Awirek li romana ‘Ev Rê Naçe Bihuştê’

Romana Yildiz Çakar "Ev Rê Naçe Bihuştê" îsal ji alî weşanxaneya Lîsê ve hate çapkirin. Vebêjera romanê Şemsîxan e, û bi xwe saxfilitiyek e ji trajediyeke mezin. Ew trajedî digel ku navê Êzîdî û Şengalê di nav romanê de tinebin jî, em bi peyvên wekî 'zarokên Rojê, Qewlbêj, Teyrê Tawis', 'reşahî, kujerê destbişûr' têderdixin ku behsa Şengalê û zilma DAIŞ’ê tê kirin. Şemsîxan dikeve destê 'reşahiyan' û dibe êsîra wan. Şemsîxan tenê qala êsîrtiya xwe nake di ber re jî qala rojên beriya êsîrtiya xwe dike ku tê de bibîranînên wê yên xweş jî hene. Zemanê qewimîna rûdanên di romanê de lînear (li ser xeteke rast a ber bi pêş ve) e, bes vegotina wan fena zîkzakê ye, ango di nav çîrokê de vebêjer, geh rûdanê dibe paş geh tîne pêş.
Ez ê di vê nivîsê de dêhna xwe bidim ser zeman û şiklê vegotina romanê ku bi ya min qisûr û nuqteyên nelihevkirî dihewine. Perspektîva vegotinê 'ez' e ango bi fokusa Şemsîxanê em pê dihesin bê ka çi diqewime. Lê çawa di romanê de 'ez' bi du forman derdive pêşberî me; 

Ez-a vedibêje: Ez a ku ji me re meselê dibêje, qala qewimînan dike. Bi zimanê medyayê em bêjin, weşana zindî ye.
Ez-a vegotî: Ew ez e ku di nav rûdanan de ye, tiştên qala wan dike tevde qewimîne û ew bi xwe jî şahida wan e. Dîsa em bi zimanê medyayê bêjin, weşana ji arşîvê ye.

Her wiha ew her du 'ez'-an jî xwedan du zemanên cuda ne.

Zemanê vedibêje: Ew zeman e ku romanê vedibêje, hê neqediyaye û diqewime.
Zemanê vegotî: Ew zeman e ku qewimiye û qediyaye, 'ez' êdî dibe 'min', û ji vî zemanî bihuriye û çûye dipeyive, hereket dike û hwd.

Hevdûnegirtina zeman û ez-an
Nabe ku vebêjer her du zemanan têvlî hev bike û serî li xwendevanên xwe gêj bike. Ger bi qest bixwaze serî lê gêj bike jî, gerek ji heq derkeve, mirov bizane ku derdê wê 'serî lê gêj kirin' e, sermeselê, teknîka herikîna hiş, vê mecalê dide vebêjer ku zeman ji dewrê derxe û di hizir de vî li bin guhê hev bixe. Lê di vê romanê de bi ya min, li hin ciyan şaştî, qisûr û nelihevkirina zeman û ez-an hene. Ez ê bi çend mînakan ji romanê mebesta ji qisûr û nelihevkirinan zelaltir bikim;

"Dawîya her şevê heye helbet. Dema palikê çavên min hêdî hêdî vebû, tîrêjeke bi rehm xwe bera nava çavên min da û nema zanim bê çawa şeva tarî bi dawî bû. Tu tiştek nayê bîra min. Naxwazim were bîra min jî. Serê min pir giran bûye." (Rûpel 58)

Her du hevokên destpêkê eydê ez-a vegotî û zemanê vegotî ne. Hingî "palikê çavên" wê hêdî hêdî vebûye, yanî her tişt qewimiye. Hevoka sêyemîn jî bileksê her du hevokên pêşî eydê ez-a vedibêje û zemanê vedibêje ye ji ber di vê kêliyê de yanî di kêliya vegotinê de tiştek nayê bîra wê û jixwe, naxwaze bîne bîra xwe jî. Ji ber formên her du ez û zemanan hene, mirov hebekî dilikume, bes bi hevoka dawî bi vebêjer re serê xwendevan jî giran dibe, ji ber ku nizane bê di kîjan zemanî de serê wê giran bûye. Jixwe, hingî her du formên ez û zemanan ketiye nav hev, di nav hevokekê de jî ew tevlîhevî xuya dike; "tîrêjeke bi rehm xwe bera nava çavên min da û nema zanim bê çawa şeva tarî bi dawî bû" Ji bo duristî û berbiheviya hevokê gerek "min nema dizanî" bûya, bi min ew ne şaştiyeke bêhemd e, bileks qisûr û nelihevkirina ez û zemanan xwe di tevlîheviya formên zemanan de daye der.

Heta carinan welê dibe ku vebêjer xwe ji bîr dike;

"Tu deng jê nedihat. Sîyek bû û dabû dû min. Hîn jî di quncikê de sekinîbû û li min dinihêrî." (R.70)

Ez- a vedibêje ji me re qala çîroka qewimî dike, lê di wir de ez-a vegotî ji zemanekî bihûrî dibêje "hîn jî", jixwe, di warê gramerê de jî hevokeke jihevdeketî ye; "Hîn jî di quncikê de sekinîbû", 'hîn' hokereke Kurdî ye û gava yekser bi lêkerê re pêwendiya wê hebe, îşaret bi tiştekî pêk tê an pêknehatî dike lê belê lêkera wê hevoka navbirî "sekinibû" ye ango pêkhatî ye.   

