Çar zarok û çar helbest

Di helbestên çîrokî de zarokên Kurd

Di helbesta Kurdî a modern de 'helbesta çîrokî' (narrative poetry) an bi binavkirina Şêrko Bêkes 'çîrokî şê’r’ ne berbelav be jî têra xwe heye. Heger em ji bo Şêrko Bêkes bêjin di helbesta Kurdî de hoste û danerê vê şêwazê ye, ez dibêm qey wê ne şaş be. Bes ji xeynî Şêrko Bêkes şairên wekî Mîkaêlê Reşîd, Rojen Barnas, Edo Dêran jî bêyî ku hay ji helbestên Şêrko Bêkes hebin,xwe li vê şêwazê girtine. Di Kurmancî de Mueyed Teyîb jî bi vî şêwazî helbest nivisîne lê haya wî ji şêwaza Şêrko Bêkes hebû. Di vê nivîsê de miraza min ew e behsa çar helbestan bikim ku bi şêwaza helbesta çîrokî hatine nivisîn, digel wê jî lehengên wan helbestan zarok in. Her yek bi çavê zarokekî/e trajediya Kurdan, guherîna civakê, kêşeya jiyanê û encama feqîriyê şanî me dike. Li Bakur jixwe ew şêwaz ne zêde bû û îroroj jî ji ber bayê postmodernîzmê nema kes silavê jî lê dike. Ji ber her çar helbestên me şahidê dewra xwe ne, çêtir e li gorî kronolojiya nivîsandina wan her çar helbestan em behsa wan bikin.

Diyaloga qîza biçûk û kalo 
Helbesta yekê "Bal Lenîn" a Mîkaêlê Reşîd e, tarîxa danîna wê 1969 e. Helbest li gorî teswîrkirina mekan û kesan pirr serketî ye. Lehenga me "qîzeke biçûk" e û tevî diya xwe bi otobosekê dihere Moskovê ango li gorî xeyala wê "Bal Lenîn". Em dizanin ku Lenîn hingî ne sax e, lê şair ji çavê "qîzeke biçûk" rêwitiyeke ber bi Moskovê xeyal û hewasa wê ya li ser Lenîn şanî me dike. Digel ku 24 sal di ser Şerê Cihanê yê Duyemîn re derbas bûne, ji helbesta Mîkaêlê Reşîd mirov tê digihîje ku bajar hê teze tê ser hemdê xwe. Di otobosê de "kalekî jarik" jî heye û dêhna wî li ser meraq û hewaskariye "qîza biçûk" e û jê pirsan dike. Çer ku "qîza biçûk" jê re dibêje, "Ez niha, kalko, diçim bal Lenîn" êdî kamera li ser "kalo" ye û ji flaschbackê em fêhm dikin, şervanekî Lenîn bûye.

''-Ez niha, kalko, diçim bal Lenîn,-
Dengê wê temize û zîz.
Her kes wê demê dorê seqirî,
Û ker’ bûn dengê meriva,
Her kes vir kete nava mitala
Ji wî navê ezîz, dilnêzîk.
Kalê jî ew roj anî bîra xwe,
Wexta ew xort bû û ser xwe,
Û hema vira, vê Moskovêda
Çend deqa wîra xeberda.’’
 
Her wiha di wan salan de gelek xort û qîzên Kurdan ji bo xwendinê berê xwe didan bajarê mezin ên Sovyetan û jenerasyona nû gund bi cih dihiştin û diçû bajaran.  "Qîza biçûk û sûretsor" jî cara yekemîn bajarekî ewqas mezin dibîne di helbestê de ji xwe re wisa difikire:

"Wa, çiqas mezin, çiqas bilindin,
Çi zefin meriv soqaqa,
Çiqas maşîne dikişin, diçin,
Çiqas dirêjin ev soqaq."

Hemoyê xeyalperest
Helbesta duduyê 'Pistepistek' a Şêrko Bêkes e. Ev helbesta wî ku li Bakur jî di nav xwendevanên Kurdî de eyan e, sala 1978´an li Şamê hatiye nivisîn. Lehengê helbestê Hemo ye û li Şamê boyaxçîtiya pêlavan dike. Hemo li gel kurdbûna xwe zarokekî karker e jî "bo kirîna nanî sibeyî".

 "Êvar bû
Hemoyê biçûk î boyaxçî
li quncikê Meydana Mezin
li nav dilê bajarê Şamê
serê westiyayî tewandibû wek firça nav destê xwe
laşê xweyê zirav bilez bilez
dihejand."*

 
Di helbestê de xeyalên Hemo beloq in û pê re pê re jî şair behsa wan xeyalan dike. Wan salan gelek Kurd mecbûr diman cih û warê xwe biterikînin. Dibe ku Hemo jî yek ji wan penaberan be ku xwe li Şamê girtiye, em pê nizanin. 

Li Mehabada xopan zarokekî çar salî
Helbesta sisiyê "Ez mendalekî çar salî me, Mamo!" a Rojen Barnas e û tarîxa lêkirina helbestê 1979 e. Em bi navê lehengê xwe nizanin, bes em dizanin çar salî ye û ji Mehabadê ye. 1979´an li Îranê hukmê Şah bi dawî bû û li şûna wê rejîma Xumeynî bû xwediyê dewletê. Di têkbirina Şahî de Xumeynî û aligirên wî tenê şer nekir, Kurd jî di nav de mixalefetên Fars, Azerî jî ji bo hilweşandina

rejîma Şahî şer kir û berdêl dan. Lê piştî ku Xumeynî şûna xwe qewî kir, fermana qetilkirina Kurdan da. Di wir de Mehabad bajarekî berxwedêr û diyarker bû. Mehabad ku heta fermana Xumeynî jî Kurdan ew bi rê ve dibir, bi awayekî trajîk alîgirên Xumeynî ew der dagir kir. Şairê me Rojen Barnas jî xuya ye piştî bihîstin û hayjehebûna wê têkçûnê helbesta xwe ya zîz lê kiriye. "Mendalê çar salî", "li kolaneke Mehabada xopan" tik û tenê maye, balafirên Îranê diya wî kuştiye, laşê wê parçe parçe bûye. Behsa bavê xwe nake, lê muhtemel e bavê wî jî şervanekî Kurd bûye. "Mendalê çar salî" jî ji nişka ve ji têkçûna Kurdan û dagirkirina Mahabadê şaş û metel maye ku dibêje me:

''Ez nizanim çawa bû, mamo!
Çarşevekî ket navbera me
Mîna cubê Îmam Xumeynî tarî
çarşevekî reşvegerî" 

Bes tevî ewqas xopanbûn û têkçûna Mehabadê "mendalê çar salî" hêvîdar e, serbilind e:

"Ez mendalekî çar salî
Ez, niha malokan çê dikim ji xwe re
Ezê ji malokan ava kim Mehabadê
Mehabadek ku: Ji avahiyên xwêdana min xemilî"

Kîvîyê bextreş
Helbesta çarê 'Xwezî ez koviyek bama, ne Kîvî' a Mueyed Teyib e û sala 2007´an li Dihokê hatiye nivîsarê. Kîvî zarokek êtim û sêwî ye, tik û tenê ye. Jixwe, vebejerê helbestê jî Kîvî bi xwe ye. Bi peyv, rîtim û teswîrên xwe helbesteke pirr xweş e. Kîvî jî fena Heme boyaxçî ye, û ji xwe re dikeve nav xiyalan. Lomekar e jî Kîvî, hingî êş û elem dîtine xweziya xwe bi kovîbûnê, bi masîbûnê tîne:

"Xwezî ez,
Balindeyekê esmanê wî bam
Ez masîyeka rûbarê wî bam
Ne Kîvîyê boyaxçî bam!"
 
Kîvî, êşa guherîna civaka Kurd e, malbata Kîvî ji gund koçî bajêr kiriye:

''Berî heşt sala
Hêşta ez ê bişîr bûm
Hêşta ez gelekî hwîr bûm
Babê min rezê me firot
Pezê me firot
Mala me barkire bajêrî û
Em bûyne bajêrî.''
 
Lê Kîvî jî malbata wî jî ti xêrê ji bajêr nabînin. Kîvî bi tena serê xwe dimîne. Di vê helbesta dilşewat de bi kêşe û êşên civakî ya Kurdan ku li pey xwe şerek hiştine û bûne xwedî statû jî, şanî me xwendevanan dike. Barê zarokekî neh salî û liberxwedana wî ya jiyanê çendî çetin e, mirov ji çavê Kîvî dibîne. Ji ber hebûna şerên li welatên Kurdan belkî feqîrî û karkirina zarokan zêde nabe rojev, bes ew kêşeya hanê jî rastiya civaka me ye.

Belkî Hemo niha li Stenbolê ye….
Tevî ku her çar helbest li bajar û welatên cihê hatine nivisîn, qeder û êşa zarokan hema hema yek e. "Qîza biçûk" a Mîkaêlê Reşîd ji yên din hinek cudatir e, ew li cem diya xwe ye, li gorî zarokên dîtir zilma dewletê li ser xwe hîs nake. Loma jî em ji çavê wê dagirkirina Kurdistanê û êşa Kurdbûnê nabînin, bêtir dêhna me dibe ser meseleyên civakî, hîsên zarokane û dilpak. Lê her sêkên dîtir, ji ber ku Kurd in, li welatê wan şer heye, şerpeze û hêjar in. Bêxwedî ne, an dê û bav an hatine kuştin, an hebin jî ne xuya ne. Her wiha, heger Kurdekî/e bîrewer wan helbestan bixwîne, wê bibîne ku ji van çaxan heta niha qedera zarokên Kurdan û halê Kurdan zêde neguheriye.
Çawa laşê diya "mendalekî çar salî" ji bombeyên balafiran hûr hûr bû, çend sal berê jî li Cizîr, Nisêbînê laşê dayikan bi rojan li erdê ma an li ber zarokên xwe hatin kuştin. Dîsa wekî Mehabadê, Kerkûk û Efrîn jî hatin dagirkirin. An zarokekî ji Kobanê wekî Hemo an Kîvî li bajarekî mezin wekî Stenbolê boyaxçitî yan karekî din dike ji bo debara xwe. Ka kî dizane, belkî niha fena Hemo, xeyalan çêdike ji xwe re an fena Kîvî xwezîya xwe bi masîbûnê tîne.

