Bi Kurmancî pirtûkên dengî

Karê bi hobiyê dest pê kir gihişt sedhezaran

Kurdan rojnameger û nivîskar Rêşad Sorgul bêtir di televîzyonên Kurdî de li ser ekranê nas kir. Lê wî ji xeynî vî karî bi dehan pirtûkên Kurdî, helbest, çîrok,roman bi dengê xwe xwendine û li ser Youtube ew belav kirine. Gava mirov li hejmara tikandina wan jî mêze dike bi rastî jî pir baş in. Hinek ji wan zêdeyî 300 hezar caran hatine tikandin. Serqise tikandina hejmara hin romanên ku wî xwendine ser 20 hezarî ne. Gava mirov hejmara firotina pirtûkên çapkirî û hejmara lêguhdarîkirina pirtûkên dengî dide berhev, di navbera wan de ferqeke mezin heye. Jixwe ew bixwe jî dibêje “Eger armanc xwegihandina guhdaran be ji sedî sed xebata di vî warî de serketî ye. Belkî divê nivîskar jî pirtûkê xwe bi hin kesên baş dixwînin bidin xwendin.”
Her wiha ji bo kesên nabînin û nikarin bi Kurdî bixwînin an jî kêfa wan bêtir ji guhdarkirinê re tê, karê Rêşad Sorgul dike nîmeta Xwedê ye. Jixwe li Kurdistanê hinek dayikên bi kitan jê re gotine em li ser telefonê bi çîrokên te dihesin, hinek jî gotine em zarokên xwe bi çîrokên te deng dane dikin xewê.
 

Te çawa bîra li ser Youtubê çêkirina vîdeoyan bir?
Hûn dizanin, bîst û yek sal in, ez di televîzyonên Kurdî de dixebitim. Di Med TV, Medya TV, Roj TV, Nûçe TV, Ronahî TV, Newroz TV û herî dawî jî li Stêrk TV kar kir. Devera studyoyên me lê ne, li Belçîkayê gundikê bi navê Denderleeuw e. Cihê em lê ne, di warê têkiliyên civakî de zêde şên nîne. Lema bêhna mirov zû diçike. Divê mirov bi hinek tiştan sebra xwe bîne. Bi gotina hemdem divê hinek hobiyên mirov hebin. Ji dema Med TV ve min destpê kir pirtûk wergerandin. Paşê min qîma xwe bi vê jî neanî û min dest bi nivîsandinê kir. Dîsa ji bo sebra xwe bînim, min xwest karê xwe yê dublajê di hinek warê din de bi kar bînim. Min destpê kir hin helbestên klasîk xwendin. Pê re min hinek helbestên hemdem û çîrok jî xwendin. Tevî vê jî min xwe bi xwe hewl da, ez xwe hînî neyê bikim û ev hewldana min jî kêm zêde didome. Îca ez bêm ser pirsa te. Piştî ku min dest bi xwendina helbestên klasîk kir û kesên dewrûberê ecibandin, min jî xwe zêdetir lê şidand. Weke min got sebra min jî gelek pê hat û hê jî tê. Min helbest û çîrokên xwendin danîn ser Youtubeyê. Li wir jî mirov hem şiroveyên guhdaran dibîne, hem jî dibîne çend kes lê guhdarî dike. Paşê bala min kişand ji helbestan zêdetir çîrok têne guhdarî kirin. Vê jî kir ku ez li ser sedemên vê bifikirim. Nexasim jî çîrokên zarokan ên kilasîk bêhtir têne guhdarîkirin. Jixwe em dizanin gelê Kurd bi giştî ji jiyaneke xwe ya xewnwarî û xwezayî qut bûne û hesreta vê di çîrokan de dibînin. Beşekî mezin ê Kurdan bi çîrokan mezin bûne. Mixabin îro jî kes ji zarokan re çîrokan nabêje, yan jî nikare bibêje. Çîrok di jiyana mirovan de cihekî xwe yê taybet heye. Ji ber ku bi çîrokan tesewira afirandinê ya mirov pêk tê. Jixwe di Youtubê de gelek guhdaran nivîsandiye ku wan ev çîrok ji dapîr an jî diya xwe guhdarî kirine. Çîrokbêjî bêhtir karekî dayikan e. Çîrok weke şîrê dayikan e. Kesê bi vî şîrî mezin nebibe virnî ye. Yek ji hunerê Kurdan jî çîrokbêjî bû. Heyf îro di vî warî de em kêm û qels mane. Mebesta min ji çîrokbêjiyê di heman demê de çîroknivîsiye jî. Di vî warî de jî min hewl da xwe biceribînim û min kir. Çîroka “Çilguliyê” û çîroka “Kurê Pîrê û Sê qismet” çîrokên min ên ceribandinê ne. Tiştên min bihîstibûn û di bîra min de mabûn, min li gorî çîrokbêjiyeke pedegojîk fesiland û ediland.

Tu nivîskar û rojnamegerekî li Ewrûpayê yî bes çûyîn û hatina te ya Kurdistanê jî heye? Gava tu li Kurdistanê digeriya di nav gel de reaksiyonên çawa hebûn ji bo çîrok, helbest û romanên te deng dane wan?      
Ez nikarim biçim Bakurê Kurdistanê. Lê ez çend caran çûm Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê. Herçiqasî ez 21 sal di televîzyonê de li ser ekranê xuya dikim jî lê ez niha di nava civakê de bi çîrok û helbestan têm naskirin. Li vir jî divê mirov bi taybetî rola medya civakî destnîşan bike. Belkî ji ragihandina giştî zêdetir îro risteke ragihandina civakî heye. Ya rastî ez jî ne li bendê bûm, bandora xebatên bi vî rengî ewqasî zêde be. Mînak min hinek dayikên bi kitan dîtin ji min re gotin em li ser telefonê bi çîrokên te dihesin. Bêguman ev min kêfxweş dike. Nexasim jî eleqeya zarokan a ji bo çîrokan min pir kêfxweş dike û ez nikarim vê kêfxweşiyê pênase bikim. Mînak çendek berê ez li dawetekê bûm. Dayikekê bi destê zarokê xwe girt anî cem min û got, hevalê Rêşad em kêfxweş bûn ku me tu li vir dîtî. Zarokê xwe nîşan da û got, her şev bi çîroka te ya “Çêleka Zerî” radikeve. Her qala te dikir û niha me tu dîtî. Ez jî bi vê kêfxweş bûm û me bi hev re wêneyek girt.

Nexasim pirtûkên ku tu dixwînî ji bo kesên ku çavên wan nabînin û dixwazin li Kurdî pirtûkan guhdarî bikin pir kêrhatî ne…
Çend kesên li dibistana kor û lalan a Amedê malavahiya min kirin. Dîsa hevalên me hene di şer de çavên wan zirar dîtine, ji van xwendinan sûdê werdigirin. Lê jixwe piraniya Kurdan di warê xwendinê de qels in an jî xwendina wan tineye. Ji vê jî wêdetir, li dinyayê bi giştî jî e-pirtûk gelek belav û pêşketî ye. Jixwe divê em jî di vî warî de zêde berheman amade bikin.

Hin pirtûkên te xwendine li gorî reqamên Youtubê bi dehhezaran lê guhdarî kirine. Pirtûkeke herî baş a Kurdî jî belkî 2 belkî jî 3 hezar çapê dike. Em dikarin bêjin ji bo Kurdan lêguhdarîkirina pirtûkan ji xwendina wan rihetir e?  
Erê, ev babeteke girîng e. Vê xalê bala min jî kişandiye. Çawa cenabê te jî îşaret pê kir, pirtûkeke Kurdî hezar an jî du hezar tê çapkirin. Lê pirtûk an jî çîrokeke ez li ser Youtubê datînim bi deh hezaran tê guhdarî kirin. Ev jî hejmareke gelekî baş e. Eger armanc xwegihandina guhdaran be ji sedî sed xebata di vî warî de serketî ye. Belkî divê nivîskar jî pirtûkê xwe bi hin kesên baş dixwînin bidin xwendin.

Li ser Youtubê hin kesên din jî bi Kurdî vî karî dikin? Tu li wan jî mêze dikî, çawa ne?
Hejmareke ne zêde be jî li ser Youtubeyê kesên helbestan an jî çîrokan dixwînin hene. Hinek jî bi hosteyî dixwînin, hinek jî belkî ji kêmasiya îmkanan an jî nenaskirina îmkanan xirab dixwînin. Min bi xwe jî ji bo sebra xwe pê bînim destpê kir. Lê piştî ku min dît eleqeyeke zêde heye, bêhtir min hewl da bi hosteyî bikim. Ji ber vê, xwendinên min ên destpêkê zêde ne baş bûn. Jixwe piştre min xwe di warê montoja deng û dîmen de perwerde kir. Bi vî awayî jî min hinekî bi dilê xwe eyar dan deng û dîmen.

Ji bo Kurmancî dibêjim, ger mirov hinek demdirêj û profesyonelî vî karî mêze bike, him ji bo kesên nabînin him jî kesên kêfa wan ji lêguhdarîkirinê pirtûkên Kurdî tê, bibe deriyekî nû. Ka siberojê tiştekî wer dixuye an dîsa bi hewldanên ferdî wê dewam bike?
Jixwe ev karê em behsê dikin, ne karek e. Mîna hobiyekê ye. Ez pê ber dilê xwe xweş dikim û hedana xwe tînim. Bêguman karekî gelekî girîng û hewce ye. Ji ber ku di çarçoveyeke şexsî de dimîne, zêde bi profesyonelî çênabe. Ya xuya dike wê demekê wisa dewam bike. Lê paşê bi sazî û dezgeh bibe. Lê divê em ji bîr nekin ku karên herî baş ew kar in, bi eşq û şewq têne kirin. Ji bo kirina karekî, eger gilî û gazincan destpê kiribe, hingê eşqa ji bo ew karî miriye. Xebatên bi dahfdanê jî xêra wan nîne.
Pêşketina teknîk û zanistê me ber bi dinyayeke nû ve dibin. Ji lewra divê em jî di aqarên vê dinya nû de zanibin xewn û xeyalên xwe li nava zeviyên beyar biçînin da ku em bikaribin dinyayeke li gorî dilê xwe ava bikin û bibînin.