Kî dipeyive?
Ma carna xwe ji bîr dike û hew! Bi hevokên ku em pê nizanin bê ka ji kîjan ez û zemanê dipeyive, şîroveyên felsefîk dike;

"Dîroka azadiyê di navbera du dinyayan de maye; çiqas rûyê jinê li dinyaya ronî be jî, mêran, lingekî wê bi dinyaya tarî ve zincîr kirine." (Rûpel- 49)

Şemsîxan di rojên êsîrî de çav bi Biro dikeve ku lawê mala Şerîfo ye. Paşê hizra wê dihere ser kêliyên bi wan re bihurîne; "Ji bêçaretiyê dîsa min çavê xwe kir qelîştokê. Rêyeke dûdirêj xuya dikir. Ew qas dûdirêj bû ku, çû çû heta ber derîyê mala xalê Şerîfo". (R. 136)

Paşê li xwe divarqile, lê ne li cih û zemanê rast;

"Ew çi tofan bû niha van bîranîna hemû yeko yeko ji hişê min dikeve li vê qedera reş û parçe parçe dibe. Niha Xidirê mala Şerîfo di nava reşahîyên ku ji xwe re dibêjin em ‘’leşkerên xwedê ne’’ de wekî wan tilîya xwe radike hewayê û tekbîrê tîne." (Rûpel 137-138)

Kengî û li ku wiha dihizire? Gerek di zemanê vedibêje de wiha bigota, ji ber êsîrbûna wê qewimî û çûye ne mimkun e ji vir ji me re bîranînên xwe neqil bike.

Derdikeve derveyî hikmê xwe
Mînakên lihevnekirin û qisûrên vegotin û zemanê dikarim zêde bikim lê ez dibêm qey ewqas bes in. Carna jî ez-a Şemsîxan di vegotinê de derdikeve derveyî hikmê xwe yanî tiştên nikare bibîne jî dibîne.

"Derîyekî biçûk xuya bû. Dêya min destê min ber bi deriyê biçûk ve kaş kir û got: ‘’Zû ke, derî veke, têkeve hundir û dernekeve!’’ Laşê min ji tirsan dicirifî. Zûzûka min xwe avêt pişt lastîkên reş û derîyê biçûk bi ser xwe de girt" (Rûpel 75)

Derî di ser xwe de girtiye lê dîsa jî Şemsîxan tiştên li pişt derî dibîne;

"Hîn berî dayê Xasê bi lastîkan pêşîya dêrîyê biçûk bigire, Çinê, Alê, Zîzê, Nofa û Perwîna biçûk, bi hewar hewar xwe avêtin hewşê. Min ji dengê wan ew nas kir. Dayika min, bi hatina wan re bêtir şaş û şerpeze bû, lewma nizanîbû ka çi bike, hema derîyê biçûk vekir, yeko yeko şand cem min û bi dengekî nizm em temî kirin: ‘’Dengê xwe nekin! Çi dibe bila bibe, lê ji vir dernekevin. Çi jî bibe haa!" (Rûpel 75)

Jixwe, Şemsîxan bi xwe jî dibêje, "Min ji dengê wan ew nas kir" lê belê rexmî ku li pişt derî ye, dikare "şaş û şerpeze bû"na diya xwe bibîne.
Piştre em pêdihesin ku dikare hewşê û meydana gund jî bibîne. "Derîyê biçûk ê darînî me bi ser xwe de girt. Di qelîştokên derî re me hewş didît û di qelîştokên pirîketan re jî meydana gund" (Rûpel 75) Ha ji wê "qelîştokên pirîketan" heta dikare detaya "girêz ji devê wan dihat" jî bibîne!

Çima Kurd çima ne Êzîdî?
Wekî me di destpêkê de jî got, nivîskar qet navê Êzîdî û Şengalê hilnade, lê sermeselê navê Mûsilê heye, "Mûsil; çarşiya xanîmetan" (R. 109) Mirov dikare bêje, tercîha nivîskar e, bes li dewsa Êzîdî bikaranîna Kurd bi serê min neket.

"Ax Şemsîxan! Ev ferman e, fermana me kurdan e, li hember xwedayê me hemû xerab rabûne xwîna me kirine şerbet qurtequrta wan e. Ev fermana heftê û çaran e.’’ (R. 153)

Nizanim, min heta niha hîç nebihistiye û nexwendiye li dewsa fermana Êzîdiyan kesî gotibe fermana Kurdan. Ji bo romanê ger rûdaneke ji jiyana rastîn û fermaneke her kes pê dizane hatibe tercîhkirin, nexwe divê peyv û diyalogên romanê jî bi qasî rûdanê rast bin.

Gerek nivîskar ewqas comerd nebe
Her wiha di romanê de şaşitiyên herfan pir hebûn, çend mînak ji wan şaşitiyan;
"giren mezin, giren biçûk" (Rûpel 18),  "Kelaşo" (R. 21), "mêwan" (R.136)

Ji xeynî şaşitiyên herfan hin şaşitiyên beloq jî -dibe ku tercîh jî bin- hebûn, hin ji wan:
"Her kesî berê xwe dan goristanê." (Rûpel 19)
A rast: Her kesî berê xwe da goristanê

"Şirmaqek di bin guhê Perwîn de lê xist" (R. 48)
A rast: Şirmaqek li bin guhê Perwînê xist

"ku ka" (R 133,152,167)
A rast: Ger ka hebe ne hewcêyî ku’yê ye.

"Ew gotina dayê Xasê pir zora Zîzê biribû" (R. 137)
A rast: Ew gotina dayê Xasê pir çûbû zora Zîzê

"tilîlî bikişîne" (R. 186)
A rast: bililîne

Ji xeynî wan, tenê di rûpela 66’an de 5 caran gotiye "dayika min digot", bi ya min gerek nivîskar di bikaranîna peyvan de ewqas comerd nebe.

Ev nivîs 26'ê Tebaxa 2019´an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Du xeber; yek a şabûnê yek a hiznê

'Ulmdarê cahil’ û profêsor Maksîmê Xemo

Rojnameya R’ya Teze ji bo Kurdan de di gelek biwaran de girîng e. Berî her tîştî arşîveke bêhempa ye. Helbet divê em bi bîr bixin ku R’ya Teze bi Kurdî bû bes ne a Kurdan bû. Digel ku niha ji alî Kurdan ve tê birêbirin jî heta hilweşîna Sovêtê organeke îdeolojîk a dewletê bû. Jixwe li serê bi herfên gir dinivîsand: 'Organa Kommerk’ezîya PKE. Sovêta Tewreblind û Sovêta Mînîstrêd R’SS Ermenîstanê' û slogana wê jî 'Prolêtarêd hemû welata, yekbin!' bû. Herçiqas xebatkarên wê kurdewar û eşqê Kurdistanê bûn jî, nikarîbûn bi dilê xwe behsa eşq û meyla xwe neteweperwerî bikin. Karê kolxoz, sovxoz û silemetiya sovêtan ji bo dewletê ji Kurdîtî û Kurdistanê girîngtir bû. Loma jî wêje û ilm ji wan re bû rêkeke maqul û xweîfadekirinê, derheqa Kurd û Kurdistanê de.  