* Êware bû!
Heme biçkolî boyaxçî
Serî mandûy daxistbû
Le sûçêkî gorrepane gewreke da
Le nawendî dillî Şama
Leser kursiye nizmekey xoy danîştibû
Peyta peyta
Weku fillçey nêwan destî
Cestey lerrî raejenî
      

Çavkanî

*Ji nav şiîrên min, Şêrko Bêkes, Ji Soranî werger: Rûken Bağdu Keski-Bedran Hebîb, Weşanên Avesta, 1995
*Ji Başûr Helbesta Baranê, Şêrko Bêkes, Ji Soranî werger: Mûhsîn Ozdemîr-Sîrwan Rehîm, Weşanên Ronahî, 2014
*Ne Ba Min Siwar Dike Ne Ax Min Peya Dike, Mueyed Teyîb, Weşanên Avesta,2014
*Kovara Tîrêj, Hejmar 1,
*We’de-Pencere-Mitale, Mîkaêlê Reşîd, Weşanên Belkî,2019

Ev nivîs 6ê Hezîrana 2019´ê di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Koma Amed’in meçhul askeri: Melek

Kısa bir meçhul asker öyküsü

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra ulusların anlatılarında fedakarlığın en yüksek noktası olarak "meçhul asker" üzerine şiirler yazıldı, anıtlar dikildi. Ulusal hafızaya gönderme yapmasının yanı sıra meçhul askerin kimliksizliği ve yersizliği, onu hep minnetle anılacak bir figür haline getirdi. Kürtlerde de meçhul asker figürü, edebiyatta belirgindir. Kafkas Kürtlerinden Emerîkê Serdar şiirsel bir dille yazdığı 'Ji Eskerê Neeyan re' öyküsünde meçhul askere seslenir ve onu halkının, ülkesinin ebedi çocuğu olarak tanımlar. Kürt şiirinin önemli şairlerinden Ebdullah Peşêw’in 'Serbazî Win' şiirinde meçhul askerin kabri, ülkesinin her karış toprağı hatta semalarıdır. Rojan Barnas’ın çok bilinen 'Min navê xwe kola li bircên Diyarbekir’ şiirinde ise meçhul asker 'pêşmergeyekî bê nav û nîşan’dır ve Diyarbakır’da, şehir meydanında idam edilmiştir. Arjen Arî’nin 'Mihemedo’ şiirinde ise isme sahiptir. Fakat adı 'Mihemedo' olsa da Arjen Arî için o 'egîdek bênav'dır.
Savaşın acı sonuçlarından biri olan meçhul asker figürü, kimi zaman ömrünün baharında toprağa düşmüş genç bir savaşçı, kimi zaman çocuklarını ardında bırakıp cephede düşen bir baba, kimi zaman da ardından birçok eser bırakan bir sanatçıdır.     

Evdilmelik Şêx Bekir (Abdulmellik Şeyh Bekir) de sanatçı bir meçhul asker. İsmi birçoğumuza yabancı gelse de sesine aşinayız. Öyküsü ve serencamı bilinmese de sesiyle, ezgileriyle ölümsüzleşen meçhul bir askerdir o.
1968 yılında Amûdê'de dünyaya gelir. Kimlikteki adı Evdilmelik Şêx Bekir olmasına rağmen aile ve arkadaş çevresi tarafından Melek adıyla çağrılır. Liseye kadar Amûdê'de okuyan Melek, daha sonra üniversite okumak için Hacettepe Tıp Fakültesine kayıt yaptırır. 1988 yılında çoğunluğu tıp öğrencisi olan bir grup Kürt genci ile Koma Amed'i kurar. O zamanlar Koma Amed, Koma Dengê Azadî ile Türkiye'de ilk Kürtçe müzik yapan gruplardandır. Melek, müzisyenliğinin yanında resim ve şiire de ilgilidir. 1990 yılında İstanbul Çapa Tıp'a geçiş yapar ve aynı yıl Koma Amed 'Kulîlka Azadiyê' albümünü çıkarır. Hafızalarda yer edinen bir özelliğe sahip bu albümde 13 şarkı vardır ve birçoğunu Melek okur.
1991 yılında Melek artık Şengal adı ile tanınır. Aynı yıl İstanbul'da açılan Mezopotamya Kültür Merkezi'nin kuruluşunda da yer alır. Bu vakitlerde Koma Çiya ile çalışmaya başlar fakat grubun 'Rozerîn' albümü çıkmadan, o yüzünü dağlara çevirir.
Gerillada Cuma adını alır. Bir yıl sonra Engizek dağlarında bir çatışmada son mermisine kadar savaşır ve o dağlar onun ebedi meskeni olur.
Kürt şair ve aynı zamanda Melek'in kayınbiraderi olan Ehmed Huseynî onun için şunları der: "Melek'in en dikkat çeken yanı, sesini ustaca kullanabilmesiydi. Evdilmelik, sesinin hangi düzeyde olduğunu, neler yaratabileceğini, hangi şarkıları söyleyebileceğini ve hangi melodilere uyumluğu olduğunu çok çabuk kavradı." (20 Mayıs 2016, Yeni Özgür Politika)

1991 yılında Melek ile İstanbul’da tanışan Kürt dilbilimci Zana Farqînî, onun müzikal yeteneğini şu sözlerle ifade eder: "O kaynağını Kürt halk müziğinden alan, Kürt müziğinde yenilikçi ve yeniyi arayan biriydi. Onun müziği için denilebilir ki üslupta modern, muhtevada ise devrimci ve sevdalıydı. Sesi de kalın ve yumuşak tam davudi bir sesti ki çok az insanda bulunur." (PolitikART 248. sayısı)
Melek’in çocukluk ve okul arkadaşı olan Kürt yazar Helîm Yûsiv ise onu şu cümlelerle anlatır: "Yıllar geçti. Ben sürgün rüzgarına kapılıp mülteci oldum. Melek ise güzellik rüzgarına kapıldı ve şehit düştü. Ben büyüdüm ve yavaş yavaş yaşlanıyorum. Melek ise hep genç kaldı." (PolitikART 248. sayısı)
Sinemacı Havin Saç, 2014 yılında ‘Gecikmiş Ağıt’ belgeselinde Melek'i anlattı. Bu belgesel Rojavalı Melek’i bir nebze de olsa unutulmaktan kurtardı diyebiliriz.
24 yaşında ülkesinin dağlarına başını yaslayan Kulîlka Azadî’nin Melek’i, hep 24 yaşında kalacak ve o davudi sesiyle konuğumuz olmaya devam edecek.

Bu yazı PolitikART'ın 262. sayısında yayımlandı.

Diyarbakırlı bir Don Kişot: Âşık İhsani

Toprakta İhsani öncesi âşıklar
Garip, Yunus, Karacaoğlan
Demirden ve idrojenden geçerek
Lorka ve Breht’le birleşmedeler 

Gülten Akın

Daha önce Diyarbakır’ın yerel kanallarında gördüğüm Âşık İhsani’yi 2004 yılının baharında başında kasketi, elinde kitabıyla tanıdım. Yanındaki gençlere Yılmaz Güney, Deniz Gezmiş ile ilgili anılarını anlatır, ilerlemiş yaşına rağmen enerjisi ve hazırcevaplığıyla etrafına neşe saçar, tabii o anda hazır bulunan kadınlara da hediye vermeyi ihmal etmezdi. Çocuk yaşta ayrıldığı Diyarbakır’a yıllar sonra saçları ağarmış haliyle geri dönmüştü. Sanki Kavafis kulağına dizesini fısıldamıştı: 'Bu şehir arkandan gelecek!’
Diyarbakır’da onu tanıdığım zamanlarda yanlış hatırlamıyorsam eski stadyumun yanında bir evde kalıyordu. Diyarbakır çok hızlı değişen, sürekli göç alan ve göç veren koca bir kent. O yüzden belki şimdilerde birçok kişi onu tanımaz, ama o Diyarbakır’ın bağrından çıkan büyük bir ozandı. Bir masal kahramanı, bir Don Kişot, 'Âşık Veysel’den sonra yaşayan en büyük halk ozanı', okul yüzü görmeden kitaplar yazan, türküleriyle 60 ve 70’li yıllarda Türkiye’de sol siyasetin sembol ismi, 'Balta’sını bileyen odun kırıcı İlyas’ın sesiydi...
Kimi kaynaklara göre 1930 kimisine göre ise 1932 yılında Diyarbakır’da doğmuş. Babası daha askere gitmeden ölür. 17 yaşındaki annesi, üç çocuğu ile bir başına kalır. İhsani’nin deyişiyle bir hükümlünün boynuna takılmış zincirler gibi takılmıştı annesinin boynuna. 'İtten aç, yılandan çıplak' günler yaşarlar. O günleri, yokluğu, yoksulluğu İhsani’nin dilinden okuyalım: "Çıplak dolaşırdık. Giysilerimiz yırtık pırtıktı. Etlerimiz görünürdü. Evimiz Melik Ahmet Çarşısı’na yakın bir yerdeydi. Çocukluğumda zaman zaman çarşıya çıkar, çocuk dünyamı tanımak isterdim. Çünkü 2. Dünya Savaşı haberi gelmiş ve Diyarbakır’da kıtlık baş göstermişti. Biz yoksullar, ekmek bulamaz, aç yatardık. Ancak devlet memurlarının bir okka ekmek alma hakkı vardı." (13 Ağustos 2001, Cumhuriyet)

İhsani ile Güllüşah efsanesi
Genç yaşına kadar ağalara kölelik yapar İhsani. Daha sonra Erzurum, Adana, İstanbul’da farklı farklı işlerde çalışır. Derken askere gider, orda bir saz eline alır ve o sazı bir daha bırakmaz. Sazı elinde türküler çığırırken Güllüşah efsanesini yaratır. Elinde sazı diyar diyar gezerken, aradığı Güllüşah’ın Uşak’ta olduğu söylenir. Gider tanışır. Hayalindeki Güllüşah’a birebir benzemese de Sevim adındaki kızla evlenir. Ona saz çalmayı ve aşıklığı da öğretir. Böylece ikisinin aşkı dilden dile yayılır. Önce yerel gazetelerin daha sonra büyük gazetelerin ilgisini çeker aşkları.

Uzun saçı, göğsüne varan sakalı ve farklı giyimiyle İhsani bir masal kahramanını andırır. 'Son asrın en büyük aşklarından biri’ diye tanınırlar ve aşkları için hikaye üzerine hikaye uydurulur. İhsani o efsane için "Halk masalla doyurulmuş, masalla büyütülmüştü. Bir masal da biz halkın beynine soktuk" der. Aşkları yabancı film yapımcıların bile ilgisini çeker. Fransız film yapımcısı Samy Halfon 1962 yılında İhsani ve Güllüşah ile bir görüşme yapar. Samy Halfon’ın yapımcılığını üstlendiği Fransızların 1964 yılında çektikleri, İstanbul belgeselinde oynar. Milliyet gazetesinden Mete Akyol okuyuculara İhsani’nin namının nasıl yayıldığını şu cümlelerle aktarır: "Biliyor musunuz, bizim meşhur Âşık İhsani her geçen gün biraz daha meşhur oluyor. Geçen yaz Fransız rejisör Hanry Sandoz’un yönetiminde bir film çevirmişti Anadolu’da. O film oynuyormuş Fransa’da. Hem de Alain Dalon’un "L’Insoumis" filmiyle beraber." (12.12.1964 Milliyet)
Dillere destan aşklarından Garip ve Elif adında iki çocukları olur. Toplamda 18 kez evlenen İhsani 1969 yılında Güllüşah’tan tek celsede boşanır ve mahkeme kapısında da "Şunca yıldır kim ne bilir avradımdan çektiğimi. İyi kötü ben bilirim…" der.

İhsani’nin siyasi hayatı
İhsani ve Güllüşah birer masal kahramanı gibi sazları ve sözleriyle kah radyoda kah konserlerde herkesin gönlünü kazanır. Bu durum dönemin siyasilerinin de ilgisini çeker ve onların şöhretinden yararlanmak isterler.