                                                                          Ev hevpeyvîn 13ê Tîrmeha 2019an di rojnameya Yeni Özgur Politika de derçû

Edebiyatın aynasından Almanca ve Kürtler

Kürtlerin Almanca ile edebi imtihanı

Peter Lerch, Hugo Makas, Martin Hartmann gibi şarkiyatçıların çalışmalarında Kürtçe hikayeler, ağıtlar, cümle kalıpları Almanca çevirileri ile beraber yer alır. Almanca ve Kürtçe ilişkisi düşünüldüğünde bu çalışmalar için iki dil arasındaki ilk çeviriler denilebilir. Fakat bunlardan ayrı olarak Martin Hartmann’ın 1904 yılında Almancaya çevirip Berlin’de yayımladığı Melayê Cizîrî’nin Diwan’ı çeviri alanında en ciddi ve önemli çalışmadır. 1935 yılında Kamiran Âli Bedirxan, Leipzig’den okul arkadaşı Curt Wunderlich’ın yardımıyla yazdığı Almanca şiirlerini ‘Der Schnee des Lichtes’ ilk kez 1935 yılında Berlin’de yayımlar. Şiirlerini Almanca yazmış olmasına rağmen onları ‘Kürt şiiri’ olarak tanımlar. Yine Kamiran Âli 1937 yılında ise  Herbert Oertel  ile yazdığı  “Der Adler von Kurdistan“  Almanca romanı Postdam’da yayımlar. Kürtler açısından durgun geçen bir dönemden sonra 1960’lı yıllarda Kürdistan’ın farklı parçalarından öğrenciler, okumak için Almanya’ya gelir ve burada Komeleya Xwendekarên Kurdistanê’yi (Kürdistanlı Öğrenciler Derneği) kurar. Yaptıkları çalışmalar Kürtlerin Avrupa kamuoyunda görünür olması açısından çok faydalı olsa da çeviri alanında kayda değer bir eser bırakmadılar. Özellikle Türkiye’deki 1980 askeri darbesinden önce ve sonra Almanya ve Almanca konuşulan ülkelere Kürtlerin göçü ile birlikte bir kıpırdanmadan söz edebiliriz. Örneğin Komkar Yayınları, 1987 yılında Gundî Dilberz’in Almancaya yaptığı çevirilerden oluşan  Cegerxwîn’in bir şiir kitabını Almanya’da basıyor. Şunu da belirtmek gerekir ki, bu dönemlerde modern Kürt edebiyatının kendisi de zaten henüz emekleme çağında. Zira şiir dışında çevirisi yapılacak çok eser de bulunmuyor. 2010’lu yıllara kadar Kürtçeden Almancaya yapılan çeviriler çoğunluktayken, 2010’lardan sonra ise Almancadan Kürtçeye çeviride gözle görülür bir artış oldu.
Yazıda bahsi geçen kitaplar, çocuk edebiyatını kapsamayacak biçimde roman, şiir, öykü, anlatı vb. edebi eserleri kapsıyor. Almanca ve Kürtçe arasındaki çeviriler dışında, Kürt olup, Kürtçe dışında başka bir dilde yazmayı tercih eden ve Almanca ile bir şekilde ilişkisi olan yazarlara da kısaca değinmeye çalışacağım.   

Kürtçeden Almancaya çevirilen kitaplar
Almanların yazdığı biçimiyle Bachtyar Ali, Kürtçedeki yazımıyla Bextiyar Elî artık sadece Almanya’da değil Almancanın konuşulduğu Avusturya ve İsviçre gibi ülkelerde de tanınan bir yazar. Almanya’da 20 yılllık ikametinden sonra romanlarının çevirisi yapılan Kürdistan’ın Silêmanî kentinden olan Bextiyar Elî için Alman medyası 'böyle bir yazar bu zamana kadar nasıl keşfedilemedi' yorumunu yapmıştı. Oysa cevabı Bextiyar Elî’nin de birçok defa dile getirdiği gibi çok basitti: "Bu işin altından kalkabilecek çevirmen yoktu.” Şimdiye kadar üç romanı Almancaya çevirildi. Romanlarının Almanca çevirisi yazarın Avrupa’ya da açılmasını sağladı. “Der letzte Granatapfel” (Orijinal adı: Dwahamin Hinari Dunya) romanı Fransızca ve İtalyancaya da çevirildi. Fakat bu çeviriler Kürtçeden değil Almancadan yapıldı. Kürt edebiyatının iki önemli yazarı Mehmed Uzun ve Helim Yûsiv’ın da birer romanı Almancaya çevirilmişti. Şimdiye kadar Kürtçeden Almancaya çevirilen kitaplar ise şu şekilde:     
* Bachtyar Ali, Der letzte Granatapfel, Kürtçeden çeviren Ute Cantera-Lang ve Rawezh Salim, Unionsverlag, 2016, Zürich
* Bachtyar Ali, Der Stadt der weißen Musiker, Çev. Peschawa Fatah ve Hans-Ulrich Müller-Schwefe, Unionsverlag, 2017, Zürich
* Bachtyar Ali, Perwanas Abend, Çev. Ute Cantera-Lang ve Rawezh Salim, Unionsverlag, 2019, Zürich
* Mehmed Uzun, Im Schatten der verlorenen Liebe, Çev. Husên Duzen ve Andreas Grenda, Unionsverlag, 1998, Zürich
* Helîm Yûsiv, Der schwangerer Mann, Çev. Heidi Karge, Unrast yayınları, 2004,
* Mahmud Baksi, Dono, Çev. Barbara Sträuli, Unrast Yayınları, 1999,
* Musa Anter, Die schwarze Wunde - ein kurdisches Theaterstück, Çev. Yusuf Yesilöz ve Erika Eichholzer, Ararat Yayınları, 1994
      
* Ehmedê Xanî, Mem u Zîn, Çev. Feryad Fazil Omer, Institüt für Kurdische Studien Berlin yayınları, 2018, Berlin
* Şêrko Bêkes, Geheimnisse der Nacht pflücken, Çev. Renate Saljoghi Reingard ve Shirwan Mirza, Unionsverlag, 2019, Zürich
* Abdulla Goran, Blutige Rose, Çev. Feryad Fazil Omer, Institüt für Kurdische Studien Berlin yayınları, 2016, Berlin
* Zehn kurdische Erzähler, (Redwane Ali, Sahine B. Sorekli, M. Emin Bozarslan, Hesene Mete, Firat Ceweri, Mehmet Ali Kut, Kurdo Husen, Bave Naze, Filit Totani, Jemal Nebez), Çev. Husên Duzen ve Andreas Grenda, Ararat Yayınları, 1996
Yine Almanya’daki Kürt Öğrenciler Birliği’nin (YXK) Kürt şair Cegerxwîn’in 100. doğum yıldönümü vesilesiyle hazırladığı kitapçıkta Almancaya çevirisini Lokman Turgut’un yaptığı şiirleri var.
Avusturya’da yayın yapan edebiyat ve sanat dergisi Podium’un 2017 'Türkiye’ dosyasında Îsabella Berîvan’in çevirileriyle Rênas Jiyan, Rojen Barnas, Berken Bereh, Omer Dilsoz, Çiya Mazî ve Arjen Arî’nin de birer şiiri bulunuyor. 
Hauses für Poesie Berlin tarafından yönetilen onlarca dilden şiirlerin yer aldığı internet platformu lyrikline.org’da Mueyed Teyib, Kerîm Kurmanc, Tengezarê Marînî, Yıldız Çakar, Fatma Savci, Eskerê Boyik’in bazı şiirlerinin Almaca çevirileri de Kürtçelerinin yanında bulunuyor.
 

Kürtçe dışında başka dillerde yazanlar
Yaşar Kemal Kürt olup başka dillerden yazan ve eserleri Almancaya çevirilen yazarlar arasında en çok tanınanı. Şimdiye kadar yalnız Zürich merkezli Uninonsverlag etiketiyle 19 romanının Almanca basımı yapıldı. Yine Arap yazın dünyasında tanınmış bir isim olan Suriye Kürtlerinden Selim Berekat’ın şimdiye kadar iki romanı da Almancaya çevirildi. Son olarak Şam’da yaşayan ve Arapça yazan Niroz Malek’in kısa öykülerinden oluşan 'Der Spaziergänger von Aleppo' kitabı Arapçadan Almancaya iki yıl önce çevirildi ve kitap belli ölçüde ilgi gördü. Hesekêli Kürt ama Arapça şiirler yazan Aref Hamza’nın bir şiir kitabı 'Du bist nicht allein' adıyla Almanca olarak yayımlandı.
Türkçe yazan Kürt yazarlardan Yavuz Ekinci, Burhan Sönmez, Selahattin Demirtaş, Suzan Samancı, Yılmaz Erdoğan, Haydar Işık’ın da Türkçe kitapları Almancaya çevirildi. Mahmud Baksi’nin İsveççe yazdığı kitapların Almancası da mevcut. Aynı zamanda sinemacı da olan ve birçok dilin yanı sıra Türkçe’ye de 'Babamın Tüfeği' olarak çevirilen Huner Selim’in Fransızca yazdığı otobiyografik anlatısı 2004 yılında Almancada 'Das Gewehr meines Vaters: Eine Kindheit in Kurdistan' adıyla okucuyla buluştu.
    
Mülteci bir dil olarak Almanca
Bu yazarların çoğu 80 ve 90’lı Almanya’ya okuma amaçlı ve mülteci olarak yerleşen Kürtlerden oluşuyor. Kürtçenin yanı sıra kaleme aldıkları Almanca şiir, öykü ve romanlar çok fazla tanınmasa da bulundukları yerellerde az da olsa bir okuyucu kitlesine sahipler. Bunlardan birkaçını ise şöyle sıralayabiliriz: Haydar Işık, Yunus Behram, Nezif Telek, Sharam Qawami, Hasan Dewran, Hussein Habasc, Hussein Ezadi, Tengezarê Marînî, Feryad Fazıl Omer.

Almanca yazan Kürt yazarlar
Babası Irak Kürtlerinden olan Sherko Fetah için en çok tanınan yazar diyebiliriz. Almanya’da çeşitli edebiyat ödüllerine layık görülen yazarın bir romanı Kürtçeye de çevrilmişti. Akademik çalışmaları ile tanınan Prof. Dr. İlhan Kızılhan da iki yıl önce 'Das Lied der endlosen Trockenheit: Ein Roman aus den kurdischen Bergen' adıyla Almanca bir roman kaleme aldı. Duhok doğumlu ve çocuk yaşta ailesi ile birlikte Almanya’ya yerleşen Karosh Taha da 'Beschreibung einer Krabbenwanderung” romanı ile güçlü bir çıkış yaptı. Genç yazar bu romanı ile anadili Almanca olmayıp Almanca yazan göçmen yazarlara verilen Hohenems Edebiyat Ödülü’nü kazandı. Almanya’nın Münih kentine doğan ve Kürt-Êzîdî bir babanın kızı olan Ronya Othmann’nın Almanca şiirleri çeşitli dergi ve antolojilerde yayımlandı. 

Almancadan Kürtçeye çeviriler
Almacadan Kürtçeye çeviri son yıllarda bir gelişim gösterdi. Zaten çok eskilere dayanan bir serüveni de yok. Bu kısımda adını andığımız eserler Kurmancî ve Kirmanckî lehçelerini kapsıyor. Son yıllarda basımı yapılan bazı çeviriler ise şu şekilde sıralanabilir: 
* Franz Kafka, Bedelîyayîş, Almancadan Kirmanckîye çeviren: Dr. Jêhatî Zengelan, Vate Yayınları, 2014, İstanbul
* Franz Kafka, Veguherîn,  Almancadan Kurmancîye çeviren: Fatih Aydın, Lîs Yayınları, 2010, Diyarbakır
* Franz Kafka, Koloniya Tawanê, Çev. Fatih Aydın, Lîs Yayınları, 2016, Diyarbakır
* Sherko Fetah, Li Welatê Sînoran, Çev. Husên Duzen, Ayrıntı Yayınarı, 2015, İstanbul
* Joseph Roth, HÎOB: Romana Zilamekî Asayî, Çev. Husên Duzen, Rûpel yayınları, 2017, İstanbul
* Stefan Zweig, Kişik, Çev. Salih Badilî, Lîs Yayınları, 2012, Diyarbakır
* Heinrich Heine, Helbestên Bijarte, Çev. Hussein Habasch, Hogir Yayınları, 2001, Bonn
* Erich Fried, Helbestên Rengîn, Çev. Tengezarê Marînî, Êkitiya Nivîskarên Kurd-Duhok yayınları, 2006, Duhok
* Heinrich Böll, Şerefa Wendabûyî ya Katharina Blum, Çev: Şahînê Bekirê Soreklî, Weşanên Nûdem, 1997, Stockholm
* Rainer Maria Rilke, Ji Şa´irekî Ciwan re Name, Çev: Abdullah İncekan, Nûbihar Yayınları, 2016, İstanbul

