk sayısında Celadet Bedirxan’ın Hawar’ın çıkış amacını anlattığı derginin ilk sayısında geçen, “Hawar bundan sonra Kürtlerin ve Kürtlüğün ihtiyacı olan şeylerle ilgilenecek. Sadece siyasetten uzak olacak, siyasete karışmayacak” sözleri Xoybûn’u dışlayan bir intiba uyandırıyor insanda. Fakat yukarıda bahsettiğimiz Kurdistan gazetesini müjdeleyen bildiride de buna benzer bir dil var. Hawar’ın Celadet Bedirxan’ın sadece bireysel çabaları ile ortaya çıktığını iddia edebiliriz. Fakat bu biraz da Xoybûn’un örgütsel yapısı ile ilgili bir durumdur. Özellikle 1928’de Kemalist rejimin çıkarttığı kısmi af ile Irak’ta bulunan ağa, bey ve şeyhlerin bir­ çoğunun Türkiye’ye geri dönmesinden sonra Bedirxanilerin Xoybûn içindeki hakimiyeti tam pekişmişti. Zira 1930 yılında Xoybûn adına yayımlanan birçok bildirinin altında Xoybûn imzası bulunmasına rağmen Bedirxaniler tarafından yazıldığı, bilinen bir şey. Yine aynı yıl Bedirxanilerin diplomasi alanında Xoybûn’un diğer bileşenlerine nazaran daha aktif olması, bu faaliyetlerin Bedirxanilerin değil Xoybûn’un hanesine yazılmasına engel değildir. Hülasa Celadet Bedirxan tarafından çıkarılan, çıkarılmak istenen Kurdistan gazetesini hiç hesaba katmasak dahi Hawar’ı çıkarmak fikri, iznin alınması, ilk sayılarının çıkması Celadet Bedirxan henüz Xoybûn’dayken gerçekleşmiştir.

Tarihi olaylar, ayrık kümelerden değil iç içe geçmiş kesişen kümelerden oluşur. Hawar da böyle bir sürecin ürünüdür, aniden zuhur eden bir olaydan sonra ortaya çıkmamıştır, birkaç yıldır gündemde olan bir projenin Celadet Bedirxan’ın üstün çabaları sonucu ortaya çıkmıştır. Xoybûn örgütü, desentral ve gevşek bir örgütsel yapıya sahip olması da bazı durumlarda ortaya çıkan ürünün Xoybûn örgütüne mi, yoksa o örgütün bileşenlerinden birine mi mal edileceğini zorlaştırıyor. Fakat Xoybûn zaten biraz da böyle bir örgüttü: İdealize edildiği gibi yekpare bir yapıdan çok içinde farklı sosyal ve siyasal güçleri barındıran bir koalisyondu.   

* Paris Kürt Enstitüsü’nün ölümünün 40. yıldönümündü anmak amacıyla 2018 yılında Paris’te düzenlediği konferansta Kamiran Ali Bedirxan ile tanışıklığını anlatan Kendal Nezan, Kamiran Ali Bedirxan’ın bu konudaki tutumuyla ilgili şunları belirtiyor: “Emir [Kamiran Ali Bedirxan], hayatının siyasi-diplomatik yönü konusunda çok ketum davranırdı. Bu konu hakkında hiçbir şey yazmadı. Buna dair kendisine yöneltilen sorulara çoğunlukla şöyle yanıt verdi: ‘Bundan bahsetmek neye yarar ki? Büyük hayallerimiz vardı ama belirleyici hiçbir şey yapamadık.’ Ben de dahil olmak üzere dostlarının taleplerine rağmen anılarını yazmayı daima reddetmesi de şüphesiz bu başarısızlık ya da alçakgönüllülük duygusundan kaynaklanıyordu.” Kamiran Alî Bedirxan (1895-1978), Avesta yayınları, 2019

Bu yazı 5 Temmuz 2021 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı

ABD’den gelen ‘Hoyboncu’: Kiğılı Arif

• Kiğılı Arif, ABD’de 20 yıl kaldıktan sonra 1932 yılında memleketine dönmek ister. Bu dönüş esnasında 'Hoyboncu' olmaktan tutuklanır ve idamla yargılanır.