'Em ulmdarê cahilr’a açîxîya dixwezin'
Piranî nifşê duduyê yê nivîskar û ilmdarên Kurd salên 60’î dest bi nivîsandin û xebata xwe ya ilmî kirine. Van salan jî R’ya Teze car car behsa cahilên bimarîfet kiriye. Carna ilmdar, carna şayir carna jî sazbendê cahil bûye mêvanên R’ya Teze.
Li wir ezê behsa du xeberan bikim ku her du jî di R’ya Teze de derçûne. A yekê bi qewlê zimanê R’ya Teze, 11ê Dêkabrê (Kanûn) sala 1966’a neşir bûye. Bi sernivîsa 'Ulmdarê cahil' behsa Maksîmê Xemo yî 32 salî dike. Ev nivîsara xweş ku şabûna Kurdan dide kifşê wisa ye:
''Neh’îya Aparanê, ort’a ç’yada gundekî k’urdayî bedew heye. Avayêd wîye k’awe-k’ubar binet’ara t’epeê Cag’a şaxvedaye, hema vir gundê Çobanmazêda (neh’îya Aparanê) Husêynê Xemoyî kolxozvanr’a sala 1934-a kur’ek bû, navê wî danîn Mek’sîm.
Mek’sîmê biç’ûk mezin bû, çû mek’t’eba gund, paşê mek’t’eba Sag’kahovîtêda hînbû û li wir jî xwendina ort’e dest anî, çû bajarê Êrêvanê, sala 1954-a ûnîvêrsîtêta dewletêda fakûltêta fîlologîêda hate qebûlkirinê. Li vir jî r’êke t’eze ber wî vebû, ew ne ku t’enê nava zman û lîtêratûra ermenîya û ûrîsada k’ûr bû, lê usa jî nava ya almanada. Li vir ew bi mqale û dakladêd xweye ulmîêva berbiç’e’v bû, êd ku paşwextîê ew ser xebitî û nêtêd xwe pêşda bir.
Sal-pey sala derbazbûn. Mek’sîmê Xemo sala 1959-a pey xilazkirina ûnîvêrsîtêtêr’a aspîrantûra p’ara înstîtûta cmae’têd Asîaêye Lênîngradêda hate qebûlkirinê. Li vir k’urdzanêd e’yan Orbêlî, K’urdoêv, Sûkêrman û êd mayîn k’omeke mezin dane ulmdarê cahil, lê Q. K’urdoêv bi xwe serekvanî xebata wîye ulmîê dikir. Li vir kovarêd başqe- başqeda xebatêd wîye ulmîê neşir dibin. Ew nava we’dekî kinda dîsêrtasîa xwe bi t’êma ''Zaravê k’urdêd Bedînan li Kurdstana Îraqêda'' dinvîse 28-ê meha yanvarê sala 1966-a wê bi serfinyazî Êrêvanêda xwey dike û navê kandîdatê ulmêd fîlologîê distîne.
Mek’sîmê Xemo dha sêktora akadêmîa R’SS Ermenîstanêda ulmaye r’ohilatzanîêda, k’oma k’urdzanîêda dixebite çawa xebatçîê ulmîê. Zûtirekê dîsêrtasîa wîye neşirbe, lê diha ew ser t’êma ''Frazologîa k’urda'' dixebite. Em ulmdarê cahilr’a açîxîya dixwezin di xebata ulmîêda û e’mrda. '' (11-ê Dêkabrê s. 1966)

Cêrgên sêrekbûyî hê sêrek bûn…
Piştî 65 salan di ser vê nivîsara hindik û rindik re derbas dibin û vê carê bi nivîseke behsa zimanzan Maksîmê Xemo tê kirin lê ne ya şabûnê ya hiznê ye. R’ya Teze vê carê xebera mirina wî dide bi sernivîsa 'Profêsor Mak’sîmê Xemo çû ser dilovaniya xwe' Vê carê bi hûrgilî qala jiyan û xebata wî tê kirin û tê gotin: ''Zanyar-kurdzanekî mezin ji ji dibistana rewşenbîrya kurdên Ermenistanê koça xwe bar kir. Cêrgên sêrekbûyî hê sêrek bûn…'' (Heziran, s. 2011)    
Di bin vê nivîsê de navên gelek kesan jî hene ku wan jî piştî Maksîmê Xemo xatir ji vê dinê xwest; Karlênê Çaçanî, Emerîkê Serdar, Egtê Cimo, Torinê Torînî.
Sal bi sal cêrgên sêrekbûyî hê sêrek dibin.

                                                 Ev nivîs di Kovara Dilop de (Hejmar: 9- Tirmeh û Tebax) derçûye

Strana Qasimê Meyro

Wêne: Luqman Ehmed

'Keko, xudê xirab bike bahara vî welatî, çima ha bi zû tê?'

Gelek kesan bi miqam û formên cuda strana 'Qasimê Meyro' gotiye. Bi kurt û Kurmancî mesela vê stranê ew e;
Qasimê Meyro nêçîrvan e. Ew û mala Şêro dijminê hev in. Rojek ji rojan Qasim dîsa li serê çîyê ye û li pey nêçîrên xwe digere. Tu nabêjî sê çar xortên mala Şêro jî xwe li quntara çiyê veşartine. Bi nemerdî Qasimê Meyro dikujin û xwişka wî jî vê kilamê davêje ser.
Ordîxanê Celîl di pirtûka xwe ’Stranê Zargotina Kurdaye Tarîqîê’ de ji devê dengbêjan pir baş cih daye vê stranê. Divê ez bêjim, gava min ew ji kîrîlî quliband ser herfên latînî, qet dest neda orîjînala wê, sermeselê carna gotiye 'Mecîdê’ carna 'Mecîtê', 'bahar' jî carna dibe 'bihar' û hwd.
Di pirtûka Hecîyê Cindî 'Kilamên Cimeta Kurda' de jî wekî du stran 'Qasimo' û 'Dilê min Heware' cih digire. Esas gava meriv her du dide ber hev fena ku dewama hev in dixuye, lê di pirtûkê de wekî ku du stranên cihê ne.