İhsani 1959 yılında Demokrat Parti erkanı ile Ankara’da görüşür. İhsani bu görüşmede de sazını ve sözünü eksik etmez. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, İhsani ile Güllüşah’a sedef işlemeli birer saz hediye eder. DP’ye yakın yazarlar 'Evvel Allah sonra Demokrat Parti’ diyen İhsani’yi ’sen aşıksın, sen sanatsın’ diyerek göklere çıkartırlar. DP iktidarının 27 Mayıs 1960 darbesiyle son bulmasıyla İhsani’nin siyasi hayatında da değişiklikler olur. 'Sorumluyum ben çağımdan' diyen Âşık İhsani ilerleyen yıllarda 'Açım, ekmek istiyorum' haykırışıyla emekçi halkın sesi olur. 1961 yılında memleketi Diyarbakır’ın Ergani ilçesindeki bir yazlık sinemada Güllüşah ile konser de verir. 1964 yılında ilk kitabı 'Ağalı Dünya’yı çıkarır. Şiirleri için 'halk şiiri geleneğiyle toplumcu görüşü birleştirdi' yorumu yapılır. Ağalı Dünya’nın önsözünü yazan Mahmut Makal İhsani’nin şiirleri için "Eh, Diyarbakır’ın, bilgisizlikle gericiliğin elele yüzdüğü bir bölgesinde doğmuş olan İhsani’den gül-bülbül edebiyatı yapmasını bekleyecek değildik ya?" diye söz eder. Ama İhsani gülün, bülbülün hakkını da unutmaz. Ağaç kestiği için Antalya Valisi Nuri Teoman’ı mahkemeye verir.

Haksızlığa ve eşitsizliğe karşı öfkeli olan Âşık İhsani’nin ölümünden sonra yakın dostu Yaşar Kemal Radikal gazetesinde 'İhsani de öldü’ başlığıyla bir yazı kaleme alır. "Âşık İhsani büyük bir şairdi" cümlesiyle başladığı yazısında "Onun şiiri Anadolu’ya da yayılmıştı. İşin güzel yanı da halk İhsani’yi tuttukça Anadolu’da İhsani gibi şairler çoğalmıştı. Herkes onun gibi öfke şiirleri söylüyordu" diye yazar.
Folklor araştırmacısı İlhan Başgöz de İhsani’nin ölüm haberini Yaşar Kemal’in bahsettiğimiz yazısından alır ve İhsani için aynı gazeteye yazdığı yazısında "Âşık İhsani’nin şiiri ve hayat hikâyesi toplumun 1940’lardan beri geçirdiği, iyili kötülü sosyal değişimin hikâyesidir ve öğreticidir" der.
1965 yılına kadar Âşık İhsani tek göz ile yaşar. Sağ gözüne 7 yaşında bir çocukken perde inmişti. Bir ameliyat ile 18 yaşında öleceğini bilen ve gözlerini Göz Bankası’na bağışlayan Eskişehirli bir genç kızın gözü takılır. Âşık İhsani o kıza bir nebze de olsa minnet borcunu ödemek içi ne zaman yolu Eskişehir’e düşse, o genç kızın mezarına gidip saz çalarmış.

TİP ve Âşık İhsani
1960’lı yıllarda Âşık Veysel Şatıroğlu’ndan sonra yaşayan en iyi halk ozanı olarak anılan İhsani sazı ile dönemin siyasilerine karşı birbirinden değişik protestolar yapar. Ama onu emek mücadelesinin en önemli sembolü yapacak olay TİP ile tanışmasıdır. Zira bu dönemler İhsani’nin başı hapislerden, mahkeme salonlarından, linçlerden kurtulmamış. 1966 yılında hem annesini ziyaret etmek için hem de bir dizi konferansa katılmak için yine Diyarbakır’a gelir. Ergani’de Arif Efendi Oteli’nin salonunda düzenlenen konuşmacı olarak Avukat Canip Yıldırım’ın da katıldığı "Az Gelişmiş Türkiye’nin Gelişmemiş Doğusu" adlı konferansın sonrasında bir konser verir. İhsani orda ifadesi alınmak üzere gözaltına alınır. Daha sonra bu gözaltından dolayı İstanbul’daki Sorgu Yargıçlığında şu dörtlüğü ile savunmasını yapar:
"Sen Yargıç bey suçlu kimse onu bul,
Ben çağımda çoğunlukla kula kul,
Çoğu sakat, çoğu yetim, çoğu dul,
Onların şairiyim, diliyim…"
(09.04.1966 Milliyet)

Bıyığı duruyor!
Yine 1966 yılının Mart ayında yapılan Şah Hatai gecesinde komünizm

propagandası yaptıkları gerekçesi ile aralarında Âşık İhsani, Yaşar Kemal, Ruhi Su, Can Yücel’in de bulunduğu birçok kişiye soruşturma açılır.
Aynı yıl "Yazacağım" kitabını çıkartır. Kitap, dönemin T.C. Kanununun 142. Maddesine aykırı görüldüğünden toplatılır ve İhsani aynı maddeden dolayı tutuklanır. TİP Genel Başkanı Aybar cezaevindeki İhsani’yi ziyaret eder. Tutuklanması tüm Türkiye’de gündem olur. Avukatı Orhan Arsal, onu mahkemede "Değirmenlere karşı savaş açan bir Don Kişot" olarak tanımlar. Birkaç ay tutukluluktan sonra İhsani tahliye edilir. Bu tutuklanmasından meşhur saçı ve sakalı da nasibini alır. İhsani ilk mahkemede adliyede sorgu için sıra beklerken eşi Güllüşah’a kesilen saçlarını verir. İhsani’nin saçının ve sakalının kesilmesinin sevenlerini ne denli üzdüğünü Ülkü Tamer’in kaleminden okuyalım:
"Günün birinde haber bomba gibi düştü: İhsani tutuklanmış, Sultanahmet Cezaevi’ne konulmuş!
Seveyim sevmeyeyim, kim olursa olsun bir insanın düşünceleri yüzünden özgürlüğünün kısıtlanmasına her zaman karşıydım elbet. İhsani de "baltasını biledi" diye bir türkü söylemişti, baltasını kapıp ortalığı kan gölüne çevirmemişti ki!
Haber aldığımda Cağaloğlu’ndaydım. Doğru olup olmadığını öğrenmek için o sıralarda "devrimci"lerin egemenliğindeki MTTB’ye (Milli Türk Talebe Birliği) koştum hemen. MTTB adam almıyor. Giriş katında sağdaki salon kapıya kadar dolu. Kafamı uzatıp baktım. Salonun tam ortasında bir iskemle. Bir adam, başını öne eğmiş, oturuyor. Çevresinde gençler halka olmuş, sessizce duruyorlar. Çıt çıkmıyor. Yanımdaki bir delikanlıya, "Kim bu?" diye sordum fısıltıyla. "İhsani’nin avukatı" dedi. "Sultanahmet’e gidip görebilmiş."
Bir süre öylece sessizce bekledik.
Sessizliği bir delikanlı bozdu.
"Hocam, saçını kesmişler mi?"
Avukat, başı önünde, belli belirsiz bir sesle, "Kesmişler," dedi.
Bir an sessizlik.
Sonra bir başkası sordu:
"Hocam, sakalını..? Sakalını da kesmişler mi?"
Avukat, büyük acılar içinde, "Kesmişler" diye inledi.
Cenaze namazına durmuş gibi ellerimizi önümüzde kavuşturmuş, bir süre daha bekledik.
Sonra bir genç kızın sorusu;
"Hocam… bıyığını… bıyığını da kesmişler mi?"
Avukata can geldi birden. Şöyle bir doğruldu. Gözlerinde bir zafer ışıltısıyla, çevresini saran bizleri süzdü.
Sonra kollarını havaya kaldırarak haykırdı:
"Bıyığı duruyor!"
Ansızın bir alkış koptu salonda. "Bıyığı duruyor!" Devrimcilerin bir golü daha'
Bir ağızdan türkü başladı:
"Arkasından baltasını biledi…"
Kendimi dışarıya zor attım. Cağaloğlu’nun gri uğultusuna. Kime güleyim, kime ağlayayım, kime söveyim bilemiyorum."

Yüzü gözü kan içinde kalıncaya kadar dövülür
İzmir’deki Halkın Sesi Gecesi’nde Âşık Nesimi’nin 'Canla baş koymuşuz insan yoluna' konuşmasından sonra gericiler olay çıkarır. Âşık İhsani de ertesi gün iki arkadaşıyla beraber Komünizmle Mücadele Derneği taraftarları tarafından yüzü gözü kan içinde kalıncaya kadar dövülür.
1967 yılında Ant dergisinin 46. sayısından itibaren 'Halkın Sesi' köşesinde halk şairlerini tanıtır. Aynı yıl İstanbul’da onbinlerce kişinin katıldığı Kıbrıs mitinginde Amerika bayrağı yakılır. Bu mitingde Âşık İhsani ve iki genç gözaltına alınır ve daha sonra serbest bırakılır. Bu iki gençten biri daha sonra asılacak devrimci önder Deniz Gezmiş’ti.
1968 yılında yapılan Milletvekili Ara Seçimleri’nde İstanbul’dan seçilecek tek milletvekili için TİP Genel Başkanı Mehmet Ali Aybar’ın "halk kitlelerine seslenecek" bir aday olması önerisinde bulunur. Aybar’ın da desteklediği İhsani yapılan ön seçimlerde de birinci olur. 1968 yılında yapılan seçimde TİP’ten İstanbul Milletvekili adayı olur, fakat seçilemez.
Şarkıları mecliste bile gündeme gelir. Adalet Partisi (AP) Malatya Milletvekili Hamido (Hamit Fendoğlu) İhsani’nin plağını AP grup toplantısında dinleterek, bu şarkıların halkı kışkırttığını ileri sürer.

Bu şiirleri İhsani yazamaz!
Artık Türkiye’de sol ve emek siyasetinin sembolü haline gelen Âşık İhsani dünyanın da ilgisini çeker. Fransız gazetesi Le Monde ona geniş yer ayırır ve Âşık İhsani için "Günümüzde sadece Vietnam Savaşı'na karşı koyan ozanlarında görülen açık sözlü sertlik, İhsani şiirinin ilk göze çarpan özelliğidir." der. (Ant Dergisi Sayı:54, 9 Ocak 1968)
Okul yüzü görmemiş İhsani’nin bu denli iyi ve çarpıcı şiirler yazması bazı aydınlar tarafından kuşkuyla karşılanır. Hatta bazıları bunları onun yazdığına inanmaz. Anılarında bu kuşkuculardan biri olduğunu yazan Şadi Alkılıç şunları der: "Âşık İhsani’yi sokakta, sahnede çok defa dinlermiş, şiirlerini çok etkili bulmuştum. Ama doğrusunu söyleyeyim, bu kadar güçlü şiirleri tek başına İhsani’nin yaratabileceğine inanmıyordum. Birisi, kim bilir, benim de bilmediğim birisi şu şiirleri düzeltiyor, diyalektik raya oturtuyor sanıyordum. Ayıp bir sanı, fakat gerçek bu. Aldanmışım.
Hapishanede şaştım İhsani’ye… Bir de baktım ki şiirlerini hakikaten hiçbir revizyon istemeden, eksiksiz kendi yazıyor. İki kişi yattığımız hücrede öyle güzel, öyle güçlü şiirler yazdı." (Ant Dergisi, Sayı: 55, 16 Ocak 1968)

Diyarbakır’a büyük bir ozan olarak gömülür
1970’li yıllarda birçok Avrupa devleti İhsani’yi konserler vermek üzere ülkelerine davet eder. 1979 yılında Avustralya’ya yaptığı geziyi 'Beyaz Köle' adıyla

kitaplaştırır. 1990’da Fransa Cumhurbaşkanı İhsani’yi çağırır ve 5 yıl onların misafiri olur. Türkiye’ye döndükten sonra yine İstanbul’da kalır ve 1995 yılında doğduğu topraklara geri döner. İhsani 2009 yılında gazeteci Murat Meriç’le yaptığı röportaj sırasında fenalaşarak hastahaneye kaldırılır. Beyin kanaması geçirdiği anlaşılan İhsani ancak birkaç gün direnebilir. Yoksulluk sebebiyle ayrılmak zorunda kaldığı Diyarbakır’a büyük bir ozan olarak gömülür.