 

 

Yıl 1932, İstanbul’un hareketlendiği Mayıs ayının başları. Bir haber bomba gibi gündeme düşer! Kiğılı bir Kürt, Amerika Birleşik Devletleri’nden vapurla geldiği İstanbul’da tutuklanmıştır. Gerekçesi ise “Hoybonculuk”, yani o dönemde insanı idama götürecek kadar ağır bir suç! “Hoyboncu”, olmaktan idamla yargılanan Arif ismindeki adamın davası zamanla basının merakla takip ettiği bir davaya dönüşür. Türk basını Hoyboncuları dışarıda ararken, onlardan biri ayaklarına gelmiştir!

Peki bu Arif kimdir? 1912 senesinde bir Fransız vapuruyla ABD’nin Detroit şehrine gider. ABD’ye yerleştikten kısa bir süre sonra eşi ölür. Bir süre işçi olarak çalıştıktan sonra şeker ve meyve dükkanı açar. Sonrasında bu işi rast gitmez ve tekrardan fabrikalarda çalışmaya başlar. Toplamda 20 yılını ABD’de geçirir.  

1834-1914 arasında Osmanlı topraklarından onbinlerce Ermeni ABD’ye göç etti. Sadece Bingöl’ün bir kazası olan Kiğı’dan 2,690 kişi New York, Illinois, Michigan eyaletlerine yerleşti. Bu 2,690 kişi arasında Ermeniler olduğu gibi Kürtler de vardı. Misyonerlerin yardımıyla güvenli bir bölgede yaşamak için göç yollarına Ermenilerle beraber Kürtler de düştü. Beraber yaşadıkları Ermenilerle beraber onlar da bir yolunu bulup ABD’ye gittiler. Arif de bunlardan biriydi. 

Kürtlerin ilk Heyva Sor’u: Hilal-i Ahmer

Birinci Dünya Savaşı sonrası üniversite tahsili için gittiği ABD’de, Osmanlı zamanından oraya yerleşen Kürt ve Türk işçilerle ilişkiler kuran Sabiha Sertel de anılarında Arif’in de birazdan bahsedeceği Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nden söz eder: “Detroit’te Türklerin kurduğu ‘Teavün’ cemiyetinden başka bir de Kürtlerin kurduğu ‘Hilal-i Ahmer’ cemiyeti vardı. Bana iki teşkilattan da davet geldi. Trenden indiğim zaman beni epeyce bir kalabalık karşıladı.’’

Sabiha Sertel, işçilerin çalışma koşulları hakkında ise şunları yazar: “İşçilerin çalışma şartları çok ağırdı. Bunlar İngilizceyi bilmedikleri ve usta işçi olmadıkları için en ağır işlerde çalışıyorlardı. Hele Detroit’te Ford’un otomobil fabrikasında çalışan Türk ve Kürtlerin hayatı bir cehennemdi. Amerika’da o zaman bugünkü teknik ilerlemeler olmadığı için, çelik ocağına giren bir işçi, ateş karşısında bir dakikadan fazla duramıyordu. Her girişte gömlek değiştiren işçiler, yeryüzünden cehennemin ne olduğunu denemeleriyle öğreniyorlardı. Bunların çoğu gece çalışır, gündüz uyurlardı.’’

Başkanı Rumi Efendi adında biri

Sabiha Sertel’in anılarına göre o yıllarda Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nin Başkanı ise “uzun boylu, iri yapılı, dağ gibi bir adamdı” dediği Rumi Efendi adında biridir. Sertel’in anlatımlarından Kürt ve Türklerin aralarında çelişkilerin olduğu pek anlaşamadıkları sonucu çıkıyor. Sabiha Sertel, Hilal-i Ahmer Cemiyeti daveti üzerine katıldığı bir toplantıda Kürt işçilerin arasından Mustafa Kemal önderliğindeki harekete gönderilmek üzere sadece o gün 50 bin doların üzerinde para toplandığını da yazar. 