Ji pirtûka Ordîxanê Celîl, Stranê Zargotina Kurdaye Tarîqîê, Êrêvan, 1975
 

Qasimê  Meyro

183

Hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo,hey-lo, hey-lo
Qasimo hey-lo lao, dilê dayka te hewara vê gazîê.
De bir’e syarê mala Şêro-begê syar bûne, de wê mînanî gurê sivatê vêsivê xwe dane, lo xwayo,
li qunt’ara ç’îê,
Bira xêrê waê nebîne t’or’ina zor k’afir Şêro-begê, wê gullekê li berî bedena Qasimê lawê Meyro serekê neç’îrvana gula cerdan û cerdbaşîan dane, de lo xweyo, de çima me kuştine mezinê alayê.
H’eyfa minê naê kuştin vî şêrî, heyfa minê tê
wê h’eyfê- cinyazê vî maqûlî wê maye zozanê bilind, belekîê.
Menal, menal, menal, menal, menal,menal,
Qasimo lao, te nalîn tê, min xew naê, de wezê şevê paîza, ber serê Qasimê lawê Meyro ji xwera bûma be’lgî, berp’al.
De xelqê undakirîye t’ekan û t’ûkane, minê undakirîye Qasimê lawê Meyro, şêrê delal.

Hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo
Qasimo hey-lo lao, dilê dayka te vêsbê darê heyanî darê,
Bira kulê, tê bik’evî mala zor k’afir Şêro-begê,
de wê bir’e syarê mala Şêro syar bûne, mînanî gurê sivatê t’eko-t’eko bûne navsera serê ç’îêda, gidîno xwer’a hatine xarê,
De bira kulê bik’evî mala zor kafir Şêro- begê,
de wê gullekê berî bedena Qasimê lawê Meyro, serekê nêç’îrvana, gula cerdan û cerdbaşîan dane, de vêsbê ûrt-ocaxê mala bavê min qelandine derê vê baharê.
Menal, menal, menal, menal, menal, menal,
Qasmo lao, te nalîn tê, min xew naê, de wezê şev vê paîza ber serê Qasimê lawê Meyro ji xwer’a bûma be’lgî, berp’al,
De xelqê undakirîye t’ekan û t’ûkane, minê undakirîye Qasimê lawê Meyro, şêrê delal.
Hey-lo,hey-lo,hey-lo,hey-lo,hey-lo,hey-lo,
Qasimo lo lao, dîkê nîşev dayka te qîr’îa,
De wê bir’e syarê mala Şêro-begê syar bûne mînanî gurê sivatê, wê t’eko-t’eko bûne navserê serê ç’îêda, la dêranê, weldîrîa.
Bira xêrê nebîne mala zor k’afir Şêro-begê, de wê gullekê li berî bedena Qasimê lawê Meyro, serekê neç’îrvana, gula cerdan û cerdbaşîan dane derbekêva k’oka mêran û mêrxasa, lo xweyo, ji mala me qelîa.
Menal, menal, menal, menal, menal,menal,
Qasimo lao, te nalîn tê, min xew naê, de wezê şevê paîza berserê Qasimê lawê Meyro ji xwer’a bûma be’lgî, berp’al,
De xelqê undakirîye t’ekan û t’ûkane, minê undakirîye Qasimê lawê Meyro, şêrê delal.

184

Wêne: Luqman Ehmed

De hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo,
Keko, xudê xirab bike bahara vî welatî, çima ha bi zû tê?
E’rdî p’azaxê, ç’êre ha bi r’û tê,
De gava ser Qasimê lawê Meyro dibû tengasya mêra, bira lê derk’eta Gêncoê P’aşo, beledê ç’yaê Me’redîê,
Xudê, mêrê xudêva e’yane, mêre, mêrxase, hert’im hert’im nav deng ha bi dû tê.
Hey-lo keko, hûnê lêxi ha bi hevr’a.
Şeşxana dagrin, wezinê (1) wana ha bi derv’a, h’erafe meydanê h’eyfa Qasimê lawê Meyro vekin navê xwera

Hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo
Keko, wer hewarê, vê gazîê,
Eskerê mala Şêro girane, fenanî gurê sivatê xwe dane navsera ç’îê,
Gullekê Qasimê lawê Meyro, serekê cerdbaşîya, gula syara, çîçeka govenda dane, kesekê t’uneye berê vê baharê mala Hêsir bike serwêrîê.
De lêxin, ha bi hevr’a,
Hey-lo keko, şeşxana dagrin, wezinê wana ha bi devr’a,
H’erafê meydanê h’eyfa Qasimê lawê Meyro vekin lo navê xwer’a.

185

Qasimo lo lao, dilê dayka te kanya vê berwarê,
Desta mala Şêro girane mîna gurê sibatê ji navsera ser ç’iêda hatine xarê,
Wê gullekê berî bedena Qasimê lawê Beyro, gulê neç’îrvana dane, qelandine ûrt’-ocaxê mala bavê min berî vê biharê,
Qasimo lao, menal, hey-lo lao, menal,
Te nalîn tê min xew naê, ezê evarda ber serê birîndarê mala bavê xwe r’ûniştim, dikim nakim p’iltê mûmê, qendê şêkir k’ew lê naê.

Qasimo, hey-lo lao, dilê dayka te kanya qîrê vê qet’ranê t’ev qelya,
Dîkê nîvro min qîr’ya, h’ekîmê loqma dû-dermanê xwe hilda ser Qasimê lawê Beyro, gula neç’îrvana r’evya,
Qasimo lao, menal, hey-lo lao menal,
Te nalîn tê min xew naê, ezê evarda ber sarê
birîndarê mala bavê xwe r’ûniştime dikim,
nakim p’iltê mûmê, qendê şêkir k’ew lê naê.