İran Azerbaycanı efsanesi ve Âşık İhsani’nin Kürtlüğü
Şimdiye kadar okuduğum birçok kaynakta İhsani’nin ailesinin İran Azerbaycan’ından Diyarbakır’a göç ettiği bilgisi var. Oysa annesinin Muşlu olduğunu kendisi birçok yerde söylüyor. Babasının adı da Filit. Ki Filit, Kürtlere has bir isim. Ben onu Diyarbakır’ın yerel kanallarında Kürtçe konuşurken ve şarkı söylerken izledim. İhsani’nin tanınmaya başlandığı 1950’li yılların sonunda, bir insanın kamuoyu önünde Kürt olduğunu söylemesi zordu. Bazı kaynaklarda İhsani’nin Tebriz’de doğan Âşık Garip’in torunu olduğu yazılır. Kanımca bu ya İhsani’nin Güllüşah gibi yarattığı bir efsanedir ya da başkalarının onun için yarattığı bir tarihtir. İkinci ihtimal doğru olsa bile İhsani buna itiraz etmemiş.
Âşık İhsani ile 1966 yılından beri arkadaş olan Ozan Temeli de bu konuya dair görüşlerini benimle paylaştı: "Âşık İhsani'ye 1978 yılında Almanya'ya geldiğinde sordum; dedim ‘İhsani ben biliyorum senin Kürt olduğunu, lütfen Türkiye'ye

döndüğünde birkaç Kürtçe şarkı da söyle.’ Hatta o zaman onunla saatlerce Kürtçe konuşup, Kürtçe şarkılar söyledik. Anne ve babası da Kürttü. Döndüğünde bana bir kasetini gönderdi, içinde Kürtçe şarkıları da vardı. Bana Temeli ismini de o vermişti. Diyarbakır’dayken de kendisiyle sürekli görüşürdüm. Ölmeden iki gün önce de kendisiyle telefonda konuşmak istemiştim, fakat Muş Vartolu olan son eşi konuşamayacak durumda olduğunu söylemişti. Kasetleri hala yanımda. İki günde bir onları dinlerim."
Ozan Temeli’nin bahsettiği içinde Kürtçe şarkıların olduğu kaset, İhsani’nin ’Yaşamak Bu Değil’ kasedi. Bu kaset, 1974’te Frankfurt’ta kurulan Uzelli şirketi aracılığıyla çıkmış. Toplamda 12 şarkının bulunduğu kasette İhsani sade ve duru Kürtçesiyle 'Derabin', 'Kırbıkın' ve 'Hançer' adında üç Kürtçe şarkı söylüyor.
Yaşar Kemal de İhsani’nin Kürtlüğü için şunları yazar: "Bazı yıllar İhsani’yle her hafta buluşuyor, şiirler söylüyorduk. Ben bir gün bir Kürt türküsü söylerken o da karışıverdi güzel sesiyle Kürtçe türküye. Ben onu dinlemek için sustum, o türküyü sonuna kadar söyledi. Sonra her buluşmamızda bana Kürt türküleri söylüyordu. Kürtçesi de Türkçesi kadar güzeldi. Neden sonra onun nereli olduğunu sordum. Diyarbakırlıydı."





***
Kaynak:
Âşık İhsani, Beyaz Köle, İlgi yayınları, 1985
Ayhan Yetkiner, Âşık İhsani Kimdir, Tekin yayınevi, 1967
Müslüm Üzülmez, Yoldaş Koçero, TÜSTAV yayınları, 2011
Haz: Mete Kaan Kaynar, Türkiye'nin 1960'lı Yılları, İletişim Yayınları, 2017
Ülkü Tamer, Yaşamak Hatırlamaktır, Kitap Yayınevi, 2005
Nebil Varuy, Türkiye İşçi Partisi Olaylar-Belgeler-Yorumlar (1961-1971), Sosyal Tarih Yayınları, 2010

Bu yazı PolitikART'ın 261. sayısı için yazılmıştır. PolitikART'ın 'Bir itiraz kürsüsü olarak: Âşıklar' sayısının PDF haline şu linkten ulaşbilmek mümkün: 
https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politikart_261_as_iklar_

Paşayê şanoya Kurdî

Mamoste Arsen

 ”Ji me re welat çiqas lazim be tiyatro jî ewqas lazim e.”

                                                                        Arsen Polatov

Arsen Polatov ku bi navên Lawê Kurd Paşa, Arsênê Reşît jî dihate naskirinê, di sala 1942’yan de li Êrîvanê hate dinê. Polatov, ewilî felsefe ceriband û li St. Petersburgê çû zanîngeha felsefeyê. Ew û felsefeyê zêde li hev nekirin û Mamoste Arsen dev ji felsefeyê berda. Çû li Moskovê li ser rejîsoriyê perwerde bû. Piştî ku wî perwerdeya xwe ya rejîsoriyê qedand û çû Parîsê. Hingî li Parîsê qedera pandomîmê dihate nivîsarê û pênûs di destê Marcel Marceau de bû. Polatovê ciwan tevlî ekîba Marceau dibe û 2 salan ji bo perwerdeya pandomîmê li cemê dimîne. Paşê vedigere Êrîvanê û bi piştgiriya hikûmeta Sovyetê dibistaneke bi navê ”Dibistana Pandomîmê ya Arsen Polatov” vedike.

Mamoste Arsen, heta roja ji vê dinê bar kir, li Berlîn, Parîs, Prag, Moskov û li gelek zanîngehên Ewrûpayê û cihanê dersên pandomîmê dan. Ji sala 1975’an heta 1995’an li Şanoya Dewletê ya Moskovê weke derhênerê giştî xebitî. Piştre derbasî Zanîngeha Yaroslavlê bû û li vir dersa Dîroka Pandomîmê da.

Arsen Polatov sala 1993´an tevî Egîdê Cimo û Aslîqa Qadir ji Ermenistanê li ser daxwaza NÇM´ê, di 19´ê Îlonê de hatin Stenbolê. Li wir dersa şanoyê da şanogerên Kurd ên li Stenbolê. Hingî, Zahîr Kayan pê re ji bo rojnameya Welat peyivîbû û jê pirsîbû: ”Mamoste, gelo ev şanoya ha ku hûn dixwazin li vir bidin çêkirinê, dê bingeha xwe ji çi bigire? Di rastiya gelê me de çi bigire û çi bide xuyan?”

Mamoste Arsen jî welê  behsa nêrîna xwe ya hunerî û teatral dikir: ”Tu dizanî çi ye? … Bawer bikî ji me re welat çiqas lazim be tiyatro jî ewqas lazim e. Îro em bi tiyatroyê dikarin sifetê gelê xwe bidin kifşkirin, zimanê xwe bidin kifşkirin. Em bi tiyatroyê dikarin bibêjin ku em kî ne. Îro em gelekî dişewitin li ser welatê xwe, lê tiyatroya me hebûya me dê wê şewatê bida dilê temamiya mirovahiyê. Edebiyata me gelekî kevin e. Ez wiha dibînim gelek mînakên edebiyatê giş yê me ne, wan gelan ev nimûne giş ji me dizîne. Sirf mecela me tunebiye ku em bixebitin di vê dergehê de bi pêşbikevin. Lê ku îro tiyatro kete destê me em ê wisa bikin wan ji me çi biriye em ê wan bi paş ve bînin. Em ên wan naxwazin. Ew ên ku wan biriye bila bidine me, em tenê ji bo tiyatroya xwe dikarin wan bi paş ve bînin.”

Pêşengiya şanoya Kurdî dikir

Di Ansîklopediya Ermenistana Sovyetî de jî navê wî hebû û emegê wî dihat şekirandinê. Mamoste Arsen li Êrîvanê pêşengiya şanoya Kurdî dikir û piştgirî dida xebatên bi vî rengî. Di sala 1993’yan de li ser daxwaza Navenda Çanda Mezopotamya hate Stenbolê û perwerdeya pandomîmê da şanogerên Kurd. Polatov di sala 2001’ê de li Akademiya Kurdî ku wê demê li bajarê Duren a Elmanyayê bû û di navbera salên 2001 û 2002’yan de li bajarê Wuppartalê di Mala Çanda Baran de mamostetiya ş̧anoyê dikir û komeke şanoyê ya bi navê Teatra Baran perwerde dikir.

Di sala 2003’yan de bi vexwendina Şaredariya Batmanê tevlî 1. Mihrîcana Çand û Hunerê ya Batmanê bû û li wir bi dehan şanoger perwerde kirin. Ji wir jî derbasî Amedê bû û heman tişt li wir jî kir. Sala 2004’an derhêner Ozkan Kuçuk belgefilma ‘Mamoste Arsen’ çêkir ku bi pirranî dîmenên belgefilmê ji vê serdana wî ya Amedê pêk dihatin.

Mamosteyê dilnerm î mezin Arsen Polatov dema di sala 2004’an de li Yaroslavlê ji ber krîza dil ji vê dinê bar kir, li dû xwe bi hezaran şagirt, bi dehan salan ked û hêviyeke mezin ya bi şanoya Kurdî ve girêdayîye hişt.

Li Batmanê piştî mirina Mamoste Arsen, koma Teatra Koçber ji ber ku Arsen Polatov hin endamên komê perwerde kiribûn, navê xwe wekî Şanoya Arsen Polatov guherand.

Çavkanî

1- Kovara W, hejmar 35

2- Rojnameya Kurdistan Press, 22.12.1988

3- Rojnameya Welat, 10.16.1993

4- Belgefîlma Özkan Küçük ”Mamoste Arsen”

Ev nivîs di PoltikARTa 260 de derçû. Herçî bixwaze dikare bi tikandina lînka jêr xwe bigihîne vê dosyeyê ku li ser "Kurdî li ser dika şanoyê" bû:
https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politikart_260

Kayıp bir Kürt ve Alevi aydını: Doğan Kılıç

Unutulmuş bir aydın portresi

Uzun zamandır Roja Newe gazetesini merak ediyordum, merakımın bir nedeni gazetenin muhtevası diğeri ise gazetenin sahibi olan Doğan Kılıç’tı. Elimde ona dair bölük pörçük bilgi ve belgeler bile onun döneminin etkin bir Kürt ve Alevi aydını hatta önderi olduğunu anlamama yetiyordu. Önemli olan bunları yan yana getirmekti. Nihayet Roja Newe gazetesine araştırmacı Mutlu Can sayesinde ulaşmamla birlikte ona dair araştırmalarımı biraz daha somutlaştırıp bir yazıya dökmek istedim.       
Bir dönemin en çok tanınan, bilinen isimlerinin bir süre sonra unutululduğuna dair çok örnekler var. Özellikle Kürtlerde bunun çok fazla olduğunu düşünüyorum, zira son yıllarda Kürt aydınlarının hayatını ve çalışmalarını yansıtan birçok eser yayımlandı. Doğan Kılıç’ın da unutulduğunu düşünüyor ve hatırlanması gerektiğine inanıyorum. Elbet onu bir yazıyla anlatmak mümkün değil fakat kısa bir girizgahla onu tarif etmeye çalışayım; 1958 yılında Erzincan savcılığına Dersim 38’de öldürülenler için şikayette bulunan, 1960 yılında Çin Edebiyat Antolojisi kitabını ve 1963 yılında Kürtçe- Türkçe olan Roja Newe gazetesini çıkaran, daha sonra ilk Alevi gazetesi olan 'Ehlibeyt Yolu’nun sahipliğini üstelenen,  Aleviler adına Süleyman Demirel’e telgraf çeken, Mele Mustafa Barzani ile görüşen 'ilk Türk gazeteci' sıfatına sahip, Kürt devleti kurmaktan tutuklanmış, Norveç vatandaşı olduktan sonra Türkiye’de tekrardan tutuklanmış ve tutuklanması Türkiye ile Norveç devletileri arasında ciddi bir krize neden olmuş çok yönlü Kürt ve Alevi bir aydın.