Xoybûn Seyit Rıza’dan yardım ister

ABD’de de yaşayan Kürtlerin Kemalist harekete (sonrasında da hükümete) yardımları, Xoybûn örgütünün dikkatini çeker ve bunun üzerine Süreyya Bedirxan’ı ABD’ye gönderme kararı alınır. Süreyya Bedirxan ABD’ye gider, Detroit’te Xoybûn’un bir şubesini açar fakat Türk konsolosluğunun Xoybûn’a yönelik propagandalarının etkisinde kalan Kürtlerden istediği desteği alamadan döner. Bunun üzerine oradaki Kürtlerin çoğunluğunun Dersimli daha doğrusu Alevi olduğunu düşünen Xoybûn örgütü, Seyit Rıza’dan yardım istemeyi düşünür. Osman Sebrî’nin anılarında bahsettiği Celadet Bedirxan’la ilk karşılaşmasında da söz dönüp dolaşıp, ABD’deki Kürtlere gelir. Celadet Bedirxan, ABD’deki Kürtlerin Dersimli olduğunu, Kemalist propagandaların etkisinde kaldığını ve Xoybûn’a yardım vermediklerini bunu tersine çevirmenin ise ancak Seyit Rıza’nın onlara yapacağı bir çağrıyla mümkün olacağını anlatır. Bir pusulayla Seyit Rıza’nın yanına gidip gidemeyeceğini Osman Sebrî’ye sorar. O zaman 25 yaşında bir genç olan Osman Sebrî, Celadet’in daha doğrusu Xoybûn’un bu teklifini tereddütsüz bir biçimde kabul eder. Yeni geçtiği Suriye’den Dersim’e ulaşmak üzere yola çıkar. Filmleri aratmayan bu yolculuğunda Osman Sebrî hedefine ulaşamadan geri dönmek zorunda kalır.

11 Mayıs 1932 tarihli Son Posta 

Arif ile ilgili haberler

Şimdi dönelim Arif ile ilgili Türk basınında çıkan haberlere. “Şehrimizde [İstanbul’da] Hoybon Cemiyetine Mensup Birisi Yakalandı” başlıklı 11 Mayıs 1932 tarihli Son Posta gazetesi Arif hakkında şunları yazar: “Polis tarafından yakalanan adamın ismi Ariftir ve kendisi Erzincanlıdır. Arifin üzerinden Hoybon Cemiyetinin Amerikada bulunan şubesine ait vesikalarla beraber mühim miktarda para da çıkmıştır. Bu hain teşekküle mensubiyeti söylenen bu adamın buraya ne maksatla geldiği tahkik edilmektedir. Arifin isticvabında beşinci müstantik memur edilmiştir. 

Diğer taraftan öğrendiğimize göre Arifin üzerinde Hoybon Cemiyetinin Amerika şubesine beş yüz lira verdiğine dair bir de makbuz bulunmuştur.” 

Hoybon cemiyetine ait vesikalar

Arif vesilesiyle Türk basını, Xoybûn örgütü hakkında da bol bol hatırlatmalar yapar. 13 Mayıs 1932 tarihli Cumhuriyet gazetesinde Arif’den ayrıntılı bir şekilde bahsedilir. 

Haberin bir bölümü şöyle: “Dün Arifin üzerinde 900 lira kadar bir para ve mühim vesikalar çıkdığını yazmıştık. 

Öğrendiğimize göre bu adamın üzerinde (900) liradan başka bir miktar dolâr, altın para ve beşi birlikler de çıkmıştır. Arifin üzerinde Hoybon cemiyetine ait vesikalardan başka kendisine doktor Nuri isminde birisi tarafından eski harflerle yazılmış bir de mektup bulunmuştur. Ayrıca Hoybon cemiyetine her ay muntazam surette verdiği aidata dair makbuzlar da üzerinde çıkmıştır.

Arif üzerinde çıkan para ile Erzincanda ticaret yapacağını Hoybon cemiyetinin hakikî maksadının ne olduğunu bilmediğini, kendisine bir hayır müessesi olarak tanıttıklarını, esasen yirmi senedenberi Amerikada bulunduğunu, kendisinden bu cemiyeti namına istenilen paraları da hayır işlerine sarfedilmek üzere verdiğini söylemiştir. 

Yapılan tahkikatın son safhası nedir?

Amerika’dan gelen ve hüviyeti şüpheli görülerek derdest edilen Kigili Arif’in isticvabına adliyece devam olunmaktadır. 