Qasimo lao, dilê dayka te hewara vê gazîyê,
Desta mala Şêro girane, xwe dane navsera serê ç’îê, wê gullekê berî bedena Qasimê lawê Beyro gula nêçîrvana dane, qelandine serekê vê hêsîrîê,
Qasimo lao, menal te nalîn tê min xew naê, ezê dikim nakim birîna Qasimê lawê Beyro k’ûre, xedarin, k’ew lê naê.

186

Hey lo keko, binêr’in hewarê li vê gazîê,
Eskerê mala Şêro girane, ji k’ubara sibêda li fenanî gurê sibatê, keko xwe dane navserê ç’îê.
H’ico bi sê denga ba kir, got: ''E’yno, r’ebenê, li mexelê yalê r’astê gullekê li Mecîtê Qaso, delalyê malê, gula syara dana, keko, de danê vê baharê, kesekê t’ine li mala Îsê bike serwerîê.
De menal, menal, menal, xelkê undakirîe t’eke û t’ûke, me undakirye Mecîtê  Qaso, ne welleh, şêrê minî delal.


De keko, dilê min weke kanya qîrê û qet’ranê dik’elya,
Ezê bala xwe bidimê Mecîtê Qaso, delalîê malê, îro li e’rafê meydanê, yazix, çawa ser birîna xweda dine’lîa.
H’ico bi sê denga ba kir, go: ''E’yno, r’ebenê, îro li e’rafê meydanê gullekê li Mecîtê Qaso, delalê malê, gula cerdbaşîa dane, çawa dane vê baharê ûrt'-ocaxê mala Îsê li me qelya?
De menal, menal, menal
Xelkê undakirye t’eke û t’ûke, me undakiriye Mecîtê Qaso, welleh’ şêrê minî delal.

De keko, binhêr’in hewarê li vê gazîê,
Eskerê mala Şêro girane ji k’ubara sibêda cot, cotî bû, keko, li fenanî gurê sibatê navsera ç’îê hatine xare,
H’ico bi sê denga ba kir, go: ''E’yno, r’ebenê, li mexelê yalê r’astê, gullekê li Mecîtê Qaso, delalîê malê, r’ewşa qîz û bûka, gula cerdbaşîa dane, keko, de, çawa ûrt'-ocaxê mala Îsê qelandin danê vê baharê…

187

Binhêr’in li hewarê, vê gazîê,
Eskerê mala Şêro-begê girane, k’ubara sibêda cot-cotî bûn li fenanî gurê sibatê, keko, xwe dane navserê ç’yê,
H’ico bi sê denga gazî kir, go: ''E’yno, rebenê, li meg’elê yalê r’astê, gullekê li Mecîdê Qaso, delalyê malê, gula syara dane, de çewa k’esek t’une danê vê biharê li malê Îsê wa bike serwerîê…


Dilê min kanîya qîrê û qet’ranê dik’elya,
Mecîdê Qaso, delalîê malê îro li meydanê yazix, çawa ser birînê xweda dinalya,
H’ico ba kir: '' E’yno r’ebenê, meg’elê yalê r’astê gullekê li Mecîdê Qaso, delalyê malê, gula syara dane, de danê vê biharê ûrt' û ocaxê mala Îsê çaw bi carekê wa li meqelya…  

(1)Wezin-Cîê ko barût’ê dadigrin.
                                                        ***
  

Ji pirtûka Hecîyê Cindî, Kilamên Cimeta Kurda, Yêrêvan, 2008                                        



Qasimo

Qasimo, lawo
Dilê dayka te hewarya vê gazîyê,
Hewarya mala Şêko zore-zor girane,
Malê me danîne quntirî çiyayê van belekîyane,
Çawa ku Qasimî lawî Meyro,
Sê gulê maûzêrê birîndare.

Qasimo, lawo,
Te nelîn tê, min xew nayê,
Şevek şevê van payîza
Destekî min berpala Qasimê lawê Meyro-
Yek bûye belgî, yek bûye berpal.
Qasimo, lawo,
Te nelîn tê, xew nayê,
Caveke nexêrîyê bidine Seyranê,
 Bê- Seyranê, wa dêranê,
Bike bilezîne,
Hemê Mûsêra xwe bigihîne,
Dû-dermanê simêla kekê Zînê jêra bîne.


Dilê min Heware

Dilê min heware vê gazîyê,
Hewara mala Şêko girane,
Navsera çîyêda welgerya,
Gullekê li Mecîtê Qaso, serekê cerdbaşya dane,
Ûrt-ocaxê mala Şeko li vê biharê me qelya,
Êlê dayê, rebenê,
Dilê min hewarê vê gazîyê,
Hewara mala Şêko girane,
Mîna gurê sevatê xwe dane nav Sereçîyê.
Gullekê li Mecîtê Qaso li serekê cerdbaşiya dane,
Ûrt-ocaxê mala Şeko qelandine danê vê biharê.

Bavo, dilê min kanya qîrê û qetranê diqelya,
Mecîtê Qasoyî birîndare,
Ser birînê xweda dinihêrî, dinelya.
Gullekê Mecîtê Qaso, serekê cerdbaşya,
Gulî nêçîrvana dane,
Ûrt-ocaxê mala kafir Şêko li vê biharê me qelya.

Menal, lawo, menal,
Wexta nalînê te tên-
Ez merûmê ketime qizilmê vê tayê.
Qasimo, lawo, dilê dayka te vê sîzanê,
Rave temaşeke ordya mala Şêko sekinîye helafê vê meydanê,
Ûrt-ocaxê mala Şêko qelandine dena vê biharê