Aile efradının çoğu öldürülür
1927’de Erzincan’da doğan Doğan Kılıç’ın babası toprak sahibi ve önde gelen bir Kürt lideriydi. Babası, dedesi, amcası dahil aile efradının çoğunu 1938’de Dersim Soykırımı'nda kaybeden Kılıç ve ailenin geri kalanı Burdur’a sürülür. Çok genç yaşlarda Amerika’ya gider ve Amerika ordusunda askerlik de yapar. Toplamda Amerika’da 9 yıl kaldıktan sonra 1956 senesinde Türkiye’ye döner ve İstanbul Belediyesi İnformasyon Dairesi’nde çalışmaya başlar. Amerika’da yeni fikirlerle tanışan Doğan Kılıç, Türkiye’ye döndüğünde birçok açıdan ilklere imza atacak bir isim olur.

Dersim için hukuki yolları dener
Doğan Kılıç, Dersim 1938’de suç işleyenlerin açığa çıkartılması için hukuki yolları dener. 1957 yılında İstanbul’da savcılığa verdiği dilekçe ile 1938’de Erzincan köylerinden soru sualsiz pek çok vatandaşın kurşuna dizdirildiği ihbarında bulunur. Bu girişimi ile ilgili dönemim Cumhuriyet gazetesinde çıkan haber şöyledir:
“Doğan Kılıç adında bir şahıs, dün Savcılığa müracaatle, 1938 de Erzincan köylerinden soru sualsiz pek çok vatandaşın kurşuna dizdirildiği ihbarında bulundu.
Doğan Kılıç adlı bir şahıs, dün savcılığa müracaat ederek, 1938 senesinde Erzincanın köylerinde içlerinde akrabası da bulunan pek çok şahsın sebeb gösterilmeden kurşuna dizildiğini, zamanın jandarma komutanı ve mülkiye âmirleri hakkında zaman aşımına uğramadan derhal kovuşturulma açılmasını istemiştir.
Halen Fatihte oturmakta olan Doğan Kılıç müracaatinde, 1938 senesinin yaz aylarında Erzincana bağlı Mercan Sürbehan köyünde ikamet etmekte iken bir gün jandarmaların gelerek dedesi Kamber Delice ve amcası Seyid Ali Uygunu, yol yaptırılacağı bahanesile evden alıp götürdüklerini, aynı iddia ile köyden ve civar köyden pek çok kimsenin alınarak Mercan Deresi Boğazına götürülüp kurşuna dizildiklerini bildirmektedir. Muhbir iddiası sonunda, bu şahısların suçlarının açıklanmadığı gibi, yargılanmadan kurşuna dizildiklerini belirterek, önümüzdeki yaz aylarında zaman aşımına uğrayacak olan olayın müsebbiplerinden jandarma konutanı ve mülkiye âmirleri hakkında derhal kovuşturma yapılmasını istemektedir. Savcılık ihbarla ilgili kovuşturma açılması için, dün Erzincan savcılığına yıldırım telgrafı çekmiştir.” (26 Aralık 1957, Cumhuriyet)

İkinci kez dener
Bu girişiminden sonuç alamayan Doğan Kılıç bir yıl sonra yine İstanbul’dan Erzincan Savcılığı’na ihbarda bulunur. Bu kez kendisiyle beraber 4 Erzincanlı müşteki daha vardır. İkinci girişimle ilgili Cumhuriyet gazetesinde çıkan haberde şunlar belirtillir: “Dâvâcı ve muhbir Doğan Kılıç dün de Erzincan Savcılığına yeni bir ihbarda bulundu. Erzincan 1938 senesinde pek çok köylünün sebepsiz yere kurşuna dizildiği yolunda ihbar ile iddiayı şehrimiz savcılığı kanalı ile yapan Doğan Kılıç, dün de Erzincan Savcılığına gönderilmek üzere savcılığa bir ihbar dilekçesi vermiştir. Dâvacı ve muhbir Doğan, bu dilekçesinde, Erzincan Valisinin kovuşturmanın açılması üzerine köydeki mağdur ailelerine mânevi baskı yaptığını iddia etmekte ve hakkında bu yolda kovuşturma açılmasını istemektedir.
Aslen Erzincanlı olup, şehrimizin Fatih semtinde oturan Doğan Kılıç’ın 1938 senesinden babası ve tanıdıklarının sebebsiz kurşuna dizildiklerini 1957 senesi içinde ihbar ve iddiasından sonra, Erzincanlı diğer 4 muhbir de aynı şekilde başvurmuşlardır. Şehrimiz ilgili makamları iddia üzerine derhal gerekli işlemleri yamışlardır.” (7 Mayıs 1958, Cumhuriyet)

Çin Edebiyatı Antolojisi
1960 yılların başında İstanbul’da basın ve sanat dünyasında görünür olmaya başlar. 1960 yılında İngilizceden çevirterek hazırladığı Çin Edebiyatı Antolojisi’ni yayımlar. Kitabın girişinde şöyle bir açıklama yapar. ''Bu kitabın çıkışına sebep olan eski reisicumhur Truman zamanındaki Birleşik Amerika Cumhuriyetleri Dışişleri Bakanı Mr. Burns ve Miss Wilma Smith’e, kitabın umumi durumu hakkında kıymetli fikirlerini istifadeli kılan Sayın Hayati Sencer’e, bir sürü yardımlarda bulunan eşim Nurhan Kılıç Şıhhasananlı’ya, desen, tanzim ve basılışta kıymetli fikirlerini ve yardımlarını esirgemeyen matbaacı Sayın Mehmet Sucuoğlu’na, cesaret verici muhterem teşviklerini esirgemeyen Sayın Zeynel Gündoğdu’ya hürmet ve teşekkürlerimi bildirmeyi borç bilirim.”  Bu kısa girişin altına da '6/1/1960, Erzincan' diye bir not düşmüş.1962’de yayın hayatına başlayan Barış Dünyası dergisine de yazar. (1)

Hawar ve Roja Newe
Ve 15 Mayıs 1963 yılında Kürt gazeteceliğinde önemli bir yeri olan ve ilk modern Kirmanckî

metinlerin yer aldığı Roja Newe gazetesiyle karşımıza çıkar. 15 Mayıs Kürtler ve Kürt yayıncılığı için önemli bir tarih. Zira Celadet Bedirxan 1932 yılında Şam’da o gün Hawar’ı yayımladı. Roja Newe’nin böyle bir günde çıkmasının tesadüf olacağını düşünmüyorum. Doğan Kılıç gibi Kürtçe üzerine çalışmış ve birkaç lisan birisinin bu tarihi bilinçli olarak tercih ettiğine inanıyorum.

Kürt devleti kurmak isteyen 13 kişi
Roja Newe’nin çıkmasının üzerinden henüz bir ay geçmişti ki Doğan Kılıç ve 12 kişi daha sonra 23’ler Tutuklanması diye anılacak davada tutuklanır. Dönemin İçişleri Bakanı Hıfzı Oğuz Bekata büyük bir zafer edasıyla 'Topraklarımızda bir Kürt devleti kurmak isteyen 13 kişi yakalandı' diye basına demeçler verir. (29 Haziran 1963, Cumhuriyet) Daha sonraki tutuklamalarla 23 kişiye ulaşacak olanlar için idam cezası istenir. Basına fotoğraflarıya beraber servis edilen ilk 13 kişiden biri olan Musa Anter, anılarında olayın iç yüzünü mizahi bir dille anlatır:
“Yine tutuklanmıştık. Tutuklanmamıza şu enteresan bahaneyi buldular. Abdulsettar Hamavendi adlı dolandırıcı, acayip bir adla Bağdat’a bir emlak bürosu açmış, sahte vesikalarla şunun bunun arsalarını satmış. Yaptığı işler anlaşılınca da, Suriye’ye kaçmış. Şeytani bir kültürü vardı. Kendisi aynı zamanda gazeteci, imam ve avukat! Yakalandığı zaman üzerinde Berzani ve Cemal Abdulnasır’la çekilmiş bir fotoğraf ''İhvanı Müslimin'' (Müslüman Kardeşler)'lerin bir mührü bulunmuştu. Resmi hüviyeti şuydu; El Hac Huseyn Mahammi Abdulsettar Hamavendi. Tabii, önem denirse, yanında ağzına kadar dolu yedi bavul eşya ve hatta televizyonla yakalanmıştı. Hapishaneye üç yerden karılarının çocuklarının resim ve mektupları geliyordu. Maşallah! Biri

Musul’da, biri Bağdat’ta, biri de Kahire’de üç karısı vardı. Yüz otuz kilo ağırlığındaydı. İşte bu adam televizyonunu Halep’e tamire götürürken, orada Nuri Dêrsimi’yi görüyor. Kendisini, Nuri Bey’e gazeteci olarak tanıtıyor. İstanbul’a gideceğini söylüyor. Nuri Bey de diyor ki, ''Mademki İstanbul’a gideceksin, orada gazeteci iki yeğenim var. Onları gör, sana yardımcı olurlar.'' Bunlardan biri ben, diğeri de Doğan Kılıç. Önce Doğan Kılıç’ı görüyor. Doğan Kılıç da Dêrsimli olduğu için, ''Doğru, Nuri Dêrsimi benim amcamdır. Sana gerekli yardımda bulunurum; Musa Anter’e de lüzum yok'' diyor. Doğan Kılıç, Hamavendi’ye ne istediğini soruyor. Hamavendi, Müslüman Kardeşler üyesi olduğunu, İsrail Başkonsolosu ile görüşüp kendisinden para, silah ve deniz botu vermelerini isteyeceğini söylüyor. Doğan ''İyi, konuşuruz da; yalnız benim için de listeye bir matbaa koy'' diyor. İsrail Konsolosuna telefon ediyorlar. Taşlık Gazinosu’nda randevulaşıyorlar. Meğer kendileri ile konuşanlar MİT’miş. Ertesi gün randevuya giderken ikisi de yakalanıyorlar. Üst ve eşyaları aranıyor. Benim adresim de üzerlerinde çıkıyor. Gazetelerde, Hamavendi’nin acayip kıyafetli resmi altında, ''Barzani’nin bana gönderdiği adam'' diye haber yer aldı.'' (2)