Bu yazı PolitikART'ın 264. sayısında yayımlandı

Çar zarok û çar helbest

Di helbestên çîrokî de zarokên Kurd

Di helbesta Kurdî a modern de 'helbesta çîrokî' (narrative poetry) an bi binavkirina Şêrko Bêkes 'çîrokî şê’r’ ne berbelav be jî têra xwe heye. Heger em ji bo Şêrko Bêkes bêjin di helbesta Kurdî de hoste û danerê vê şêwazê ye, ez dibêm qey wê ne şaş be. Bes ji xeynî Şêrko Bêkes şairên wekî Mîkaêlê Reşîd, Rojen Barnas, Edo Dêran jî bêyî ku hay ji helbestên Şêrko Bêkes hebin,xwe li vê şêwazê girtine. Di Kurmancî de Mueyed Teyîb jî bi vî şêwazî helbest nivisîne lê haya wî ji şêwaza Şêrko Bêkes hebû. Di vê nivîsê de miraza min ew e behsa çar helbestan bikim ku bi şêwaza helbesta çîrokî hatine nivisîn, digel wê jî lehengên wan helbestan zarok in. Her yek bi çavê zarokekî/e trajediya Kurdan, guherîna civakê, kêşeya jiyanê û encama feqîriyê şanî me dike. Li Bakur jixwe ew şêwaz ne zêde bû û îroroj jî ji ber bayê postmodernîzmê nema kes silavê jî lê dike. Ji ber her çar helbestên me şahidê dewra xwe ne, çêtir e li gorî kronolojiya nivîsandina wan her çar helbestan em behsa wan bikin.

Diyaloga qîza biçûk û kalo 
Helbesta yekê "Bal Lenîn" a Mîkaêlê Reşîd e, tarîxa danîna wê 1969 e. Helbest li gorî teswîrkirina mekan û kesan pirr serketî ye. Lehenga me "qîzeke biçûk" e û tevî diya xwe bi otobosekê dihere Moskovê ango li gorî xeyala wê "Bal Lenîn". Em dizanin ku Lenîn hingî ne sax e, lê şair ji çavê "qîzeke biçûk" rêwitiyeke ber bi Moskovê xeyal û hewasa wê ya li ser Lenîn şanî me dike. Digel ku 24 sal di ser Şerê Cihanê yê Duyemîn re derbas bûne, ji helbesta Mîkaêlê Reşîd mirov tê digihîje ku bajar hê teze tê ser hemdê xwe. Di otobosê de "kalekî jarik" jî heye û dêhna wî li ser meraq û hewaskariye "qîza biçûk" e û jê pirsan dike. Çer ku "qîza biçûk" jê re dibêje, "Ez niha, kalko, diçim bal Lenîn" êdî kamera li ser "kalo" ye û ji flaschbackê em fêhm dikin, şervanekî Lenîn bûye.

''-Ez niha, kalko, diçim bal Lenîn,-
Dengê wê temize û zîz.
Her kes wê demê dorê seqirî,
Û ker’ bûn dengê meriva,
Her kes vir kete nava mitala
Ji wî navê ezîz, dilnêzîk.
Kalê jî ew roj anî bîra xwe,
Wexta ew xort bû û ser xwe,
Û hema vira, vê Moskovêda
Çend deqa wîra xeberda.’’
 
Her wiha di wan salan de gelek xort û qîzên Kurdan ji bo xwendinê berê xwe didan bajarê mezin ên Sovyetan û jenerasyona nû gund bi cih dihiştin û diçû bajaran.  "Qîza biçûk û sûretsor" jî cara yekemîn bajarekî ewqas mezin dibîne di helbestê de ji xwe re wisa difikire:

"Wa, çiqas mezin, çiqas bilindin,
Çi zefin meriv soqaqa,
Çiqas maşîne dikişin, diçin,
Çiqas dirêjin ev soqaq."

Hemoyê xeyalperest
Helbesta duduyê 'Pistepistek' a Şêrko Bêkes e. Ev helbesta wî ku li Bakur jî di nav xwendevanên Kurdî de eyan e, sala 1978´an li Şamê hatiye nivisîn. Lehengê helbestê Hemo ye û li Şamê boyaxçîtiya pêlavan dike. Hemo li gel kurdbûna xwe zarokekî karker e jî "bo kirîna nanî sibeyî".

 "Êvar bû
Hemoyê biçûk î boyaxçî
li quncikê Meydana Mezin
li nav dilê bajarê Şamê
serê westiyayî tewandibû wek firça nav destê xwe
laşê xweyê zirav bilez bilez
dihejand."*

 
Di helbestê de xeyalên Hemo beloq in û pê re pê re jî şair behsa wan xeyalan dike. Wan salan gelek Kurd mecbûr diman cih û warê xwe biterikînin. Dibe ku Hemo jî yek ji wan penaberan be ku xwe li Şamê girtiye, em pê nizanin. 

Li Mehabada xopan zarokekî çar salî
Helbesta sisiyê "Ez mendalekî çar salî me, Mamo!" a Rojen Barnas e û tarîxa lêkirina helbestê 1979 e. Em bi navê lehengê xwe nizanin, bes em dizanin çar salî ye û ji Mehabadê ye. 1979´an li Îranê hukmê Şah bi dawî bû û li şûna wê rejîma Xumeynî bû xwediyê dewletê. Di têkbirina Şahî de Xumeynî û aligirên wî tenê şer nekir, Kurd jî di nav de mixalefetên Fars, Azerî jî ji bo hilweşandina

rejîma Şahî şer kir û berdêl dan. Lê piştî ku Xumeynî şûna xwe qewî kir, fermana qetilkirina Kurdan da. Di wir de Mehabad bajarekî berxwedêr û diyarker bû. Mehabad ku heta fermana Xumeynî jî Kurdan ew bi rê ve dibir, bi awayekî trajîk alîgirên Xumeynî ew der dagir kir. Şairê me Rojen Barnas jî xuya ye piştî bihîstin û hayjehebûna wê têkçûnê helbesta xwe ya zîz lê kiriye. "Mendalê çar salî", "li kolaneke Mehabada xopan" tik û tenê maye, balafirên Îranê diya wî kuştiye, laşê wê parçe parçe bûye. Behsa bavê xwe nake, lê muhtemel e bavê wî jî şervanekî Kurd bûye. "Mendalê çar salî" jî ji nişka ve ji têkçûna Kurdan û dagirkirina Mahabadê şaş û metel maye ku dibêje me:

''Ez nizanim çawa bû, mamo!
Çarşevekî ket navbera me
Mîna cubê Îmam Xumeynî tarî
çarşevekî reşvegerî" 

Bes tevî ewqas xopanbûn û têkçûna Mehabadê "mendalê çar salî" hêvîdar e, serbilind e:

"Ez mendalekî çar salî
Ez, niha malokan çê dikim ji xwe re
Ezê ji malokan ava kim Mehabadê
Mehabadek ku: Ji avahiyên xwêdana min xemilî"

Kîvîyê bextreş
Helbesta çarê 'Xwezî ez koviyek bama, ne Kîvî' a Mueyed Teyib e û sala 2007´an li Dihokê hatiye nivîsarê. Kîvî zarokek êtim û sêwî ye, tik û tenê ye. Jixwe, vebejerê helbestê jî Kîvî bi xwe ye. Bi peyv, rîtim û teswîrên xwe helbesteke pirr xweş e. Kîvî jî fena Heme boyaxçî ye, û ji xwe re dikeve nav xiyalan. Lomekar e jî Kîvî, hingî êş û elem dîtine xweziya xwe bi kovîbûnê, bi masîbûnê tîne:

"Xwezî ez,
Balindeyekê esmanê wî bam
Ez masîyeka rûbarê wî bam
Ne Kîvîyê boyaxçî bam!"
 
Kîvî, êşa guherîna civaka Kurd e, malbata Kîvî ji gund koçî bajêr kiriye:

''Berî heşt sala
Hêşta ez ê bişîr bûm
Hêşta ez gelekî hwîr bûm
Babê min rezê me firot
Pezê me firot
Mala me barkire bajêrî û
Em bûyne bajêrî.''
 
Lê Kîvî jî malbata wî jî ti xêrê ji bajêr nabînin. Kîvî bi tena serê xwe dimîne. Di vê helbesta dilşewat de bi kêşe û êşên civakî ya Kurdan ku li pey xwe şerek hiştine û bûne xwedî statû jî, şanî me xwendevanan dike. Barê zarokekî neh salî û liberxwedana wî ya jiyanê çendî çetin e, mirov ji çavê Kîvî dibîne. Ji ber hebûna şerên li welatên Kurdan belkî feqîrî û karkirina zarokan zêde nabe rojev, bes ew kêşeya hanê jî rastiya civaka me ye.

Belkî Hemo niha li Stenbolê ye….
Tevî ku her çar helbest li bajar û welatên cihê hatine nivisîn, qeder û êşa zarokan hema hema yek e. "Qîza biçûk" a Mîkaêlê Reşîd ji yên din hinek cudatir e, ew li cem diya xwe ye, li gorî zarokên dîtir zilma dewletê li ser xwe hîs nake. Loma jî em ji çavê wê dagirkirina Kurdistanê û êşa Kurdbûnê nabînin, bêtir dêhna me dibe ser meseleyên civakî, hîsên zarokane û dilpak. Lê her sêkên dîtir, ji ber ku Kurd in, li welatê wan şer heye, şerpeze û hêjar in. Bêxwedî ne, an dê û bav an hatine kuştin, an hebin jî ne xuya ne. Her wiha, heger Kurdekî/e bîrewer wan helbestan bixwîne, wê bibîne ku ji van çaxan heta niha qedera zarokên Kurdan û halê Kurdan zêde neguheriye.
Çawa laşê diya "mendalekî çar salî" ji bombeyên balafiran hûr hûr bû, çend sal berê jî li Cizîr, Nisêbînê laşê dayikan bi rojan li erdê ma an li ber zarokên xwe hatin kuştin. Dîsa wekî Mehabadê, Kerkûk û Efrîn jî hatin dagirkirin. An zarokekî ji Kobanê wekî Hemo an Kîvî li bajarekî mezin wekî Stenbolê boyaxçitî yan karekî din dike ji bo debara xwe. Ka kî dizane, belkî niha fena Hemo, xeyalan çêdike ji xwe re an fena Kîvî xwezîya xwe bi masîbûnê tîne.