Maznun Amerika’dan İstanbul’a gelince vaziyeti şüpheli görülmüş, üzerinde Amerika’da bir şubesi bulunan Kürt Hobyan cemiyetine muaveneti naktiyede bulunduğuna dair makbuzlar zuhur etmiştir. Bu suretle bu adamın Türkiye’den iftirak gayesini güden bir cemiyetin mensubininden bulunduğu anlaşılmıştır. Zabıta kendisinin buraya ne sebeple geldiğini, sureti mahsusada gönderilip gönderilmediğini tahkik etmektedir.”

12 Mayıs 1932- Son Posta

Arif’in mahkemesi

Birkaç ay sonra Arif’in mahkemesi başlar. Haliyle basın mahkemeye de oldukça ilgi gösterir. 2 Ağustos 1932 tarihli Vakit gazetesi, mahkeme duruşması hakkında şunları yazar:

“Hüviyetin tesbiti bitince istintak kararnamesi okundu, bu kararnameye göre, üzerinde çıkan vesikalardan, Arifin Türkiye topraklarından bir kısmını elden çıkarmak için uğraşan ''Kürt Taşnak Hoybon'' komitesine mensup olduğu anlaşılmıştır. Bilinmeyen bir maksatla İstanbula gelmiştir. İstintak hâkimi onu ceza kanununun 125 inci maddesi ile mahkemeye sevketmiştir. Bu madde şudur:

''Türkiye Cumhuriyeti topraklarının tamamını veya bir kısmını bir ecnebî devlet idaresine geçirmeğe veya devletin istiklâlini tenkise, memleketin bir parçasını hükûmet idaresinden çıkarmağa teşebbüs eden kimse idama mahkûm olur.”

Arif, Isticvabında şöyle diyor:

— Amerikadaydım, bir gün bazı kimseler yanıma geldiler, ‘bir hayır cemiyetidir, sen de gir!’ dediler, hayriyun komitesine bundan iki sene evvel girdim, dokuz dolar para verdim. Bana bir vesika verildi. Buradan ayrıca bir de defter aldım, bavulumun bir kenarına attım…

(…)

Müteakiben, Arifin üzerinde çıkan ve Hoybon teşkilâtının resmî mühürünü taşıyan vesika okundu. Maznun:

— Cemiyetin ahvaline vakıf değilim Ben hayır cemiyetlerine para veririm, meselâ Hilâliahmere de şimdiye kadar 600 dolar verdim. Üzerimde diğerile beraber bunun da makbuzları vardı.

Demekte israr ediyordu. Reis, Arifin müstantiklikteki ifadesinin okunmasını emretti. Suçlunun bu ifadesi şöyledir.

“1912 senesinde Fransız Pate vapuruna amele yazılarak Viktoryaya gittim. Bir aralık Detrodi [Detroit] şehrinde şeker ve meyva dükkanı açtım, çok para kazandım. Fakat, sonra şansım döndü. Kaybettim, ayni şehirde bir kâğıt fabrikasında çalışan Hüsnü isminde bir arkadaşım bana yardım etti. Fabrikalarda çalıştım, memleketimde üç kardeşim vardır, bunları görmeğe gidiyordum.

Üzerimde çıkan makbuz, Hoybon teşkilâtının makbuzudur. Ölen vatandaşların cenazesini kıldıran, düşgünlere yardım eden bu cemiyete bir gün bende aza oldum.”

İddia makamının talebi üzerine, Arifin bavulunda bulunan bir iki mektubu okundu: “huzuru ailerine.. muhterem iki gözümün nuru biraderim Hüsnü efendi” diye başlayan mektupların birinde, kırık dökük bir ifade ve bozuk cümlelerle Arif şunları yazmıştı:

“Polisler bana bir parça zahmet verdiler, İşler iyi oldu. Bir şey yapmadılar. Allah rahmet eylesin… mektubun tarihinden beş gün sonra memleketime gideceğim. Memleketimin ahvalini bildireceğim, efendim. Burada zahire boldur. Yalnız bir parça para kıttır.”

Arif: Kürdüm efendim

Aynı günün Milliyet gazetesinde başka ayrıntıları da öğreniyoruz. Arif’in “Hıyaneti vataniye cürmile” mahkemeye çıkarıldığını özellikle vurgulayan gazete Arif’i şu sözlerle tarif ediyor: 

“Bu kadar ağır ve Vatan aleyhinde bir cürüm işlemekle maznun olan suçlu iri kemikli, geniş umuzlu, dik bakışlı, karakaş ve kara gözlü 45 lik bir adamdı.” 