Nuri Dersimi’den mektup
Aslında 23’ler Tutuklanması Deng, Roja Newe gibi Kürtçe- Türkçe süreli yayınların çıktığı ve Güney Kürdistan’da Mele Mustafa Barzani öncülüğünde gelişen hareketin Kürt aydınları arasında milli bilinci güçlendirdiği bir dönemde, devletin olası Kürt aydınlanmasının önünü almak için kurduğu bir tezgahtı. Ard arda gelişen tesadüfler sonucu Doğan Kılıç tutuklanmanın baş aktörlerinden biri olur. 23’ler Tutuklanması’nın iddianamesinden anlıyoruz ki polis arama esnasında Doğan Kılıç ile Nuri Dersimi'nin birbirlerine gönderdiği mektuplara suç delili olarak el koyar. Nuri Dersimi Doğan Kılıç’a gönderdiği bir mektupta, iddianamede yer alan kısmıyla şöyle der: ''Zulüm payidar olamaz ve olmayacaktır. Şehitlerimizin ruhunu yâd edeceğimize emin olmalısınız. Milyonlarca kardeşlerimizin sinesinde şeref ateşi volkanlaşmıştır. İşte ben de bu gurbet ellerinde o şeref için yaşıyorum.'' Aynı iddianamede geçen şekliyle Doğan Kılıç’ın sorgu esnasında Barzani hareketine sempatisini gizlemediğini öğreniyoruz. (3)

İlk Alevi gazetesinin sahibi
Bir süre tutuklu kaldıktan sonra serbest bırakılan Doğan Kılıç bu kez Türkiye’de Alevilerin ilk gazetesi olan Ehlibeyt Yolu gazetesinin sahibliğini üstlenir. 1966’da yayına giren dergi, haftalık olarak basılmıştır. Dönemin Alevi baskılarını gündeme getirmiş ve gerici kesimlerin Alevilere yönelik görüş ve söylemlerini eleştiren yazılar bizzat Doğan Kılıç tarafından yazılmıştır. (4)

Demirel’e çekilen telgraf
Aleviler adına dönemin başbakanı Süleyman Demirel’e telgraf çeker. Cumhuriyet gazetesinin söz

konusu telgraf hakkında haberi şöyledir:
“İstanbul’da Alevilerin dün başbakan Süleyman Demirel’e çektikleri telgrafta, ''Biz Alevilere karşı bulunan Diyanet İşleri Reisi İbrahim Elmalı’yı azletmenize teşekkür ederiz.” denilmektedir.
250 bin Alevi adına ''Ehlibeyt Yolu'' gazetesi sahibi Doğan Kılıç Şeyhhasanlı tarafından çekilen telgraf şöyledir:
“Biz Alevilere karşı bulunan Diyanet İşleri Reisi İbrahim Elmalı’yı azletmenize teşekkür ederiz. Biz Aleviler bu kimseyle sonuna kadar mücadeleye kararlıydık. Hilâfetci, gerici, ırkçı zümrelerin hükümete yaptıkları baskıyı görüyoruz. Dirayetinizi kullanmanızı istiyoruz. Diyanet İşlerini cumhuriyetçi ve medeniyetçi ahkâma göre muhafaza etmenin tek çaresi bu teşkilâtta Alevilere yer vermekle olacaktır. Alevilik bu teşkilâtta temsil edilmezse eninde-sonunda hilâfetçiler buraya hâkim olacaklardır. Hürmetlerimizi sunarız.” (11 Ekim 1966, Cumhuriyet)

Devlet destekli ilk katliam provası
Ehlibeyt Yolu gazetesi öncülüğünde 1967 yılında Elbistan’da 'Ehlibeyt Gecesi' düzenlenir. Aşık Mahsuni Şerif, Kul Ahmet gibi halk ozanlarını katıldığı gecede Doğan Kılıç, Alevi yurttaşların sorunlarıyla ilgili bir konuşma yapar ve bu konuşma sonrasında gecede olaylar çıkar. Araştırmacı yazar Mehmet Bayrak’ın 'Dersim katliamından sonra Alevilere karşı yapılan devlet destekli ilk katliam provası' dediği olayı 3K’ya yani Kürt, Kızılbaş, Komünist olanlara karşı yapılan bir katliam girişimi olarak tanımlar.(5) Konuşmanın yapıldığı gecenin sonunda Doğan Kılıç gericiler tarafından linç edilmek istenir. Ertesi gün de Elbistan’da Alevilere karşı sürek avı başlar. Bu gecede yaptığı konuşmadan dolayı tutuklu yargılanan Kılıç daha sonra Mersin’de yapılan duruşma sonucu beraat eder.

Nihal Atsız hedef gösterir
Doğan Kılıç bu tarihlerde Irak ile Kürtler arasındaki savaşı Türkiye kamuoyuna anlatmak için Mele Mustafa Barzani ile görüşmek üzere Irak’a gider. Bu sebeble Doğan Kılıç Mele Mustafa Barzani ile görüşen 'ilk Türk gazeteci' ünvanına da sahiptir. Yeni Gazete’de 8-29 Mart 1967 tarihleri arasında yayınlanan yazı dizisi bazı çevreleri rahatsız eder. Kürtçülük konusunda 'sabıkalı' olan Doğan Kılıç’a Nihal Atsız Ötüken Dergisi’nin 45. sayısında, Eylül 1967’de kaleme aldığı bir yazı ile cevap verir. Yazısından Doğan Kılılç’ı hedefe koyan ve onu iyi tanıdığı anlaşılan Nihal Atsız yazı dizisi için ’Bu tefrika her bakımdan bir Kürtçülük propagandasıdır' der.

Bir Türk milliyetçisinin gözünden Doğan Kılıç
Doğan Kılıç ile ilgili en ilginç ve detaylı kaynak bir Türk milliyetçisi ve aynı zamanda Nihal Atsız’ın öğrencilerinden olan Altan Deliorman’ın kitabı. (6) Kitabında birçok Türkçü portreyi tanıtan Deliorman hiç isim vermeden ’Yedi Peçeli’ başlığıyla ayrıksı bir isimden yani Doğan Kılıç’tan bahseder. ''Büyük bir kabiliyet'', ''Erzincanlı bir genç'', ''Roja Neveci'' gibi sıfatlarla tanımladığı Kılıç'ın, ne denli ’bölücü, mezhepçi, komünist' biri olduğunu yazar. Yine Altan Deliorman’ın anlatımlarından Doğan Kılıç’ın Türkiye’de Alevilerin ilk siyasi deneyim olan Türkiye Birlik Partisi’nin kuruluşunda yer aldığını, o yıllarda Türkiye’de federatif bir sistemi savunduğunu ve daha başka birçok ayrıntıyı öğreniyoruz. 1982 yılında yazılmış bu birkaç sayfalık portre yazısı Türkçü ve devletçi bir bakış açısıyla yazılmış olmasına rağmen Doğan Kılıç’ın Kürtler ve Aleviler adına siyaset ve yayın dünyasında ne kadar aktif biri olduğunu anlamamıza yetiyor.

 

Türkiye Norveç ilişkileri kopma noktasına gelir

Bu fotoğraftaki Doğan Kılıç'ın başında peruk var. 

Türkiye’de kaldığı sürede yıllarca hapis yatan Doğan Kılıç, 1973’de ülkeyi terk eder. 12 Ocak 1974’da Norveç’te ikamet etmeye başlayan Kılıç 26 Ocak 1982’de Norveç vatandaşlığını alır. 3 Şubat 1984’te ise Alexander Bertelsen adıyla kendisine yeni bir Norveç pasaportu verilir.
Aldığı yeni isim ve pasaportla Türkiye’ye ailesini ziyaret gitmek isterken 16 Şubat 1984'te Ankara’da tutuklanır. Norveç’te iken Torstein Kongslien’le Kürtler ile ilgili hazırladıkları 'Kurderne, et folk i Midt-Østen' adındaki Norveçce kitaptan dolayı Türk Ceza Kanunu’nun 140. maddesi uyarınca yargılanır. Norveç vatandaşı olduğu için tutuklanması Norveç ve Türkiye arasında bir krize neden olur. Durumu sık sık Avrupa Konseyi ve Norveç Parlamentosu’nda gündeme gelen Doğan Kılıç’ın tutukluluğu Türkiye’yi zor durumda bırakır. Doğan Kılıç yazdığı kitaptan dolayı beş yıl hapse mahkum edilir. (13 Mart 1985, Milliyet) Türkiye’nin ''uzak dostumuz'' dediği Norveç ile krize dönüşen olayı 'tatlıya bağlamak' için Doğan Kılıç Türk vatandaşlığından çıkarılır ve 18 aylık tutukluluktan sonra Norveç’e dönmesine izin verilir. (18 Ağustos 1985, Milliyet)
Hatta Norveç İşçi Partisi üyesi parlamenterler Kılıç’ın tutuklanmasını ve Türkiye’de yaşanan diğer hak ihlallerini gerekçe göstererek, Avrupa Konseyi Parlementerler Meclisi’nin 30 Haziran-3 Temmuz (1986) tarihleri arasında İstanbul’da yapılması planlanan yaz dönemi toplantısını boykot kararı alır. (26 Mayıs 1986, Milliyet)
Doğan Kılıç Norveç’e dönüşünden sonra yaşadıklarını Norveçce kalame aldığı 'Fange i Ankara' kitabında anlatır.
2004 yılında Norveç’te sessizce bu dünyadan terki diyar eyler ve orda gömülür.


İsim karmaşası
Doğan Kılıç 60’lı yıllarda isminin yanına aşiretinin ismini de ekler. Bu isimle Roja Newe’yi ve kitaplarını yayınlar. Fakat gazetelerde ve kitaplarda farklı biçimlerde yazılır;
Doğan Kılıç Şıhhasananlı (Çin edebiyat antolojisi kitabı)
Doğan Kılıç Şıhhesananlı (Roja Newe)
Doğan Kılıç Şehhesananlı (Deng sayı 2, 15 Mayıs 1963)
Doğan Kılıç Şeyhhasananlı (Barzani ve Mahabad Kürdistan Cumhuriyetinin kuruluşu kitabı)
Doğan Kılıç Şıhhesanlı,Şeyhhasanlı (Cumhuriyet)
Doğan Kılıç Şıhhasenanlı, Şıhesananlı, Seydişıhhasan (Milliyet)

Eserleri
Torstein Kongslien ile birlikte, ’Kurderne, et folk i Midt-Østen', Forlag Grøndahl og Dreyer, 1979
Fange i Ankara, Forlag Cappelen, 1986

 

İngilizceden çevirileri
Çin Edebiyat Antolojisi, Karlıova yayınları, İstanbul, 1960
Mc. Carus- Minorsky, Kürtlerin Menşei ve Kürt Dili İncelemeleri, Dersim Yayınevi, İstanbul, 1963
William Eagleton, Barzani ve Mahabad Kürdistan Cumhuriyetinin Kuruluşu, Yörük Matbaası, İstanbul, 1968

 

Kaynakça
(1) Malmîsanij&Mahmûd Lewendî, Li Kurdistana Bakur û li Tirkiyeyê Rojnamegeriya Kurdî-1908-1992, Öz-ge yayınları ikinci baskı, Ankara,1992
(2) Musa Anter, Hatıralarım, Aram yayınları üçüncü baskı, İstanbul, 2013
(3) Yaşar Kaya, Yirmiüç Kürt Aydını, Avesta yayınları üçüncü baskı, İstanbul, 2017
(4)Gülistan Elmacıoğlı, Alevi Medyası Üzerine Betimleyici Bir Analiz (Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016)
(5)Mehmet Bayrak, Alevi Katliamları, Öz-ge Yayınları, Ankara, 2011
(6) Altan Deliorman, Kırık Kanatlı Jöntürk, Bayrak Basım Yayın ikinci baskı,İstanbul, 2009

 

Bu yazı 26 Mart 2019 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı. Yazının gazetedeki halinde birçok tashih hatası vardı, burda olabildiğince arındırmaya çalıştım.