Got: Egîtê Abas

Bi Kurmancî pirtûkên dengî

Karê bi hobiyê dest pê kir gihişt sedhezaran

Kurdan rojnameger û nivîskar Rêşad Sorgul bêtir di televîzyonên Kurdî de li ser ekranê nas kir. Lê wî ji xeynî vî karî bi dehan pirtûkên Kurdî, helbest, çîrok,roman bi dengê xwe xwendine û li ser Youtube ew belav kirine. Gava mirov li hejmara tikandina wan jî mêze dike bi rastî jî pir baş in. Hinek ji wan zêdeyî 300 hezar caran hatine tikandin. Serqise tikandina hejmara hin romanên ku wî xwendine ser 20 hezarî ne. Gava mirov hejmara firotina pirtûkên çapkirî û hejmara lêguhdarîkirina pirtûkên dengî dide berhev, di navbera wan de ferqeke mezin heye. Jixwe ew bixwe jî dibêje “Eger armanc xwegihandina guhdaran be ji sedî sed xebata di vî warî de serketî ye. Belkî divê nivîskar jî pirtûkê xwe bi hin kesên baş dixwînin bidin xwendin.”
Her wiha ji bo kesên nabînin û nikarin bi Kurdî bixwînin an jî kêfa wan bêtir ji guhdarkirinê re tê, karê Rêşad Sorgul dike nîmeta Xwedê ye. Jixwe li Kurdistanê hinek dayikên bi kitan jê re gotine em li ser telefonê bi çîrokên te dihesin, hinek jî gotine em zarokên xwe bi çîrokên te deng dane dikin xewê.
 

Te çawa bîra li ser Youtubê çêkirina vîdeoyan bir?
Hûn dizanin, bîst û yek sal in, ez di televîzyonên Kurdî de dixebitim. Di Med TV, Medya TV, Roj TV, Nûçe TV, Ronahî TV, Newroz TV û herî dawî jî li Stêrk TV kar kir. Devera studyoyên me lê ne, li Belçîkayê gundikê bi navê Denderleeuw e. Cihê em lê ne, di warê têkiliyên civakî de zêde şên nîne. Lema bêhna mirov zû diçike. Divê mirov bi hinek tiştan sebra xwe bîne. Bi gotina hemdem divê hinek hobiyên mirov hebin. Ji dema Med TV ve min destpê kir pirtûk wergerandin. Paşê min qîma xwe bi vê jî neanî û min dest bi nivîsandinê kir. Dîsa ji bo sebra xwe bînim, min xwest karê xwe yê dublajê di hinek warê din de bi kar bînim. Min destpê kir hin helbestên klasîk xwendin. Pê re min hinek helbestên hemdem û çîrok jî xwendin. Tevî vê jî min xwe bi xwe hewl da, ez xwe hînî neyê bikim û ev hewldana min jî kêm zêde didome. Îca ez bêm ser pirsa te. Piştî ku min dest bi xwendina helbestên klasîk kir û kesên dewrûberê ecibandin, min jî xwe zêdetir lê şidand. Weke min got sebra min jî gelek pê hat û hê jî tê. Min helbest û çîrokên xwendin danîn ser Youtubeyê. Li wir jî mirov hem şiroveyên guhdaran dibîne, hem jî dibîne çend kes lê guhdarî dike. Paşê bala min kişand ji helbestan zêdetir çîrok têne guhdarî kirin. Vê jî kir ku ez li ser sedemên vê bifikirim. Nexasim jî çîrokên zarokan ên kilasîk bêhtir têne guhdarîkirin. Jixwe em dizanin gelê Kurd bi giştî ji jiyaneke xwe ya xewnwarî û xwezayî qut bûne û hesreta vê di çîrokan de dibînin. Beşekî mezin ê Kurdan bi çîrokan mezin bûne. Mixabin îro jî kes ji zarokan re çîrokan nabêje, yan jî nikare bibêje. Çîrok di jiyana mirovan de cihekî xwe yê taybet heye. Ji ber ku bi çîrokan tesewira afirandinê ya mirov pêk tê. Jixwe di Youtubê de gelek guhdaran nivîsandiye ku wan ev çîrok ji dapîr an jî diya xwe guhdarî kirine. Çîrokbêjî bêhtir karekî dayikan e. Çîrok weke şîrê dayikan e. Kesê bi vî şîrî mezin nebibe virnî ye. Yek ji hunerê Kurdan jî çîrokbêjî bû. Heyf îro di vî warî de em kêm û qels mane. Mebesta min ji çîrokbêjiyê di heman demê de çîroknivîsiye jî. Di vî warî de jî min hewl da xwe biceribînim û min kir. Çîroka “Çilguliyê” û çîroka “Kurê Pîrê û Sê qismet” çîrokên min ên ceribandinê ne. Tiştên min bihîstibûn û di bîra min de mabûn, min li gorî çîrokbêjiyeke pedegojîk fesiland û ediland.

Tu nivîskar û rojnamegerekî li Ewrûpayê yî bes çûyîn û hatina te ya Kurdistanê jî heye? Gava tu li Kurdistanê digeriya di nav gel de reaksiyonên çawa hebûn ji bo çîrok, helbest û romanên te deng dane wan?      
Ez nikarim biçim Bakurê Kurdistanê. Lê ez çend caran çûm Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê. Herçiqasî ez 21 sal di televîzyonê de li ser ekranê xuya dikim jî lê ez niha di nava civakê de bi çîrok û helbestan têm naskirin. Li vir jî divê mirov bi taybetî rola medya civakî destnîşan bike. Belkî ji ragihandina giştî zêdetir îro risteke ragihandina civakî heye. Ya rastî ez jî ne li bendê bûm, bandora xebatên bi vî rengî ewqasî zêde be. Mînak min hinek dayikên bi kitan dîtin ji min re gotin em li ser telefonê bi çîrokên te dihesin. Bêguman ev min kêfxweş dike. Nexasim jî eleqeya zarokan a ji bo çîrokan min pir kêfxweş dike û ez nikarim vê kêfxweşiyê pênase bikim. Mînak çendek berê ez li dawetekê bûm. Dayikekê bi destê zarokê xwe girt anî cem min û got, hevalê Rêşad em kêfxweş bûn ku me tu li vir dîtî. Zarokê xwe nîşan da û got, her şev bi çîroka te ya “Çêleka Zerî” radikeve. Her qala te dikir û niha me tu dîtî. Ez jî bi vê kêfxweş bûm û me bi hev re wêneyek girt.