* Êware bû!
Heme biçkolî boyaxçî
Serî mandûy daxistbû
Le sûçêkî gorrepane gewreke da
Le nawendî dillî Şama
Leser kursiye nizmekey xoy danîştibû
Peyta peyta
Weku fillçey nêwan destî
Cestey lerrî raejenî
      

Çavkanî

*Ji nav şiîrên min, Şêrko Bêkes, Ji Soranî werger: Rûken Bağdu Keski-Bedran Hebîb, Weşanên Avesta, 1995
*Ji Başûr Helbesta Baranê, Şêrko Bêkes, Ji Soranî werger: Mûhsîn Ozdemîr-Sîrwan Rehîm, Weşanên Ronahî, 2014
*Ne Ba Min Siwar Dike Ne Ax Min Peya Dike, Mueyed Teyîb, Weşanên Avesta,2014
*Kovara Tîrêj, Hejmar 1,
*We’de-Pencere-Mitale, Mîkaêlê Reşîd, Weşanên Belkî,2019

Ev nivîs 6ê Hezîrana 2019´ê di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Koma Amed’in meçhul askeri: Melek

Kısa bir meçhul asker öyküsü

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra ulusların anlatılarında fedakarlığın en yüksek noktası olarak "meçhul asker" üzerine şiirler yazıldı, anıtlar dikildi. Ulusal hafızaya gönderme yapmasının yanı sıra meçhul askerin kimliksizliği ve yersizliği, onu hep minnetle anılacak bir figür haline getirdi. Kürtlerde de meçhul asker figürü, edebiyatta belirgindir. Kafkas Kürtlerinden Emerîkê Serdar şiirsel bir dille yazdığı 'Ji Eskerê Neeyan re' öyküsünde meçhul askere seslenir ve onu halkının, ülkesinin ebedi çocuğu olarak tanımlar. Kürt şiirinin önemli şairlerinden Ebdullah Peşêw’in 'Serbazî Win' şiirinde meçhul askerin kabri, ülkesinin her karış toprağı hatta semalarıdır. Rojan Barnas’ın çok bilinen 'Min navê xwe kola li bircên Diyarbekir’ şiirinde ise meçhul asker 'pêşmergeyekî bê nav û nîşan’dır ve Diyarbakır’da, şehir meydanında idam edilmiştir. Arjen Arî’nin 'Mihemedo’ şiirinde ise isme sahiptir. Fakat adı 'Mihemedo' olsa da Arjen Arî için o 'egîdek bênav'dır.
Savaşın acı sonuçlarından biri olan meçhul asker figürü, kimi zaman ömrünün baharında toprağa düşmüş genç bir savaşçı, kimi zaman çocuklarını ardında bırakıp cephede düşen bir baba, kimi zaman da ardından birçok eser bırakan bir sanatçıdır.     

Evdilmelik Şêx Bekir (Abdulmellik Şeyh Bekir) de sanatçı bir meçhul asker. İsmi birçoğumuza yabancı gelse de sesine aşinayız. Öyküsü ve serencamı bilinmese de sesiyle, ezgileriyle ölümsüzleşen meçhul bir askerdir o.
1968 yılında Amûdê'de dünyaya gelir. Kimlikteki adı Evdilmelik Şêx Bekir olmasına rağmen aile ve arkadaş çevresi tarafından Melek adıyla çağrılır. Liseye kadar Amûdê'de okuyan Melek, daha sonra üniversite okumak için Hacettepe Tıp Fakültesine kayıt yaptırır. 1988 yılında çoğunluğu tıp öğrencisi olan bir grup Kürt genci ile Koma Amed'i kurar. O zamanlar Koma Amed, Koma Dengê Azadî ile Türkiye'de ilk Kürtçe müzik yapan gruplardandır. Melek, müzisyenliğinin yanında resim ve şiire de ilgilidir. 1990 yılında İstanbul Çapa Tıp'a geçiş yapar ve aynı yıl Koma Amed 'Kulîlka Azadiyê' albümünü çıkarır. Hafızalarda yer edinen bir özelliğe sahip bu albümde 13 şarkı vardır ve birçoğunu Melek okur.
1991 yılında Melek artık Şengal adı ile tanınır. Aynı yıl İstanbul'da açılan Mezopotamya Kültür Merkezi'nin kuruluşunda da yer alır. Bu vakitlerde Koma Çiya ile çalışmaya başlar fakat grubun 'Rozerîn' albümü çıkmadan, o yüzünü dağlara çevirir.
Gerillada Cuma adını alır. Bir yıl sonra Engizek dağlarında bir çatışmada son mermisine kadar savaşır ve o dağlar onun ebedi meskeni olur.
Kürt şair ve aynı zamanda Melek'in kayınbiraderi olan Ehmed Huseynî onun için şunları der: "Melek'in en dikkat çeken yanı, sesini ustaca kullanabilmesiydi. Evdilmelik, sesinin hangi düzeyde olduğunu, neler yaratabileceğini, hangi şarkıları söyleyebileceğini ve hangi melodilere uyumluğu olduğunu çok çabuk kavradı." (20 Mayıs 2016, Yeni Özgür Politika)

1991 yılında Melek ile İstanbul’da tanışan Kürt dilbilimci Zana Farqînî, onun müzikal yeteneğini şu sözlerle ifade eder: "O kaynağını Kürt halk müziğinden alan, Kürt müziğinde yenilikçi ve yeniyi arayan biriydi. Onun müziği için denilebilir ki üslupta modern, muhtevada ise devrimci ve sevdalıydı. Sesi de kalın ve yumuşak tam davudi bir sesti ki çok az insanda bulunur." (PolitikART 248. sayısı)
Melek’in çocukluk ve okul arkadaşı olan Kürt yazar Helîm Yûsiv ise onu şu cümlelerle anlatır: "Yıllar geçti. Ben sürgün rüzgarına kapılıp mülteci oldum. Melek ise güzellik rüzgarına kapıldı ve şehit düştü. Ben büyüdüm ve yavaş yavaş yaşlanıyorum. Melek ise hep genç kaldı." (PolitikART 248. sayısı)
Sinemacı Havin Saç, 2014 yılında ‘Gecikmiş Ağıt’ belgeselinde Melek'i anlattı. Bu belgesel Rojavalı Melek’i bir nebze de olsa unutulmaktan kurtardı diyebiliriz.
24 yaşında ülkesinin dağlarına başını yaslayan Kulîlka Azadî’nin Melek’i, hep 24 yaşında kalacak ve o davudi sesiyle konuğumuz olmaya devam edecek.

Bu yazı PolitikART'ın 262. sayısında yayımlandı.

Diyarbakırlı bir Don Kişot: Âşık İhsani

Toprakta İhsani öncesi âşıklar
Garip, Yunus, Karacaoğlan
Demirden ve idrojenden geçerek
Lorka ve Breht’le birleşmedeler 

Gülten Akın

Daha önce Diyarbakır’ın yerel kanallarında gördüğüm Âşık İhsani’yi 2004 yılının baharında başında kasketi, elinde kitabıyla tanıdım. Yanındaki gençlere Yılmaz Güney, Deniz Gezmiş ile ilgili anılarını anlatır, ilerlemiş yaşına rağmen enerjisi ve hazırcevaplığıyla etrafına neşe saçar, tabii o anda hazır bulunan kadınlara da hediye vermeyi ihmal etmezdi. Çocuk yaşta ayrıldığı Diyarbakır’a yıllar sonra saçları ağarmış haliyle geri dönmüştü. Sanki Kavafis kulağına dizesini fısıldamıştı: 'Bu şehir arkandan gelecek!’
Diyarbakır’da onu tanıdığım zamanlarda yanlış hatırlamıyorsam eski stadyumun yanında bir evde kalıyordu. Diyarbakır çok hızlı değişen, sürekli göç alan ve göç veren koca bir kent. O yüzden belki şimdilerde birçok kişi onu tanımaz, ama o Diyarbakır’ın bağrından çıkan büyük bir ozandı. Bir masal kahramanı, bir Don Kişot, 'Âşık Veysel’den sonra yaşayan en büyük halk ozanı', okul yüzü görmeden kitaplar yazan, türküleriyle 60 ve 70’li yıllarda Türkiye’de sol siyasetin sembol ismi, 'Balta’sını bileyen odun kırıcı İlyas’ın sesiydi...
Kimi kaynaklara göre 1930 kimisine göre ise 1932 yılında Diyarbakır’da doğmuş. Babası daha askere gitmeden ölür. 17 yaşındaki annesi, üç çocuğu ile bir başına kalır. İhsani’nin deyişiyle bir hükümlünün boynuna takılmış zincirler gibi takılmıştı annesinin boynuna. 'İtten aç, yılandan çıplak' günler yaşarlar. O günleri, yokluğu, yoksulluğu İhsani’nin dilinden okuyalım: "Çıplak dolaşırdık. Giysilerimiz yırtık pırtıktı. Etlerimiz görünürdü. Evimiz Melik Ahmet Çarşısı’na yakın bir yerdeydi. Çocukluğumda zaman zaman çarşıya çıkar, çocuk dünyamı tanımak isterdim. Çünkü 2. Dünya Savaşı haberi gelmiş ve Diyarbakır’da kıtlık baş göstermişti. Biz yoksullar, ekmek bulamaz, aç yatardık. Ancak devlet memurlarının bir okka ekmek alma hakkı vardı." (13 Ağustos 2001, Cumhuriyet)

İhsani ile Güllüşah efsanesi
Genç yaşına kadar ağalara kölelik yapar İhsani. Daha sonra Erzurum, Adana, İstanbul’da farklı farklı işlerde çalışır. Derken askere gider, orda bir saz eline alır ve o sazı bir daha bırakmaz. Sazı elinde türküler çığırırken Güllüşah efsanesini yaratır. Elinde sazı diyar diyar gezerken, aradığı Güllüşah’ın Uşak’ta olduğu söylenir. Gider tanışır. Hayalindeki Güllüşah’a birebir benzemese de Sevim adındaki kızla evlenir. Ona saz çalmayı ve aşıklığı da öğretir. Böylece ikisinin aşkı dilden dile yayılır. Önce yerel gazetelerin daha sonra büyük gazetelerin ilgisini çeker aşkları.

Uzun saçı, göğsüne varan sakalı ve farklı giyimiyle İhsani bir masal kahramanını andırır. 'Son asrın en büyük aşklarından biri’ diye tanınırlar ve aşkları için hikaye üzerine hikaye uydurulur. İhsani o efsane için "Halk masalla doyurulmuş, masalla büyütülmüştü. Bir masal da biz halkın beynine soktuk" der. Aşkları yabancı film yapımcıların bile ilgisini çeker. Fransız film yapımcısı Samy Halfon 1962 yılında İhsani ve Güllüşah ile bir görüşme yapar. Samy Halfon’ın yapımcılığını üstlendiği Fransızların 1964 yılında çektikleri, İstanbul belgeselinde oynar. Milliyet gazetesinden Mete Akyol okuyuculara İhsani’nin namının nasıl yayıldığını şu cümlelerle aktarır: "Biliyor musunuz, bizim meşhur Âşık İhsani her geçen gün biraz daha meşhur oluyor. Geçen yaz Fransız rejisör Hanry Sandoz’un yönetiminde bir film çevirmişti Anadolu’da. O film oynuyormuş Fransa’da. Hem de Alain Dalon’un "L’Insoumis" filmiyle beraber." (12.12.1964 Milliyet)
Dillere destan aşklarından Garip ve Elif adında iki çocukları olur. Toplamda 18 kez evlenen İhsani 1969 yılında Güllüşah’tan tek celsede boşanır ve mahkeme kapısında da "Şunca yıldır kim ne bilir avradımdan çektiğimi. İyi kötü ben bilirim…" der.

İhsani’nin siyasi hayatı
İhsani ve Güllüşah birer masal kahramanı gibi sazları ve sözleriyle kah radyoda kah konserlerde herkesin gönlünü kazanır. Bu durum dönemin siyasilerinin de ilgisini çeker ve onların şöhretinden yararlanmak isterler.