‘Xêr û xweşî ji dinê nedî’

Herî zêde jinên Diyarbekirê ji Eyşa Şanê hez dikir

Di bîra mirov de ji zarokatiyê hin deng, bêhn, tehm an jî mekan dimînin û ger hin ji wan werin cem hev, dîmenekî zelal bi gewde dibe di hişê de mirov de, carinan jî parçe parçe ye, loma jî dîmen xumam in. Di jiyana min de jî dengek heye ku tevî mekan di bîra min de ji xwe re cihekî qewîn çêkiriye. Bi dengekî êcêbmayî û zîz, li ber derî ji diya min re digot: ‘Keçê, Eyşe Şan miriye’

Heta berî 20 salan jî li Diyarbekirê ez dibêjim qey kesek tinebû ku navê Eyşe Şanê nebihîstibû. Nexasim herî zêde jinên Diyarbekirê ji Eyşa Şanê hez dikir. Çendek berê min kitêba Kakşar Oremar ‘Prensesa bê tac û text- Eyşa Şan’ xwend. Pêre, min fêhm kir, derheqê Eyşe Şanê de min bi tiştekî nizaniye digel ku nav û dengê wê ji min re pirr nas jî bû. Kitêb bi otobiyografiya Eyşa Şanê dest pê dike ku wê bi xwe bi Tirkî nivîsiye. Jixwe, ev yek tenê bes e ji bo têgihîştina bîrewerî û dûrbîniya Eyşa Şanê. Destnivîsên Eyşa Şanê, rojnamevan Senem Guneşer tercumeyî Kurmancî kirine. Heta sala 1984’an behsa jiyana xwe kiriye, tê de jî tijî êş û elema jineke Kurd heye. Ew bi dilê xwe yê paqij ti carî bi mirazê xwe şa nebûye û hema hema di jiyana xwe de xweşî nedîtiye. Mirov dikare bêje yekane demên wê yên xweş ew çax in ku dema çûye Başûrê Kurdistanê. Ew li wir bi qedr û qîmetekî mezin hatiye pêşwazîkirin û timî bi minetdarî behsa wan rojan kiriye.

Em ji destnivîsên wê têdigihîjin ku wê li Entabê bi awayekî aktîv dest bi stranbêjiyê kiriye û li Stenbolê jî plak derxistine. Di kitêbê de mirov nizane bê ka Eyşe Şan di kîjan salê de çûye Stenbolê, lê di destnivîsên xwe de dibêje gava çûye Stenbolê keça wê Yasemîn heşt salî bûye. Eger em li gorî vê agahiyê bidin dûv texmînekê, naxwe ya ewil di 1963’yan ya jî di 1964’an de çûye Stenbolê. Li wir bi şirketên plakçêker Odeon, Edifon, Türküola, Silvana, Urfanın Sesi re xebitiye lê wan timî heqê wê xwariye, li ser pişta Eyşe Şanê xwe dewlemend kirine. Sala 1972’yan ew diçe Elmanyayê û li vir nêzî sê salan karkerî û stranbêjiyê dike. Piştî vegera xwe li Izmîrê di depoya postaxaneyeke de karekî peyde dike, jixwe ji vî karî jî teqawît dibe. Sê zarok jê re çêbûne lê keça wê Şehnaz li Entabê gava hê biçûk e, miriye. Bavê Yasemîn Şevket Turanê Dêrîkî ye. Eyşa Şan çaxê pê re zewicî 15 salî bûye û çûye ser hewiyê. Navê kurê wê jî Murat Kerse ye û bavê wî jî Ebdulrehman Kerse ye.

Ji kitêbê çend agahiyên balkêş;

• Li gorî gotegotên xelkê, Eyşe Şan çaxê ciwan bûye ji Diyarbekir derketiye û nema hatiye wir. Ji ber fitne û heqeretên xelkê ji Diyarbekirê xeyîdiye. Lê ev agahî ne rast e. Pirr caran bi dizîka hatiye Diyarbekirê heta hevala wê Qedriye Xanim dibêje: ‘Mehek berî mirinê hate mala min û em bi hev re çûn nava bazarê.’ Her wiha li Diyarbekirê konser jî dane.

• Yilmaz Guney xwestiye pê re filmekê li ser Mem û Zînê çêke bes Yilmaz Guney ketiye zindanê.

• Eyşe Şan gava li Bexdayê ye, ew, Mihemed Arif Cizrawî û Îsa Berwarî bi hev re bandekê çêdikin. Ji Îsa Berwarî gazincan dike, ji ber ku wî bê destûra Eyşa Şanê kaset derxistiye û firotiye.   

• Wê dema li gel Odefan plak çêdikirin, sazbendên wekî Orhan Gencebay û Arîf Sag jê re li sazê dane.

• Ji keça xwe Yasemîn pirr gazincan dike heta di destnivîsên xwe de dibêje : ‘Ya Rebî, min rûmet dida diya xwe û min ji canê xwe bêtir jê hez dikir. Zarokên min çima li gel min wisa bêrûmet in?’ Keça wê Yasemîn sala 1987’an kasetekê derdixe (Gözümde tütüyorsun) lê di stranbêjiyê de bi ser nakeve.

•  Çaxê ku rehmetiyê Şerafettîn Elçî li Tirkiyê wezîr bû, ji Eyşa Şanê re li Îzmîrê di depoya postaxeneyê de karekî peyde dike. Şerafettîn Elçî di dema wezirtiya xwe de Miradê Kinê jî li Sêrtê weke karmendê îmarê li wilayetê xistibû kar.

•  Strana xwe Bavê Ferat ji bo rojnamevanê diyarbekirî Azîz Korkmaz çêkiriye. Azîz Korkmaz şefê buroya Diyarbekir a Hurriyetê bû û sala 1975’an de mir û sebeba mirina wî hê jî ne zelal e.

•  Ji ber ku memûrtî dikir, û gelek kesan keda wê dixwar, ew demekê dev ji karê hunermendiyê berdide. Wan çaxan di nav milet de xebera ’Eyşe Şan miriye’ belav dibe.

•  Rejîsorên Tirk stranên wê di filmên xwe de bi kar anîne. ‘Kara çarşafli gelin’ yek ji wan e.

•  Xebera mirina wê piştî meheke di MED TV’yê de derdikeve. Lê kanala Can TV a Diyarbekir zûtir bi xebera mirina wê hesiyaye û belav kiriye.

Niha çi hîs dikin?

Di kitêbê de para herî xweş hevpeyvîna bi Qedriye Xanim re ye. Di wir de Qedriye Xanim ji xeynî hunermendiya Eyşe Şanê behsa hevaltî û dilsoziya wê jî dike. Qedrîye Xanim ji bo hevala xwe ya ezîz dibêje: ‘Eyşe Şanê çi xêr û xweşî ji dinê nedî.’

Para herî zêde mirov pê diêşe jî, civata wê ya NÇM a Izmîrê re ye. 19’ê Adara 1994’an ji bo şahiyeke NÇM Izmîrê ew tê vexwendin û li wir li ber milet hin kesan pê re civata xwe girê daye. Wexta mirov metna vê civatê dixwîne, pirr li ber dikeve û bi miameleya ku bi Eyşa Şanê re kirine, diêşe. Nizanim gelo niha beşdarên wê civatê gava li vîdeoya wê temaşe dikin yan jî teksta civata xwe dixwînin, çi hîs dikin?

Ji bo kitêbê çend rexne

Li ser jiyana wê tîna mirov bi nivîs û hevpeyvînên di kitêbê de naşike ango derheqê jiyana Eyşa Şanê de gelek xal kêm mane. Helbet ew xebata hêja destpêk e, siberojê hin lêkolînerên Kurd wê bi hûrgilî li ser jiyan û hunermandiya Eyşa Şanê kar bikin.

Digel ku stranên wê tevî notasyonên wan di kitêbê de hene, dîskografiyaya Eyşa Şanê tineye. Her wiha stranên wê di orta kitabê de hatine bicihkirin, li şûna wê li rûpelên dawî baya çêtir bû. Tevî ku çapa wê ya duduyê ye, di redaksiyona wê de şaşitî hene.


Ev nivîsa hanê 23´ê Sibata 2019´a di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Helbestkarê hub û nûjeniyê: Mîkaêlê Reşîd

Sê berhemên helbestkarekî ji nifşê duyem ê Kurdên Sovyeta berê, Mîkaêlê Reşîd ji weşanxaneya Belkîyê li Amedê derketin. Her çendî ew li nav Kurdên Sovyetê navekî eyan be jî ji ber ku helbestên wî bi latînî nehatibûn çapkirin, li Kurdistanê ew gelekî nedihate naskirin. Amadekarê pirtûkê Îbrahîm Bulak sedama vê yekê wiha rave dike: ”Mîkaêlê Reşîd delaliyê civata xwe bû lê bi tenê bû.”
Ew bi hevçaxên xwe Fêrîkê Ûsiv û Şikoyê Hesen re trioya helbesta Kurmancî bûye û bi helbesta xwe têhna şiîra Ewrûpî aniye nav helbesta Kurdî. Emerîkê Serdar ji bo wî dibêje, ‘ji mekteba şayîrtiyê derbaz bûbû’.
Amadekarê pirtûkê Îbrahîm Bulak, helbestvanekî di qubaleyên Kurdî de jibîrkirî li ser banê helbesta Kurmanciyê raxist. Êdî dora xwendevanên Kurdî ye ku vê biharê rêya xwe bi wî banî bixin.
Em bi Bulak re li ser jiyan û helbestvaniya Mîkaêlê Reşîd axivîn.

Mîkaêlê Reşîd kî ye?
Mîkaêlê Reşîd di sala 1925’an de, li paytexta Gurcistanê Tibilîsê li maleke Kurdên Êzîdî ji dayik bûye. Hê pirr biçûk e, bavê wî dimire û sêwî mezin dibe. Li gorî Emerîkê Serdar wî xwestiye bi keça Emînê Evdal re bizewice, lê daxwaza wî neçûye serî. Ew jî bi jineke Rûs re zewiciye, bavê du zarokan bûye. Di sala 1985’an de jî çûye rehmetê.
Lê gava em behsa helbestkar Mîkaêlê Reşîd bikin, ev hevpeyvîn wê têrî

behskirina wî neke. Lê dîsa jî bi kurtî be jî çend tiştan bibêjim. Nifşê duyem ê Kurdên Sovyetê, piştî salên 60´î dest bi nivîsandinê dike. Wî çaxî jî wan alfabeya kirîlî bi kar dianî loma jî bi pirranî nifşê duyem bi alfabeya kirîlî berhemên xwe nivîsandine. Di wan salan de di hêla helbestê de sê nav pêşeng in; Mîkaêlê Reşîd, Fêrîkê Ûsiv û Şikoyê Hesen. Li hin cihan tê gotin, Mîkaêlê Reşîd paşê fêrî Kurdî bûye, ev agahiyeke kêm e, ew ji ber ku li gundê Rûsan mezin bûye, neçûye mektebên Kurdî. Lê wî bi Kurdî dizanî. Lewma pêşî bi Rûsî, Ermenîkî xwe li nivîsandinê diceribîne. Lê ew aşiqê Kurmancî bûye, loma jî piştî mirina wî Çerkezê Reş di helbesteke xwe de ku diyarî wî kiribû, digot: ‘Min bişon bi kurmancî’
Heger em helbestên wî yên ji bo zarokan nehesibînin, di ser hev de 7 pirtûkên wî yên bi Kurmancî hene. Niha 3 jê bi latînî çap bûn.