Arif ile mahkeme reisi arasındaki bir diyalog da şöyledir: 

'' — Necisin?

— Kürdüm efendim.

Bu sorulan sualin cevabı değildi. Reis izah etti: 

— Kürt olduğunu anladık, Amerikada ne iş yapar, ne gündelik alırdın?

— Amerikada fabrikada çalışır, rençberlik eder ve dört dolar yevmiye alırdım. 20 sene çalıştım. Biraz para biriktirdim ve memlekete kardeşlerimin yanına dönmek için İstanbula geldim.’”  (2 Ağustos 1932 tarihli Milliyet gazetesi)

Milliyet, Arif için “Erzurumunun Kiği kazası ehalisinden” bilgisini veriyor fakat diğer bütün haberlerde Erzincanlı olduğu yazılır ki doğrusu budur çünkü 1936 yılına kadar Kiğı, Erzincan’ın bir ilçesiydi.  

Başka dikkat çeken ayrıntılar da Xoybûn örgütüyle olan ilişkileri hakkındadır. Arif’in anlatımlarına göre Xoybûn’un Detroit şehrinde 15 kadar azası varmış. 

Haberin devamında şunlar yazar:  

“Hoyban cemiyeti tarafından kürtçe yazılarak Arife gönderilen bu mektubun ne olduğu soruldı, şu cevabı verdi: 

— Bir Kürt ölmüştü. Gömmek için bankadan para almak lâzımdı. Halbuki Hoyban cemiyeti parasının suistimal edilmemesi için beş kişilik bir heyet intihap etmiş ve bankaya bu beş kişinin çekte imzası bulunmadıkça para verilmemesini emretmişti. Bu heyete ben de ithal edilmiştim.. Çeki imza etmem için bu mektup bana yazılmıştır. 

Bundan sonra reis makbuzların okunmasını emretti.

Zabıt kâtini okudu…

— Defeter 8. Hezar 19. Çekata, Lavtı Kûrta. Heft dolar, Zağlı Arif Mehmet efendi. 

Diğer makbuzlar da hemen ayni kelimeri ihtiva ediyor, yalnız para miktarı değişiyordu.

Maznun bu makbuzlara baktı: 

— Evet, verdiğim 9 dolara mukabil bana verilen makbuz, dedi, sonra maznunun müstantikteki ifadesinde 1912 senesinde Fransız Pake vapurile ve ateşçi olarak Detroit şehrine gittiğini, orada evvelâ bakkallık ve şekercilik yaptığını, fakat amele olduğunu, Hoyban cemiyeti teşekkül ediince de aza kaydettiklerini, bu cemiyetin orada 15 kadar azası, ve 500 dolar parası olduğunu anlatıyordu.’’ (2 Ağustos 1932 Milliyet)

Arif hakkında verilen karar

Arif’in hakkında nihaî karar verilir. Arif merakla mahkemenin vereceği kararı bekler:     

“Maznun kararı [,] boyununu ileri uzatmış, vücudünün ön kısmını mevkiinin kenarından dışarıya sarkıtmış olduğu halde heyecanla dinliyordu.

Zabıt kâtini ''Beraat'' kelimesini okur okumaz: 

— Ohh, çok şükür! diye derin bir nefes aldı ve :

— Teşekkür ederim, dedi 

Karar ittifakla verilmişti. Maznun derhal tahliye edildi.” (2 Ağustos 1932 Milliyet)

 

Günlük gazeteler dışında yararlanılan diğer kaynaklar:

- Sabiha Sertel,  Roman Gibi, Belge Yayınları, 1987

- Osman Sebrî,  Bîranînên min, Lîs Yayınevi, 2016

-  Meryem GÜNAYDIN, Vilayat-ı Sitte'den Amerika'ya Transatlantik Göç (1908 - 1914), Hiperyayın, 2019

- Hazırlayan: Jordi Tejel Gorgas, Kürt Milli Cemiyeti Xoybûn - İlk Milliyetçi Kürt örgütüne Dair Efsaneler ve Gerçekler”, Fransızcadan çeviren: Heval Bucak. Avesta Yayınları, 2020

Bu yazı PolitikART'ın 299. sayısında yayımlandı