Nexasim pirtûkên ku tu dixwînî ji bo kesên ku çavên wan nabînin û dixwazin li Kurdî pirtûkan guhdarî bikin pir kêrhatî ne…
Çend kesên li dibistana kor û lalan a Amedê malavahiya min kirin. Dîsa hevalên me hene di şer de çavên wan zirar dîtine, ji van xwendinan sûdê werdigirin. Lê jixwe piraniya Kurdan di warê xwendinê de qels in an jî xwendina wan tineye. Ji vê jî wêdetir, li dinyayê bi giştî jî e-pirtûk gelek belav û pêşketî ye. Jixwe divê em jî di vî warî de zêde berheman amade bikin.

Hin pirtûkên te xwendine li gorî reqamên Youtubê bi dehhezaran lê guhdarî kirine. Pirtûkeke herî baş a Kurdî jî belkî 2 belkî jî 3 hezar çapê dike. Em dikarin bêjin ji bo Kurdan lêguhdarîkirina pirtûkan ji xwendina wan rihetir e?  
Erê, ev babeteke girîng e. Vê xalê bala min jî kişandiye. Çawa cenabê te jî îşaret pê kir, pirtûkeke Kurdî hezar an jî du hezar tê çapkirin. Lê pirtûk an jî çîrokeke ez li ser Youtubê datînim bi deh hezaran tê guhdarî kirin. Ev jî hejmareke gelekî baş e. Eger armanc xwegihandina guhdaran be ji sedî sed xebata di vî warî de serketî ye. Belkî divê nivîskar jî pirtûkê xwe bi hin kesên baş dixwînin bidin xwendin.

Li ser Youtubê hin kesên din jî bi Kurdî vî karî dikin? Tu li wan jî mêze dikî, çawa ne?
Hejmareke ne zêde be jî li ser Youtubeyê kesên helbestan an jî çîrokan dixwînin hene. Hinek jî bi hosteyî dixwînin, hinek jî belkî ji kêmasiya îmkanan an jî nenaskirina îmkanan xirab dixwînin. Min bi xwe jî ji bo sebra xwe pê bînim destpê kir. Lê piştî ku min dît eleqeyeke zêde heye, bêhtir min hewl da bi hosteyî bikim. Ji ber vê, xwendinên min ên destpêkê zêde ne baş bûn. Jixwe piştre min xwe di warê montoja deng û dîmen de perwerde kir. Bi vî awayî jî min hinekî bi dilê xwe eyar dan deng û dîmen.

Ji bo Kurmancî dibêjim, ger mirov hinek demdirêj û profesyonelî vî karî mêze bike, him ji bo kesên nabînin him jî kesên kêfa wan ji lêguhdarîkirinê pirtûkên Kurdî tê, bibe deriyekî nû. Ka siberojê tiştekî wer dixuye an dîsa bi hewldanên ferdî wê dewam bike?
Jixwe ev karê em behsê dikin, ne karek e. Mîna hobiyekê ye. Ez pê ber dilê xwe xweş dikim û hedana xwe tînim. Bêguman karekî gelekî girîng û hewce ye. Ji ber ku di çarçoveyeke şexsî de dimîne, zêde bi profesyonelî çênabe. Ya xuya dike wê demekê wisa dewam bike. Lê paşê bi sazî û dezgeh bibe. Lê divê em ji bîr nekin ku karên herî baş ew kar in, bi eşq û şewq têne kirin. Ji bo kirina karekî, eger gilî û gazincan destpê kiribe, hingê eşqa ji bo ew karî miriye. Xebatên bi dahfdanê jî xêra wan nîne.
Pêşketina teknîk û zanistê me ber bi dinyayeke nû ve dibin. Ji lewra divê em jî di aqarên vê dinya nû de zanibin xewn û xeyalên xwe li nava zeviyên beyar biçînin da ku em bikaribin dinyayeke li gorî dilê xwe ava bikin û bibînin.


                                                                          Ev hevpeyvîn 13ê Tîrmeha 2019an di rojnameya Yeni Özgur Politika de derçû

Edebiyatın aynasından Almanca ve Kürtler

Kürtlerin Almanca ile edebi imtihanı

Peter Lerch, Hugo Makas, Martin Hartmann gibi şarkiyatçıların çalışmalarında Kürtçe hikayeler, ağıtlar, cümle kalıpları Almanca çevirileri ile beraber yer alır. Almanca ve Kürtçe ilişkisi düşünüldüğünde bu çalışmalar için iki dil arasındaki ilk çeviriler denilebilir. Fakat bunlardan ayrı olarak Martin Hartmann’ın 1904 yılında Almancaya çevirip Berlin’de yayımladığı Melayê Cizîrî’nin Diwan’ı çeviri alanında en ciddi ve önemli çalışmadır. 1935 yılında Kamiran Âli Bedirxan, Leipzig’den okul arkadaşı Curt Wunderlich’ın yardımıyla yazdığı Almanca şiirlerini ‘Der Schnee des Lichtes’ ilk kez 1935 yılında Berlin’de yayımlar. Şiirlerini Almanca yazmış olmasına rağmen onları ‘Kürt şiiri’ olarak tanımlar. Yine Kamiran Âli 1937 yılında ise  Herbert Oertel  ile yazdığı  “Der Adler von Kurdistan“  Almanca romanı Postdam’da yayımlar. Kürtler açısından durgun geçen bir dönemden sonra 1960’lı yıllarda Kürdistan’ın farklı parçalarından öğrenciler, okumak için Almanya’ya gelir ve burada Komeleya Xwendekarên Kurdistanê’yi (Kürdistanlı Öğrenciler Derneği) kurar. Yaptıkları çalışmalar Kürtlerin Avrupa kamuoyunda görünür olması açısından çok faydalı olsa da çeviri alanında kayda değer bir eser bırakmadılar. Özellikle Türkiye’deki 1980 askeri darbesinden önce ve sonra Almanya ve Almanca konuşulan ülkelere Kürtlerin göçü ile birlikte bir kıpırdanmadan söz edebiliriz. Örneğin Komkar Yayınları, 1987 yılında Gundî Dilberz’in Almancaya yaptığı çevirilerden oluşan  Cegerxwîn’in bir şiir kitabını Almanya’da basıyor. Şunu da belirtmek gerekir ki, bu dönemlerde modern Kürt edebiyatının kendisi de zaten henüz emekleme çağında. Zira şiir dışında çevirisi yapılacak çok eser de bulunmuyor. 2010’lu yıllara kadar Kürtçeden Almancaya yapılan çeviriler çoğunluktayken, 2010’lardan sonra ise Almancadan Kürtçeye çeviride gözle görülür bir artış oldu.
Yazıda bahsi geçen kitaplar, çocuk edebiyatını kapsamayacak biçimde roman, şiir, öykü, anlatı vb. edebi eserleri kapsıyor. Almanca ve Kürtçe arasındaki çeviriler dışında, Kürt olup, Kürtçe dışında başka bir dilde yazmayı tercih eden ve Almanca ile bir şekilde ilişkisi olan yazarlara da kısaca değinmeye çalışacağım.   