İhsani 1959 yılında Demokrat Parti erkanı ile Ankara’da görüşür. İhsani bu görüşmede de sazını ve sözünü eksik etmez. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, İhsani ile Güllüşah’a sedef işlemeli birer saz hediye eder. DP’ye yakın yazarlar 'Evvel Allah sonra Demokrat Parti’ diyen İhsani’yi ’sen aşıksın, sen sanatsın’ diyerek göklere çıkartırlar. DP iktidarının 27 Mayıs 1960 darbesiyle son bulmasıyla İhsani’nin siyasi hayatında da değişiklikler olur. 'Sorumluyum ben çağımdan' diyen Âşık İhsani ilerleyen yıllarda 'Açım, ekmek istiyorum' haykırışıyla emekçi halkın sesi olur. 1961 yılında memleketi Diyarbakır’ın Ergani ilçesindeki bir yazlık sinemada Güllüşah ile konser de verir. 1964 yılında ilk kitabı 'Ağalı Dünya’yı çıkarır. Şiirleri için 'halk şiiri geleneğiyle toplumcu görüşü birleştirdi' yorumu yapılır. Ağalı Dünya’nın önsözünü yazan Mahmut Makal İhsani’nin şiirleri için "Eh, Diyarbakır’ın, bilgisizlikle gericiliğin elele yüzdüğü bir bölgesinde doğmuş olan İhsani’den gül-bülbül edebiyatı yapmasını bekleyecek değildik ya?" diye söz eder. Ama İhsani gülün, bülbülün hakkını da unutmaz. Ağaç kestiği için Antalya Valisi Nuri Teoman’ı mahkemeye verir.

Haksızlığa ve eşitsizliğe karşı öfkeli olan Âşık İhsani’nin ölümünden sonra yakın dostu Yaşar Kemal Radikal gazetesinde 'İhsani de öldü’ başlığıyla bir yazı kaleme alır. "Âşık İhsani büyük bir şairdi" cümlesiyle başladığı yazısında "Onun şiiri Anadolu’ya da yayılmıştı. İşin güzel yanı da halk İhsani’yi tuttukça Anadolu’da İhsani gibi şairler çoğalmıştı. Herkes onun gibi öfke şiirleri söylüyordu" diye yazar.
Folklor araştırmacısı İlhan Başgöz de İhsani’nin ölüm haberini Yaşar Kemal’in bahsettiğimiz yazısından alır ve İhsani için aynı gazeteye yazdığı yazısında "Âşık İhsani’nin şiiri ve hayat hikâyesi toplumun 1940’lardan beri geçirdiği, iyili kötülü sosyal değişimin hikâyesidir ve öğreticidir" der.
1965 yılına kadar Âşık İhsani tek göz ile yaşar. Sağ gözüne 7 yaşında bir çocukken perde inmişti. Bir ameliyat ile 18 yaşında öleceğini bilen ve gözlerini Göz Bankası’na bağışlayan Eskişehirli bir genç kızın gözü takılır. Âşık İhsani o kıza bir nebze de olsa minnet borcunu ödemek içi ne zaman yolu Eskişehir’e düşse, o genç kızın mezarına gidip saz çalarmış.

TİP ve Âşık İhsani
1960’lı yıllarda Âşık Veysel Şatıroğlu’ndan sonra yaşayan en iyi halk ozanı olarak anılan İhsani sazı ile dönemin siyasilerine karşı birbirinden değişik protestolar yapar. Ama onu emek mücadelesinin en önemli sembolü yapacak olay TİP ile tanışmasıdır. Zira bu dönemler İhsani’nin başı hapislerden, mahkeme salonlarından, linçlerden kurtulmamış. 1966 yılında hem annesini ziyaret etmek için hem de bir dizi konferansa katılmak için yine Diyarbakır’a gelir. Ergani’de Arif Efendi Oteli’nin salonunda düzenlenen konuşmacı olarak Avukat Canip Yıldırım’ın da katıldığı "Az Gelişmiş Türkiye’nin Gelişmemiş Doğusu" adlı konferansın sonrasında bir konser verir. İhsani orda ifadesi alınmak üzere gözaltına alınır. Daha sonra bu gözaltından dolayı İstanbul’daki Sorgu Yargıçlığında şu dörtlüğü ile savunmasını yapar:
"Sen Yargıç bey suçlu kimse onu bul,
Ben çağımda çoğunlukla kula kul,
Çoğu sakat, çoğu yetim, çoğu dul,
Onların şairiyim, diliyim…"
(09.04.1966 Milliyet)

Bıyığı duruyor!
Yine 1966 yılının Mart ayında yapılan Şah Hatai gecesinde komünizm

propagandası yaptıkları gerekçesi ile aralarında Âşık İhsani, Yaşar Kemal, Ruhi Su, Can Yücel’in de bulunduğu birçok kişiye soruşturma açılır.
Aynı yıl "Yazacağım" kitabını çıkartır. Kitap, dönemin T.C. Kanununun 142. Maddesine aykırı görüldüğünden toplatılır ve İhsani aynı maddeden dolayı tutuklanır. TİP Genel Başkanı Aybar cezaevindeki İhsani’yi ziyaret eder. Tutuklanması tüm Türkiye’de gündem olur. Avukatı Orhan Arsal, onu mahkemede "Değirmenlere karşı savaş açan bir Don Kişot" olarak tanımlar. Birkaç ay tutukluluktan sonra İhsani tahliye edilir. Bu tutuklanmasından meşhur saçı ve sakalı da nasibini alır. İhsani ilk mahkemede adliyede sorgu için sıra beklerken eşi Güllüşah’a kesilen saçlarını verir. İhsani’nin saçının ve sakalının kesilmesinin sevenlerini ne denli üzdüğünü Ülkü Tamer’in kaleminden okuyalım:
"Günün birinde haber bomba gibi düştü: İhsani tutuklanmış, Sultanahmet Cezaevi’ne konulmuş!
Seveyim sevmeyeyim, kim olursa olsun bir insanın düşünceleri yüzünden özgürlüğünün kısıtlanmasına her zaman karşıydım elbet. İhsani de "baltasını biledi" diye bir türkü söylemişti, baltasını kapıp ortalığı kan gölüne çevirmemişti ki!
Haber aldığımda Cağaloğlu’ndaydım. Doğru olup olmadığını öğrenmek için o sıralarda "devrimci"lerin egemenliğindeki MTTB’ye (Milli Türk Talebe Birliği) koştum hemen. MTTB adam almıyor. Giriş katında sağdaki salon kapıya kadar dolu. Kafamı uzatıp baktım. Salonun tam ortasında bir iskemle. Bir adam, başını öne eğmiş, oturuyor. Çevresinde gençler halka olmuş, sessizce duruyorlar. Çıt çıkmıyor. Yanımdaki bir delikanlıya, "Kim bu?" diye sordum fısıltıyla. "İhsani’nin avukatı" dedi. "Sultanahmet’e gidip görebilmiş."
Bir süre öylece sessizce bekledik.
Sessizliği bir delikanlı bozdu.
"Hocam, saçını kesmişler mi?"
Avukat, başı önünde, belli belirsiz bir sesle, "Kesmişler," dedi.
Bir an sessizlik.
Sonra bir başkası sordu:
"Hocam, sakalını..? Sakalını da kesmişler mi?"
Avukat, büyük acılar içinde, "Kesmişler" diye inledi.
Cenaze namazına durmuş gibi ellerimizi önümüzde kavuşturmuş, bir süre daha bekledik.
Sonra bir genç kızın sorusu;
"Hocam… bıyığını… bıyığını da kesmişler mi?"
Avukata can geldi birden. Şöyle bir doğruldu. Gözlerinde bir zafer ışıltısıyla, çevresini saran bizleri süzdü.
Sonra kollarını havaya kaldırarak haykırdı:
"Bıyığı duruyor!"
Ansızın bir alkış koptu salonda. "Bıyığı duruyor!" Devrimcilerin bir golü daha'
Bir ağızdan türkü başladı:
"Arkasından baltasını biledi…"
Kendimi dışarıya zor attım. Cağaloğlu’nun gri uğultusuna. Kime güleyim, kime ağlayayım, kime söveyim bilemiyorum."

Yüzü gözü kan içinde kalıncaya kadar dövülür
İzmir’deki Halkın Sesi Gecesi’nde Âşık Nesimi’nin 'Canla baş koymuşuz insan yoluna' konuşmasından sonra gericiler olay çıkarır. Âşık İhsani de ertesi gün iki arkadaşıyla beraber Komünizmle Mücadele Derneği taraftarları tarafından yüzü gözü kan içinde kalıncaya kadar dövülür.
1967 yılında Ant dergisinin 46. sayısından itibaren 'Halkın Sesi' köşesinde halk şairlerini tanıtır. Aynı yıl İstanbul’da onbinlerce kişinin katıldığı Kıbrıs mitinginde Amerika bayrağı yakılır. Bu mitingde Âşık İhsani ve iki genç gözaltına alınır ve daha sonra serbest bırakılır. Bu iki gençten biri daha sonra asılacak devrimci önder Deniz Gezmiş’ti.
1968 yılında yapılan Milletvekili Ara Seçimleri’nde İstanbul’dan seçilecek tek milletvekili için TİP Genel Başkanı Mehmet Ali Aybar’ın "halk kitlelerine seslenecek" bir aday olması önerisinde bulunur. Aybar’ın da desteklediği İhsani yapılan ön seçimlerde de birinci olur. 1968 yılında yapılan seçimde TİP’ten İstanbul Milletvekili adayı olur, fakat seçilemez.
Şarkıları mecliste bile gündeme gelir. Adalet Partisi (AP) Malatya Milletvekili Hamido (Hamit Fendoğlu) İhsani’nin plağını AP grup toplantısında dinleterek, bu şarkıların halkı kışkırttığını ileri sürer.

Bu şiirleri İhsani yazamaz!
Artık Türkiye’de sol ve emek siyasetinin sembolü haline gelen Âşık İhsani dünyanın da ilgisini çeker. Fransız gazetesi Le Monde ona geniş yer ayırır ve Âşık İhsani için "Günümüzde sadece Vietnam Savaşı'na karşı koyan ozanlarında görülen açık sözlü sertlik, İhsani şiirinin ilk göze çarpan özelliğidir." der. (Ant Dergisi Sayı:54, 9 Ocak 1968)
Okul yüzü görmemiş İhsani’nin bu denli iyi ve çarpıcı şiirler yazması bazı aydınlar tarafından kuşkuyla karşılanır. Hatta bazıları bunları onun yazdığına inanmaz. Anılarında bu kuşkuculardan biri olduğunu yazan Şadi Alkılıç şunları der: "Âşık İhsani’yi sokakta, sahnede çok defa dinlermiş, şiirlerini çok etkili bulmuştum. Ama doğrusunu söyleyeyim, bu kadar güçlü şiirleri tek başına İhsani’nin yaratabileceğine inanmıyordum. Birisi, kim bilir, benim de bilmediğim birisi şu şiirleri düzeltiyor, diyalektik raya oturtuyor sanıyordum. Ayıp bir sanı, fakat gerçek bu. Aldanmışım.
Hapishanede şaştım İhsani’ye… Bir de baktım ki şiirlerini hakikaten hiçbir revizyon istemeden, eksiksiz kendi yazıyor. İki kişi yattığımız hücrede öyle güzel, öyle güçlü şiirler yazdı." (Ant Dergisi, Sayı: 55, 16 Ocak 1968)

Diyarbakır’a büyük bir ozan olarak gömülür
1970’li yıllarda birçok Avrupa devleti İhsani’yi konserler vermek üzere ülkelerine davet eder. 1979 yılında Avustralya’ya yaptığı geziyi 'Beyaz Köle' adıyla

kitaplaştırır. 1990’da Fransa Cumhurbaşkanı İhsani’yi çağırır ve 5 yıl onların misafiri olur. Türkiye’ye döndükten sonra yine İstanbul’da kalır ve 1995 yılında doğduğu topraklara geri döner. İhsani 2009 yılında gazeteci Murat Meriç’le yaptığı röportaj sırasında fenalaşarak hastahaneye kaldırılır. Beyin kanaması geçirdiği anlaşılan İhsani ancak birkaç gün direnebilir. Yoksulluk sebebiyle ayrılmak zorunda kaldığı Diyarbakır’a büyük bir ozan olarak gömülür.