Çima heta niha nehatiye nasîn?
Erê, heta niha zêde nedihat naskirin lê di nav Kurdên li welêt de. Di nav Kurdên Sovyetê de navekî pirr eyan e, helbestên wî hê jî li ser zimanan in. Ji bo vê pirsê em xweşik rave bikin, divê em behsa têkiliya du ekolên sereke yên wêjeya Kurmancî; Hawar û Riya Teze bikin.
Di navbera du ekolên edebiyata Kurmancî de, Hawar û Riya Teze, têkiliyeke birêkûpek tinebe jî hay ji hev nebûn. Bi qasî em dizanin têkiliya ewil bi rêya Hecîyê Cindî bi şandina çend nusheyên Riya Teze û çend kitêbên mekteban dest pê dike. Celadet di hejmara 8’an a Hawarê de cara ewil behsa Riya Tezê û weşanên din ên çapbûyî dike.
Salên 1940’î nivîskar û rewşenbîrên Kurd Wezîrê Nadîrî, Mehmedê Siloyê Bava jî li ser navê Sovyetê bi mebesta karên dîplomatîk diçin Kurdistanê, li wir jî nasînek çêdibe. Dîsa di van çaxan de nivîskarê Kurd û xwediyê romana ‘Pêşmerge’ Rehîm Qazî jî li Bakuyê ye.
Lê nasîn û pêwendiya edebî ya herî xurt bi saya serê kurdolog Qanatê Kurdo çêdibe. Tosinê Reşîd di nivîseke xwe de behs dike û dibêje ku sala 1955’an bi rêya Qanatê Kurdo çend şiîren Cegerxwîn gihîştine destê Kurdên Yekîtîya Sovyêta berê. Dîsa nameyên Emerîkê Serdar hene ku sala 1960’î ji Cegerxwîn re şandine. Şiîrên Cegerxwîn di warê şiûra neteweyî de tesîr li wan kiriye. Lê di warê edebî de mirov nikare eynî tiştî bêje, ango fikrên wî ecibandine lê nedane pey şairtiya wî. Têkiliyên siyasî yên Sovyetê bi dewletên din re jî kiriye ku li ser rewşa edebî ya Kurdan jî tesîr çêbe. Wekî mînak sala 1966’an eskerên Baesê li Sûriyeyê bi darbeyeke eskerî dibin desthilatdar, têkiliyên xwe bi Sovyetê re xurt dikin. Di eynî salê de çend şiîrên Reşîdê Kurd di Riya Teze de neşir dibin.
Dîsa divê mirov bi bîr bixe ku Qedrî Cemîlpaşa di kitêba xwe ya ‘Doza Kurdistan’ de ku çapa wê ya ewil Nîsana 1969’an belav bûye, navê gelek nivîskarên Kurdên Sovyetê dide. Yek ji wan navan jî Mîkaêlê Reşîd e. Heta wî çaxî haya wan ji hev hebû bes nekarîne berhemên hev bi dest bixin û çap bikin – ji xeynî romana Erebê Şemo Şivanê Kurmanca meseleya wê jî dirêj e. 
Lê têkiliyên bi rêkûpêk û berbiheve berî salên 1980´yî dest pê dikin. Li wir çend kovarên li Tirkiye û Ewrûpayê derçûne, bi roleke diyarker radibin. Wekî mînak di kovara Ozgurluk Yolu de (Sibat- Adar, 1978) çend şiîrên Eskerê Boyîk belav dibin, dîsa di Ronahî Hevra, Azadî, Roja Nû, Roja Welat, Tîrêj de derheqê nivîskarên Kurd ên Sovyêtê de nivîs, hevpeyvîn, şiîr, çîrok neşir dibin. Heta 1979’an kitebekê Eskerê Boyik bi Tirkî- Kurdî ji weşanên Ozgurluk Yolu çap dibe. Dîsa digel ku van pêlên dawî Fêrîkê Ûsiv li Bakur di nav xwendevanên Kurd de eyan bûbe jî, ew bi çavên serê xwe çapbûna kitêba xwe bi herfên latînî dibîne. Kitêbeke wî ya bi navê Hîveron bi herfên latînî sala 1993’yan li Stockhomê ronahiyê dibîne.
Paşê jixwe êdî li welêt jî pirtûkên nivîskarên Kurd ên Sovyetan çap dibin. Li ser meselê, berhemên Fêrîkê Ûsiv bi saya rehmetî Firîda Hecî Cewarî li Başûr û Bakur çap bûn. Wê bixwe tîpguheztina pirtûkên Fêrîk dikir û ew belav dikirin, her wiha kir ku berhemên Heciyê Cindî jî bi latînî çap bibin. Dîsa tevahiya pirtûkên Emerîkê Serdar bi kirîlî bûn, qîza wî Nûrê alî wî kir ji bo ji nû ve bi latînî çap bibin.
Lê Mîkaêlê Reşîd ku delaliyê civata xwe bû, bi tenê bû. Li pey wî ji malbatî wî kes tinebû ku berhemên wî ji nû ve biweşîne, her wiha têkilyeke wî ya siyasî û ferdî jî tinebû bi Kurdên li welêt û Ewrûpayê re. Mixabin, halê nivîskarên me werê ye, heger bê pişt bin, ji bîra me jî diçin.

Têkiliya wî bi nivîskarên derdora Riya Teze re çawa çêbûye û bi çi awayî ye ev têkilî?
Wek min gotî ew delaliyê civata xwe bûye. Nîvîskar û lêkolînerê Kurd Tosinê Reşîd ji bo helbestên wî dibêje: ‘Mikaêlê Reşîd form û teherên şiîra Ewrûpî anîn nav wêjeya Kurdî, çawan dibêjin ‘ew di kirasê kurdî de bi cîh kirin’
Nîvîkar û helbestvanê Kurd Eskerê Boyîk jî ji bo wî dibêje: ‘’Mîkaêlê Reşîd yek ji helbestvanên Kurdên Sovyeta berê yê herî navdar û xweyê berhemên giranbiha bû. Ew pêşengê helbesta nûjen a Kurdên Sovyetê bû. Wî gelek cûre û stîlên helbesta nûjen a cîhanî anî nava helbesta Kurdî. Di helbestên xwe de teknîka helbestvaniya nûjen carna bi zanistî tevî cûrên klasîk û zargotina gelêrî dikir û cûrenaverokeke nû ya xweşik dihûnand.’’
Nivîskar Emerîkê Serdar jî wiha qala helbestvaniya wî dike: ‘’Ew şayîr û merivekî usa bû, ku layîqe derheqa wî de hertim bê nivîsarê û bîranînê. Ew şayîrekî usa bû, ku mekteba şayîrtiyê derbaz bûbû, û ew yek nava afrandinê xwe de xwey dikir.’’
Piştî wan gotinan ez dibêm qey êdî ne hewcê ye ez tiştekî din bibêjim.

Çi cudayî di nava helbesta wî û ya hevçaxên wî de heye? Meyla wî bêhtir li ser çi ye?
Herçî ne xerîbê helbestên nivîskarên Riya Teze  ye, gava helbestên Mîkaêlê Reşîd bixwîne, wê bibîne ku ew bi şêwaza xwe ji şairên dîtir cuda ye. Çawa? 
Wî di Kurmancî de şêwaza helbesta çîrokî bi serketî ceribandiye. Di Kurdî de hostayê wê Şêrko Bêkes e. Heta Şêrko Bêkes ji bo pirtûka xwe ya Dal gotiye ‘çêruke şî’r’. Di Kurmancî de Mueyed Teyîb, Rojen Barnas û Edo Dêran jî ev şêwaz ceribandiye. Helbestên Mîkaêlê Reşîd Hekîm, Bal Lenîn, Dilê Kalê, mînakên baş in ji bo şêwaza helbestên çîrokî re.
Di helbestên wî de hest û ramanên neteweyî pirr xurt in. Digel ku wî Kurdistan hîç nedîtiye jî pirr behsa Kurdistanê û şervanên Kurd kiriye. Her wiha ew gavekê bi pêş ve çûye, behsa êşa dayika Ereb jî, zilma li ser reşikan jî kiriye bi dilê xwe yî nazik. Piştî mirina şairê navdar ê Azerî Semed Vurgun, helbest nivîsandiye. Helbestkarê nûjenî û hubê ye Mîkaêlê Reşîd.

Ji hin helbestên wî xuya ye ku haya wî ji rewşa Kurdistanê hebûye. Vê yekê xwe di helbesta wî de çawa daye der?
Erê wan çaxan li Iraqê şerê Kurdan û dewletê hebû ango ez behsa salên 60’î dikim. Wî di Riya Teze û radyodê tercûmanî dikir, xeberên li ser Kurdan jî wî tercûme dikirin. Jixwe di helbesta xwe ya ‘Ez tercimeçîme’ de dibêje:
‘’Ez tercime dikim/Xûn dimewice nava temara/Kurd hê şer’dikin/Bila şa nebe dilê neyara/Wê rojeke bê/Ça nûra sibê/Ezê tercimekim be’seke xêrê/Kurdistan dijî/Neyar çû gorê.’’

Mîkaêlê Reşîd bi 4 yan jî bi 5 zimanan zanîbûye û bi sê zimanan nivîsiye. Haya wî ji dinyayê jî ji Kurdistanê jî hebû. Ji bo Hîroşîma jî helbest nivisiye ji bo şervanên Kurdan jî. Rihê wî yê neteweyî jî yê gerdûnî jî xurt e.

Ma wê rehettir nebûya ku helbestên wî li gorî rastnivîs û gramera Kurmancî ya îroyîn bihatana çapkirin?
Min bixwe qet dest nedaye transkrîpsiyona wan. Hin weşaxaneyên Kurdî berhemên Kurdên Sovyetê li gorî qaîdeyên xwe diguherînin. Nizanim ev çiqas durist e. Ma dibe mirov deqên Ehmedê Xanî û Melayê Cizîrî redakte bike û li gorî gramer û rastnivîsa Kurmanciya îro bifesilîne. Kurmanciya wan di heman demê de daneyên dîrokî ne. Her wiha ji bo navê Mîkaêlê Reşîd jî dixwazim bêjim bi çend şiklî navê wî tê nivîsandin, wekî; Mîkayêle Reşîd, Mîkaîlê Reşîd, Mîkayîlê Reşîd. Lê a rast, Mîkaêlê Reşîd e, tevahiya berhemên xwe bi vî navî nivîsandine.
Dawîyê jî dixwazim bêjim li hin cihan helbestên wî li ser navê hinekên din belav bûne. Wekî mînak, strana Aram Tîgran ‘Qîza Kurda’ helbesta Mîkaêlê Reşîd e, Serhat Çarnewa jî pêrar albumek derxist û eynî stran bi navê ‘Gelo Ew Kî ye’ got, lê li cihê xwediyê helbestê navê Fêrîkê Ûsiv daniye. Dîsa strana eyan a Koma Wetan ‘Çi digerî’ jî helbesta Mîkaêlê Reşîd e. Lê li hin ciyan li şûna xwediyê gotinê navê Kerem Gerdenzerî heye.


*Argeş Kehnîhejîrî ev hevpeyvîn bi min re çêkir û 5ê Sibata 2019´an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Nûçeya bi tirkî derheqa pirtûka Mîkaêlê Reşîd de (30 Çile 2019 Yeni Ozgur Politika)

Nûçeya bi kurdî derheqa Mîkaêlê Reşîd de (29 Çile 2019 Yeni Ozgur Politika)