İran Azerbaycanı efsanesi ve Âşık İhsani’nin Kürtlüğü
Şimdiye kadar okuduğum birçok kaynakta İhsani’nin ailesinin İran Azerbaycan’ından Diyarbakır’a göç ettiği bilgisi var. Oysa annesinin Muşlu olduğunu kendisi birçok yerde söylüyor. Babasının adı da Filit. Ki Filit, Kürtlere has bir isim. Ben onu Diyarbakır’ın yerel kanallarında Kürtçe konuşurken ve şarkı söylerken izledim. İhsani’nin tanınmaya başlandığı 1950’li yılların sonunda, bir insanın kamuoyu önünde Kürt olduğunu söylemesi zordu. Bazı kaynaklarda İhsani’nin Tebriz’de doğan Âşık Garip’in torunu olduğu yazılır. Kanımca bu ya İhsani’nin Güllüşah gibi yarattığı bir efsanedir ya da başkalarının onun için yarattığı bir tarihtir. İkinci ihtimal doğru olsa bile İhsani buna itiraz etmemiş.
Âşık İhsani ile 1966 yılından beri arkadaş olan Ozan Temeli de bu konuya dair görüşlerini benimle paylaştı: "Âşık İhsani'ye 1978 yılında Almanya'ya geldiğinde sordum; dedim ‘İhsani ben biliyorum senin Kürt olduğunu, lütfen Türkiye'ye

döndüğünde birkaç Kürtçe şarkı da söyle.’ Hatta o zaman onunla saatlerce Kürtçe konuşup, Kürtçe şarkılar söyledik. Anne ve babası da Kürttü. Döndüğünde bana bir kasetini gönderdi, içinde Kürtçe şarkıları da vardı. Bana Temeli ismini de o vermişti. Diyarbakır’dayken de kendisiyle sürekli görüşürdüm. Ölmeden iki gün önce de kendisiyle telefonda konuşmak istemiştim, fakat Muş Vartolu olan son eşi konuşamayacak durumda olduğunu söylemişti. Kasetleri hala yanımda. İki günde bir onları dinlerim."
Ozan Temeli’nin bahsettiği içinde Kürtçe şarkıların olduğu kaset, İhsani’nin ’Yaşamak Bu Değil’ kasedi. Bu kaset, 1974’te Frankfurt’ta kurulan Uzelli şirketi aracılığıyla çıkmış. Toplamda 12 şarkının bulunduğu kasette İhsani sade ve duru Kürtçesiyle 'Derabin', 'Kırbıkın' ve 'Hançer' adında üç Kürtçe şarkı söylüyor.
Yaşar Kemal de İhsani’nin Kürtlüğü için şunları yazar: "Bazı yıllar İhsani’yle her hafta buluşuyor, şiirler söylüyorduk. Ben bir gün bir Kürt türküsü söylerken o da karışıverdi güzel sesiyle Kürtçe türküye. Ben onu dinlemek için sustum, o türküyü sonuna kadar söyledi. Sonra her buluşmamızda bana Kürt türküleri söylüyordu. Kürtçesi de Türkçesi kadar güzeldi. Neden sonra onun nereli olduğunu sordum. Diyarbakırlıydı."





***
Kaynak:
Âşık İhsani, Beyaz Köle, İlgi yayınları, 1985
Ayhan Yetkiner, Âşık İhsani Kimdir, Tekin yayınevi, 1967
Müslüm Üzülmez, Yoldaş Koçero, TÜSTAV yayınları, 2011
Haz: Mete Kaan Kaynar, Türkiye'nin 1960'lı Yılları, İletişim Yayınları, 2017
Ülkü Tamer, Yaşamak Hatırlamaktır, Kitap Yayınevi, 2005
Nebil Varuy, Türkiye İşçi Partisi Olaylar-Belgeler-Yorumlar (1961-1971), Sosyal Tarih Yayınları, 2010

Bu yazı PolitikART'ın 261. sayısı için yazılmıştır. PolitikART'ın 'Bir itiraz kürsüsü olarak: Âşıklar' sayısının PDF haline şu linkten ulaşbilmek mümkün: 
https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politikart_261_as_iklar_

Paşayê şanoya Kurdî

Mamoste Arsen

 ”Ji me re welat çiqas lazim be tiyatro jî ewqas lazim e.”

                                                                        Arsen Polatov

Arsen Polatov ku bi navên Lawê Kurd Paşa, Arsênê Reşît jî dihate naskirinê, di sala 1942’yan de li Êrîvanê hate dinê. Polatov, ewilî felsefe ceriband û li St. Petersburgê çû zanîngeha felsefeyê. Ew û felsefeyê zêde li hev nekirin û Mamoste Arsen dev ji felsefeyê berda. Çû li Moskovê li ser rejîsoriyê perwerde bû. Piştî ku wî perwerdeya xwe ya rejîsoriyê qedand û çû Parîsê. Hingî li Parîsê qedera pandomîmê dihate nivîsarê û pênûs di destê Marcel Marceau de bû. Polatovê ciwan tevlî ekîba Marceau dibe û 2 salan ji bo perwerdeya pandomîmê li cemê dimîne. Paşê vedigere Êrîvanê û bi piştgiriya hikûmeta Sovyetê dibistaneke bi navê ”Dibistana Pandomîmê ya Arsen Polatov” vedike.

Mamoste Arsen, heta roja ji vê dinê bar kir, li Berlîn, Parîs, Prag, Moskov û li gelek zanîngehên Ewrûpayê û cihanê dersên pandomîmê dan. Ji sala 1975’an heta 1995’an li Şanoya Dewletê ya Moskovê weke derhênerê giştî xebitî. Piştre derbasî Zanîngeha Yaroslavlê bû û li vir dersa Dîroka Pandomîmê da.

Arsen Polatov sala 1993´an tevî Egîdê Cimo û Aslîqa Qadir ji Ermenistanê li ser daxwaza NÇM´ê, di 19´ê Îlonê de hatin Stenbolê. Li wir dersa şanoyê da şanogerên Kurd ên li Stenbolê. Hingî, Zahîr Kayan pê re ji bo rojnameya Welat peyivîbû û jê pirsîbû: ”Mamoste, gelo ev şanoya ha ku hûn dixwazin li vir bidin çêkirinê, dê bingeha xwe ji çi bigire? Di rastiya gelê me de çi bigire û çi bide xuyan?”

Mamoste Arsen jî welê  behsa nêrîna xwe ya hunerî û teatral dikir: ”Tu dizanî çi ye? … Bawer bikî ji me re welat çiqas lazim be tiyatro jî ewqas lazim e. Îro em bi tiyatroyê dikarin sifetê gelê xwe bidin kifşkirin, zimanê xwe bidin kifşkirin. Em bi tiyatroyê dikarin bibêjin ku em kî ne. Îro em gelekî dişewitin li ser welatê xwe, lê tiyatroya me hebûya me dê wê şewatê bida dilê temamiya mirovahiyê. Edebiyata me gelekî kevin e. Ez wiha dibînim gelek mînakên edebiyatê giş yê me ne, wan gelan ev nimûne giş ji me dizîne. Sirf mecela me tunebiye ku em bixebitin di vê dergehê de bi pêşbikevin. Lê ku îro tiyatro kete destê me em ê wisa bikin wan ji me çi biriye em ê wan bi paş ve bînin. Em ên wan naxwazin. Ew ên ku wan biriye bila bidine me, em tenê ji bo tiyatroya xwe dikarin wan bi paş ve bînin.”

Pêşengiya şanoya Kurdî dikir

Di Ansîklopediya Ermenistana Sovyetî de jî navê wî hebû û emegê wî dihat şekirandinê. Mamoste Arsen li Êrîvanê pêşengiya şanoya Kurdî dikir û piştgirî dida xebatên bi vî rengî. Di sala 1993’yan de li ser daxwaza Navenda Çanda Mezopotamya hate Stenbolê û perwerdeya pandomîmê da şanogerên Kurd. Polatov di sala 2001’ê de li Akademiya Kurdî ku wê demê li bajarê Duren a Elmanyayê bû û di navbera salên 2001 û 2002’yan de li bajarê Wuppartalê di Mala Çanda Baran de mamostetiya ş̧anoyê dikir û komeke şanoyê ya bi navê Teatra Baran perwerde dikir.

Di sala 2003’yan de bi vexwendina Şaredariya Batmanê tevlî 1. Mihrîcana Çand û Hunerê ya Batmanê bû û li wir bi dehan şanoger perwerde kirin. Ji wir jî derbasî Amedê bû û heman tişt li wir jî kir. Sala 2004’an derhêner Ozkan Kuçuk belgefilma ‘Mamoste Arsen’ çêkir ku bi pirranî dîmenên belgefilmê ji vê serdana wî ya Amedê pêk dihatin.

Mamosteyê dilnerm î mezin Arsen Polatov dema di sala 2004’an de li Yaroslavlê ji ber krîza dil ji vê dinê bar kir, li dû xwe bi hezaran şagirt, bi dehan salan ked û hêviyeke mezin ya bi şanoya Kurdî ve girêdayîye hişt.

Li Batmanê piştî mirina Mamoste Arsen, koma Teatra Koçber ji ber ku Arsen Polatov hin endamên komê perwerde kiribûn, navê xwe wekî Şanoya Arsen Polatov guherand.

Çavkanî

1- Kovara W, hejmar 35

2- Rojnameya Kurdistan Press, 22.12.1988

3- Rojnameya Welat, 10.16.1993

4- Belgefîlma Özkan Küçük ”Mamoste Arsen”

Ev nivîs di PoltikARTa 260 de derçû. Herçî bixwaze dikare bi tikandina lînka jêr xwe bigihîne vê dosyeyê ku li ser "Kurdî li ser dika şanoyê" bû:
https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politikart_260

Kayıp bir Kürt ve Alevi aydını: Doğan Kılıç

Unutulmuş bir aydın portresi

Uzun zamandır Roja Newe gazetesini merak ediyordum, merakımın bir nedeni gazetenin muhtevası diğeri ise gazetenin sahibi olan Doğan Kılıç’tı. Elimde ona dair bölük pörçük bilgi ve belgeler bile onun döneminin etkin bir Kürt ve Alevi aydını hatta önderi olduğunu anlamama yetiyordu. Önemli olan bunları yan yana getirmekti. Nihayet Roja Newe gazetesine araştırmacı Mutlu Can sayesinde ulaşmamla birlikte ona dair araştırmalarımı biraz daha somutlaştırıp bir yazıya dökmek istedim.       
Bir dönemin en çok tanınan, bilinen isimlerinin bir süre sonra unutululduğuna dair çok örnekler var. Özellikle Kürtlerde bunun çok fazla olduğunu düşünüyorum, zira son yıllarda Kürt aydınlarının hayatını ve çalışmalarını yansıtan birçok eser yayımlandı. Doğan Kılıç’ın da unutulduğunu düşünüyor ve hatırlanması gerektiğine inanıyorum. Elbet onu bir yazıyla anlatmak mümkün değil fakat kısa bir girizgahla onu tarif etmeye çalışayım; 1958 yılında Erzincan savcılığına Dersim 38’de öldürülenler için şikayette bulunan, 1960 yılında Çin Edebiyat Antolojisi kitabını ve 1963 yılında Kürtçe- Türkçe olan Roja Newe gazetesini çıkaran, daha sonra ilk Alevi gazetesi olan 'Ehlibeyt Yolu’nun sahipliğini üstelenen,  Aleviler adına Süleyman Demirel’e telgraf çeken, Mele Mustafa Barzani ile görüşen 'ilk Türk gazeteci' sıfatına sahip, Kürt devleti kurmaktan tutuklanmış, Norveç vatandaşı olduktan sonra Türkiye’de tekrardan tutuklanmış ve tutuklanması Türkiye ile Norveç devletileri arasında ciddi bir krize neden olmuş çok yönlü Kürt ve Alevi bir aydın.

Aile efradının çoğu öldürülür
1927’de Erzincan’da doğan Doğan Kılıç’ın babası toprak sahibi ve önde gelen bir Kürt lideriydi. Babası, dedesi, amcası dahil aile efradının çoğunu 1938’de Dersim Soykırımı'nda kaybeden Kılıç ve ailenin geri kalanı Burdur’a sürülür. Çok genç yaşlarda Amerika’ya gider ve Amerika ordusunda askerlik de yapar. Toplamda Amerika’da 9 yıl kaldıktan sonra 1956 senesinde Türkiye’ye döner ve İstanbul Belediyesi İnformasyon Dairesi’nde çalışmaya başlar. Amerika’da yeni fikirlerle tanışan Doğan Kılıç, Türkiye’ye döndüğünde birçok açıdan ilklere imza atacak bir isim olur.

Dersim için hukuki yolları dener
Doğan Kılıç, Dersim 1938’de suç işleyenlerin açığa çıkartılması için hukuki yolları dener. 1957 yılında İstanbul’da savcılığa verdiği dilekçe ile 1938’de Erzincan köylerinden soru sualsiz pek çok vatandaşın kurşuna dizdirildiği ihbarında bulunur. Bu girişimi ile ilgili dönemim Cumhuriyet gazetesinde çıkan haber şöyledir:
“Doğan Kılıç adında bir şahıs, dün Savcılığa müracaatle, 1938 de Erzincan köylerinden soru sualsiz pek çok vatandaşın kurşuna dizdirildiği ihbarında bulundu.
Doğan Kılıç adlı bir şahıs, dün savcılığa müracaat ederek, 1938 senesinde Erzincanın köylerinde içlerinde akrabası da bulunan pek çok şahsın sebeb gösterilmeden kurşuna dizildiğini, zamanın jandarma komutanı ve mülkiye âmirleri hakkında zaman aşımına uğramadan derhal kovuşturulma açılmasını istemiştir.
Halen Fatihte oturmakta olan Doğan Kılıç müracaatinde, 1938 senesinin yaz aylarında Erzincana bağlı Mercan Sürbehan köyünde ikamet etmekte iken bir gün jandarmaların gelerek dedesi Kamber Delice ve amcası Seyid Ali Uygunu, yol yaptırılacağı bahanesile evden alıp götürdüklerini, aynı iddia ile köyden ve civar köyden pek çok kimsenin alınarak Mercan Deresi Boğazına götürülüp kurşuna dizildiklerini bildirmektedir. Muhbir iddiası sonunda, bu şahısların suçlarının açıklanmadığı gibi, yargılanmadan kurşuna dizildiklerini belirterek, önümüzdeki yaz aylarında zaman aşımına uğrayacak olan olayın müsebbiplerinden jandarma konutanı ve mülkiye âmirleri hakkında derhal kovuşturma yapılmasını istemektedir. Savcılık ihbarla ilgili kovuşturma açılması için, dün Erzincan savcılığına yıldırım telgrafı çekmiştir.” (26 Aralık 1957, Cumhuriyet)

İkinci kez dener
Bu girişiminden sonuç alamayan Doğan Kılıç bir yıl sonra yine İstanbul’dan Erzincan Savcılığı’na ihbarda bulunur. Bu kez kendisiyle beraber 4 Erzincanlı müşteki daha vardır. İkinci girişimle ilgili Cumhuriyet gazetesinde çıkan haberde şunlar belirtillir: “Dâvâcı ve muhbir Doğan Kılıç dün de Erzincan Savcılığına yeni bir ihbarda bulundu. Erzincan 1938 senesinde pek çok köylünün sebepsiz yere kurşuna dizildiği yolunda ihbar ile iddiayı şehrimiz savcılığı kanalı ile yapan Doğan Kılıç, dün de Erzincan Savcılığına gönderilmek üzere savcılığa bir ihbar dilekçesi vermiştir. Dâvacı ve muhbir Doğan, bu dilekçesinde, Erzincan Valisinin kovuşturmanın açılması üzerine köydeki mağdur ailelerine mânevi baskı yaptığını iddia etmekte ve hakkında bu yolda kovuşturma açılmasını istemektedir.
Aslen Erzincanlı olup, şehrimizin Fatih semtinde oturan Doğan Kılıç’ın 1938 senesinden babası ve tanıdıklarının sebebsiz kurşuna dizildiklerini 1957 senesi içinde ihbar ve iddiasından sonra, Erzincanlı diğer 4 muhbir de aynı şekilde başvurmuşlardır. Şehrimiz ilgili makamları iddia üzerine derhal gerekli işlemleri yamışlardır.” (7 Mayıs 1958, Cumhuriyet)

Çin Edebiyatı Antolojisi
1960 yılların başında İstanbul’da basın ve sanat dünyasında görünür olmaya başlar. 1960 yılında İngilizceden çevirterek hazırladığı Çin Edebiyatı Antolojisi’ni yayımlar. Kitabın girişinde şöyle bir açıklama yapar. ''Bu kitabın çıkışına sebep olan eski reisicumhur Truman zamanındaki Birleşik Amerika Cumhuriyetleri Dışişleri Bakanı Mr. Burns ve Miss Wilma Smith’e, kitabın umumi durumu hakkında kıymetli fikirlerini istifadeli kılan Sayın Hayati Sencer’e, bir sürü yardımlarda bulunan eşim Nurhan Kılıç Şıhhasananlı’ya, desen, tanzim ve basılışta kıymetli fikirlerini ve yardımlarını esirgemeyen matbaacı Sayın Mehmet Sucuoğlu’na, cesaret verici muhterem teşviklerini esirgemeyen Sayın Zeynel Gündoğdu’ya hürmet ve teşekkürlerimi bildirmeyi borç bilirim.”  Bu kısa girişin altına da '6/1/1960, Erzincan' diye bir not düşmüş.1962’de yayın hayatına başlayan Barış Dünyası dergisine de yazar. (1)

Hawar ve Roja Newe
Ve 15 Mayıs 1963 yılında Kürt gazeteceliğinde önemli bir yeri olan ve ilk modern Kirmanckî

metinlerin yer aldığı Roja Newe gazetesiyle karşımıza çıkar. 15 Mayıs Kürtler ve Kürt yayıncılığı için önemli bir tarih. Zira Celadet Bedirxan 1932 yılında Şam’da o gün Hawar’ı yayımladı. Roja Newe’nin böyle bir günde çıkmasının tesadüf olacağını düşünmüyorum. Doğan Kılıç gibi Kürtçe üzerine çalışmış ve birkaç lisan birisinin bu tarihi bilinçli olarak tercih ettiğine inanıyorum.

Kürt devleti kurmak isteyen 13 kişi
Roja Newe’nin çıkmasının üzerinden henüz bir ay geçmişti ki Doğan Kılıç ve 12 kişi daha sonra 23’ler Tutuklanması diye anılacak davada tutuklanır. Dönemin İçişleri Bakanı Hıfzı Oğuz Bekata büyük bir zafer edasıyla 'Topraklarımızda bir Kürt devleti kurmak isteyen 13 kişi yakalandı' diye basına demeçler verir. (29 Haziran 1963, Cumhuriyet) Daha sonraki tutuklamalarla 23 kişiye ulaşacak olanlar için idam cezası istenir. Basına fotoğraflarıya beraber servis edilen ilk 13 kişiden biri olan Musa Anter, anılarında olayın iç yüzünü mizahi bir dille anlatır:
“Yine tutuklanmıştık. Tutuklanmamıza şu enteresan bahaneyi buldular. Abdulsettar Hamavendi adlı dolandırıcı, acayip bir adla Bağdat’a bir emlak bürosu açmış, sahte vesikalarla şunun bunun arsalarını satmış. Yaptığı işler anlaşılınca da, Suriye’ye kaçmış. Şeytani bir kültürü vardı. Kendisi aynı zamanda gazeteci, imam ve avukat! Yakalandığı zaman üzerinde Berzani ve Cemal Abdulnasır’la çekilmiş bir fotoğraf ''İhvanı Müslimin'' (Müslüman Kardeşler)'lerin bir mührü bulunmuştu. Resmi hüviyeti şuydu; El Hac Huseyn Mahammi Abdulsettar Hamavendi. Tabii, önem denirse, yanında ağzına kadar dolu yedi bavul eşya ve hatta televizyonla yakalanmıştı. Hapishaneye üç yerden karılarının çocuklarının resim ve mektupları geliyordu. Maşallah! Biri

Musul’da, biri Bağdat’ta, biri de Kahire’de üç karısı vardı. Yüz otuz kilo ağırlığındaydı. İşte bu adam televizyonunu Halep’e tamire götürürken, orada Nuri Dêrsimi’yi görüyor. Kendisini, Nuri Bey’e gazeteci olarak tanıtıyor. İstanbul’a gideceğini söylüyor. Nuri Bey de diyor ki, ''Mademki İstanbul’a gideceksin, orada gazeteci iki yeğenim var. Onları gör, sana yardımcı olurlar.'' Bunlardan biri ben, diğeri de Doğan Kılıç. Önce Doğan Kılıç’ı görüyor. Doğan Kılıç da Dêrsimli olduğu için, ''Doğru, Nuri Dêrsimi benim amcamdır. Sana gerekli yardımda bulunurum; Musa Anter’e de lüzum yok'' diyor. Doğan Kılıç, Hamavendi’ye ne istediğini soruyor. Hamavendi, Müslüman Kardeşler üyesi olduğunu, İsrail Başkonsolosu ile görüşüp kendisinden para, silah ve deniz botu vermelerini isteyeceğini söylüyor. Doğan ''İyi, konuşuruz da; yalnız benim için de listeye bir matbaa koy'' diyor. İsrail Konsolosuna telefon ediyorlar. Taşlık Gazinosu’nda randevulaşıyorlar. Meğer kendileri ile konuşanlar MİT’miş. Ertesi gün randevuya giderken ikisi de yakalanıyorlar. Üst ve eşyaları aranıyor. Benim adresim de üzerlerinde çıkıyor. Gazetelerde, Hamavendi’nin acayip kıyafetli resmi altında, ''Barzani’nin bana gönderdiği adam'' diye haber yer aldı.'' (2)

Nuri Dersimi’den mektup
Aslında 23’ler Tutuklanması Deng, Roja Newe gibi Kürtçe- Türkçe süreli yayınların çıktığı ve Güney Kürdistan’da Mele Mustafa Barzani öncülüğünde gelişen hareketin Kürt aydınları arasında milli bilinci güçlendirdiği bir dönemde, devletin olası Kürt aydınlanmasının önünü almak için kurduğu bir tezgahtı. Ard arda gelişen tesadüfler sonucu Doğan Kılıç tutuklanmanın baş aktörlerinden biri olur. 23’ler Tutuklanması’nın iddianamesinden anlıyoruz ki polis arama esnasında Doğan Kılıç ile Nuri Dersimi'nin birbirlerine gönderdiği mektuplara suç delili olarak el koyar. Nuri Dersimi Doğan Kılıç’a gönderdiği bir mektupta, iddianamede yer alan kısmıyla şöyle der: ''Zulüm payidar olamaz ve olmayacaktır. Şehitlerimizin ruhunu yâd edeceğimize emin olmalısınız. Milyonlarca kardeşlerimizin sinesinde şeref ateşi volkanlaşmıştır. İşte ben de bu gurbet ellerinde o şeref için yaşıyorum.'' Aynı iddianamede geçen şekliyle Doğan Kılıç’ın sorgu esnasında Barzani hareketine sempatisini gizlemediğini öğreniyoruz. (3)

İlk Alevi gazetesinin sahibi
Bir süre tutuklu kaldıktan sonra serbest bırakılan Doğan Kılıç bu kez Türkiye’de Alevilerin ilk gazetesi olan Ehlibeyt Yolu gazetesinin sahibliğini üstlenir. 1966’da yayına giren dergi, haftalık olarak basılmıştır. Dönemin Alevi baskılarını gündeme getirmiş ve gerici kesimlerin Alevilere yönelik görüş ve söylemlerini eleştiren yazılar bizzat Doğan Kılıç tarafından yazılmıştır. (4)

Demirel’e çekilen telgraf
Aleviler adına dönemin başbakanı Süleyman Demirel’e telgraf çeker. Cumhuriyet gazetesinin söz

konusu telgraf hakkında haberi şöyledir:
“İstanbul’da Alevilerin dün başbakan Süleyman Demirel’e çektikleri telgrafta, ''Biz Alevilere karşı bulunan Diyanet İşleri Reisi İbrahim Elmalı’yı azletmenize teşekkür ederiz.” denilmektedir.
250 bin Alevi adına ''Ehlibeyt Yolu'' gazetesi sahibi Doğan Kılıç Şeyhhasanlı tarafından çekilen telgraf şöyledir:
“Biz Alevilere karşı bulunan Diyanet İşleri Reisi İbrahim Elmalı’yı azletmenize teşekkür ederiz. Biz Aleviler bu kimseyle sonuna kadar mücadeleye kararlıydık. Hilâfetci, gerici, ırkçı zümrelerin hükümete yaptıkları baskıyı görüyoruz. Dirayetinizi kullanmanızı istiyoruz. Diyanet İşlerini cumhuriyetçi ve medeniyetçi ahkâma göre muhafaza etmenin tek çaresi bu teşkilâtta Alevilere yer vermekle olacaktır. Alevilik bu teşkilâtta temsil edilmezse eninde-sonunda hilâfetçiler buraya hâkim olacaklardır. Hürmetlerimizi sunarız.” (11 Ekim 1966, Cumhuriyet)

Devlet destekli ilk katliam provası
Ehlibeyt Yolu gazetesi öncülüğünde 1967 yılında Elbistan’da 'Ehlibeyt Gecesi' düzenlenir. Aşık Mahsuni Şerif, Kul Ahmet gibi halk ozanlarını katıldığı gecede Doğan Kılıç, Alevi yurttaşların sorunlarıyla ilgili bir konuşma yapar ve bu konuşma sonrasında gecede olaylar çıkar. Araştırmacı yazar Mehmet Bayrak’ın 'Dersim katliamından sonra Alevilere karşı yapılan devlet destekli ilk katliam provası' dediği olayı 3K’ya yani Kürt, Kızılbaş, Komünist olanlara karşı yapılan bir katliam girişimi olarak tanımlar.(5) Konuşmanın yapıldığı gecenin sonunda Doğan Kılıç gericiler tarafından linç edilmek istenir. Ertesi gün de Elbistan’da Alevilere karşı sürek avı başlar. Bu gecede yaptığı konuşmadan dolayı tutuklu yargılanan Kılıç daha sonra Mersin’de yapılan duruşma sonucu beraat eder.

Nihal Atsız hedef gösterir
Doğan Kılıç bu tarihlerde Irak ile Kürtler arasındaki savaşı Türkiye kamuoyuna anlatmak için Mele Mustafa Barzani ile görüşmek üzere Irak’a gider. Bu sebeble Doğan Kılıç Mele Mustafa Barzani ile görüşen 'ilk Türk gazeteci' ünvanına da sahiptir. Yeni Gazete’de 8-29 Mart 1967 tarihleri arasında yayınlanan yazı dizisi bazı çevreleri rahatsız eder. Kürtçülük konusunda 'sabıkalı' olan Doğan Kılıç’a Nihal Atsız Ötüken Dergisi’nin 45. sayısında, Eylül 1967’de kaleme aldığı bir yazı ile cevap verir. Yazısından Doğan Kılılç’ı hedefe koyan ve onu iyi tanıdığı anlaşılan Nihal Atsız yazı dizisi için ’Bu tefrika her bakımdan bir Kürtçülük propagandasıdır' der.

Bir Türk milliyetçisinin gözünden Doğan Kılıç
Doğan Kılıç ile ilgili en ilginç ve detaylı kaynak bir Türk milliyetçisi ve aynı zamanda Nihal Atsız’ın öğrencilerinden olan Altan Deliorman’ın kitabı. (6) Kitabında birçok Türkçü portreyi tanıtan Deliorman hiç isim vermeden ’Yedi Peçeli’ başlığıyla ayrıksı bir isimden yani Doğan Kılıç’tan bahseder. ''Büyük bir kabiliyet'', ''Erzincanlı bir genç'', ''Roja Neveci'' gibi sıfatlarla tanımladığı Kılıç'ın, ne denli ’bölücü, mezhepçi, komünist' biri olduğunu yazar. Yine Altan Deliorman’ın anlatımlarından Doğan Kılıç’ın Türkiye’de Alevilerin ilk siyasi deneyim olan Türkiye Birlik Partisi’nin kuruluşunda yer aldığını, o yıllarda Türkiye’de federatif bir sistemi savunduğunu ve daha başka birçok ayrıntıyı öğreniyoruz. 1982 yılında yazılmış bu birkaç sayfalık portre yazısı Türkçü ve devletçi bir bakış açısıyla yazılmış olmasına rağmen Doğan Kılıç’ın Kürtler ve Aleviler adına siyaset ve yayın dünyasında ne kadar aktif biri olduğunu anlamamıza yetiyor.

 

Türkiye Norveç ilişkileri kopma noktasına gelir

Bu fotoğraftaki Doğan Kılıç'ın başında peruk var. 

Türkiye’de kaldığı sürede yıllarca hapis yatan Doğan Kılıç, 1973’de ülkeyi terk eder. 12 Ocak 1974’da Norveç’te ikamet etmeye başlayan Kılıç 26 Ocak 1982’de Norveç vatandaşlığını alır. 3 Şubat 1984’te ise Alexander Bertelsen adıyla kendisine yeni bir Norveç pasaportu verilir.
Aldığı yeni isim ve pasaportla Türkiye’ye ailesini ziyaret gitmek isterken 16 Şubat 1984'te Ankara’da tutuklanır. Norveç’te iken Torstein Kongslien’le Kürtler ile ilgili hazırladıkları 'Kurderne, et folk i Midt-Østen' adındaki Norveçce kitaptan dolayı Türk Ceza Kanunu’nun 140. maddesi uyarınca yargılanır. Norveç vatandaşı olduğu için tutuklanması Norveç ve Türkiye arasında bir krize neden olur. Durumu sık sık Avrupa Konseyi ve Norveç Parlamentosu’nda gündeme gelen Doğan Kılıç’ın tutukluluğu Türkiye’yi zor durumda bırakır. Doğan Kılıç yazdığı kitaptan dolayı beş yıl hapse mahkum edilir. (13 Mart 1985, Milliyet) Türkiye’nin ''uzak dostumuz'' dediği Norveç ile krize dönüşen olayı 'tatlıya bağlamak' için Doğan Kılıç Türk vatandaşlığından çıkarılır ve 18 aylık tutukluluktan sonra Norveç’e dönmesine izin verilir. (18 Ağustos 1985, Milliyet)
Hatta Norveç İşçi Partisi üyesi parlamenterler Kılıç’ın tutuklanmasını ve Türkiye’de yaşanan diğer hak ihlallerini gerekçe göstererek, Avrupa Konseyi Parlementerler Meclisi’nin 30 Haziran-3 Temmuz (1986) tarihleri arasında İstanbul’da yapılması planlanan yaz dönemi toplantısını boykot kararı alır. (26 Mayıs 1986, Milliyet)
Doğan Kılıç Norveç’e dönüşünden sonra yaşadıklarını Norveçce kalame aldığı 'Fange i Ankara' kitabında anlatır.
2004 yılında Norveç’te sessizce bu dünyadan terki diyar eyler ve orda gömülür.


İsim karmaşası
Doğan Kılıç 60’lı yıllarda isminin yanına aşiretinin ismini de ekler. Bu isimle Roja Newe’yi ve kitaplarını yayınlar. Fakat gazetelerde ve kitaplarda farklı biçimlerde yazılır;
Doğan Kılıç Şıhhasananlı (Çin edebiyat antolojisi kitabı)
Doğan Kılıç Şıhhesananlı (Roja Newe)
Doğan Kılıç Şehhesananlı (Deng sayı 2, 15 Mayıs 1963)
Doğan Kılıç Şeyhhasananlı (Barzani ve Mahabad Kürdistan Cumhuriyetinin kuruluşu kitabı)
Doğan Kılıç Şıhhesanlı,Şeyhhasanlı (Cumhuriyet)
Doğan Kılıç Şıhhasenanlı, Şıhesananlı, Seydişıhhasan (Milliyet)

Eserleri
Torstein Kongslien ile birlikte, ’Kurderne, et folk i Midt-Østen', Forlag Grøndahl og Dreyer, 1979
Fange i Ankara, Forlag Cappelen, 1986

 

İngilizceden çevirileri
Çin Edebiyat Antolojisi, Karlıova yayınları, İstanbul, 1960
Mc. Carus- Minorsky, Kürtlerin Menşei ve Kürt Dili İncelemeleri, Dersim Yayınevi, İstanbul, 1963
William Eagleton, Barzani ve Mahabad Kürdistan Cumhuriyetinin Kuruluşu, Yörük Matbaası, İstanbul, 1968

 

Kaynakça
(1) Malmîsanij&Mahmûd Lewendî, Li Kurdistana Bakur û li Tirkiyeyê Rojnamegeriya Kurdî-1908-1992, Öz-ge yayınları ikinci baskı, Ankara,1992
(2) Musa Anter, Hatıralarım, Aram yayınları üçüncü baskı, İstanbul, 2013
(3) Yaşar Kaya, Yirmiüç Kürt Aydını, Avesta yayınları üçüncü baskı, İstanbul, 2017
(4)Gülistan Elmacıoğlı, Alevi Medyası Üzerine Betimleyici Bir Analiz (Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016)
(5)Mehmet Bayrak, Alevi Katliamları, Öz-ge Yayınları, Ankara, 2011
(6) Altan Deliorman, Kırık Kanatlı Jöntürk, Bayrak Basım Yayın ikinci baskı,İstanbul, 2009

 

Bu yazı 26 Mart 2019 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı. Yazının gazetedeki halinde birçok tashih hatası vardı, burda olabildiğince arındırmaya çalıştım.