Kürtçeden Almancaya çevirilen kitaplar
Almanların yazdığı biçimiyle Bachtyar Ali, Kürtçedeki yazımıyla Bextiyar Elî artık sadece Almanya’da değil Almancanın konuşulduğu Avusturya ve İsviçre gibi ülkelerde de tanınan bir yazar. Almanya’da 20 yılllık ikametinden sonra romanlarının çevirisi yapılan Kürdistan’ın Silêmanî kentinden olan Bextiyar Elî için Alman medyası 'böyle bir yazar bu zamana kadar nasıl keşfedilemedi' yorumunu yapmıştı. Oysa cevabı Bextiyar Elî’nin de birçok defa dile getirdiği gibi çok basitti: "Bu işin altından kalkabilecek çevirmen yoktu.” Şimdiye kadar üç romanı Almancaya çevirildi. Romanlarının Almanca çevirisi yazarın Avrupa’ya da açılmasını sağladı. “Der letzte Granatapfel” (Orijinal adı: Dwahamin Hinari Dunya) romanı Fransızca ve İtalyancaya da çevirildi. Fakat bu çeviriler Kürtçeden değil Almancadan yapıldı. Kürt edebiyatının iki önemli yazarı Mehmed Uzun ve Helim Yûsiv’ın da birer romanı Almancaya çevirilmişti. Şimdiye kadar Kürtçeden Almancaya çevirilen kitaplar ise şu şekilde:     
* Bachtyar Ali, Der letzte Granatapfel, Kürtçeden çeviren Ute Cantera-Lang ve Rawezh Salim, Unionsverlag, 2016, Zürich
* Bachtyar Ali, Der Stadt der weißen Musiker, Çev. Peschawa Fatah ve Hans-Ulrich Müller-Schwefe, Unionsverlag, 2017, Zürich
* Bachtyar Ali, Perwanas Abend, Çev. Ute Cantera-Lang ve Rawezh Salim, Unionsverlag, 2019, Zürich
* Mehmed Uzun, Im Schatten der verlorenen Liebe, Çev. Husên Duzen ve Andreas Grenda, Unionsverlag, 1998, Zürich
* Helîm Yûsiv, Der schwangerer Mann, Çev. Heidi Karge, Unrast yayınları, 2004,
* Mahmud Baksi, Dono, Çev. Barbara Sträuli, Unrast Yayınları, 1999,
* Musa Anter, Die schwarze Wunde - ein kurdisches Theaterstück, Çev. Yusuf Yesilöz ve Erika Eichholzer, Ararat Yayınları, 1994
      
* Ehmedê Xanî, Mem u Zîn, Çev. Feryad Fazil Omer, Institüt für Kurdische Studien Berlin yayınları, 2018, Berlin
* Şêrko Bêkes, Geheimnisse der Nacht pflücken, Çev. Renate Saljoghi Reingard ve Shirwan Mirza, Unionsverlag, 2019, Zürich
* Abdulla Goran, Blutige Rose, Çev. Feryad Fazil Omer, Institüt für Kurdische Studien Berlin yayınları, 2016, Berlin
* Zehn kurdische Erzähler, (Redwane Ali, Sahine B. Sorekli, M. Emin Bozarslan, Hesene Mete, Firat Ceweri, Mehmet Ali Kut, Kurdo Husen, Bave Naze, Filit Totani, Jemal Nebez), Çev. Husên Duzen ve Andreas Grenda, Ararat Yayınları, 1996
Yine Almanya’daki Kürt Öğrenciler Birliği’nin (YXK) Kürt şair Cegerxwîn’in 100. doğum yıldönümü vesilesiyle hazırladığı kitapçıkta Almancaya çevirisini Lokman Turgut’un yaptığı şiirleri var.
Avusturya’da yayın yapan edebiyat ve sanat dergisi Podium’un 2017 'Türkiye’ dosyasında Îsabella Berîvan’in çevirileriyle Rênas Jiyan, Rojen Barnas, Berken Bereh, Omer Dilsoz, Çiya Mazî ve Arjen Arî’nin de birer şiiri bulunuyor. 
Hauses für Poesie Berlin tarafından yönetilen onlarca dilden şiirlerin yer aldığı internet platformu lyrikline.org’da Mueyed Teyib, Kerîm Kurmanc, Tengezarê Marînî, Yıldız Çakar, Fatma Savci, Eskerê Boyik’in bazı şiirlerinin Almaca çevirileri de Kürtçelerinin yanında bulunuyor.
 

Kürtçe dışında başka dillerde yazanlar
Yaşar Kemal Kürt olup başka dillerden yazan ve eserleri Almancaya çevirilen yazarlar arasında en çok tanınanı. Şimdiye kadar yalnız Zürich merkezli Uninonsverlag etiketiyle 19 romanının Almanca basımı yapıldı. Yine Arap yazın dünyasında tanınmış bir isim olan Suriye Kürtlerinden Selim Berekat’ın şimdiye kadar iki romanı da Almancaya çevirildi. Son olarak Şam’da yaşayan ve Arapça yazan Niroz Malek’in kısa öykülerinden oluşan 'Der Spaziergänger von Aleppo' kitabı Arapçadan Almancaya iki yıl önce çevirildi ve kitap belli ölçüde ilgi gördü. Hesekêli Kürt ama Arapça şiirler yazan Aref Hamza’nın bir şiir kitabı 'Du bist nicht allein' adıyla Almanca olarak yayımlandı.
Türkçe yazan Kürt yazarlardan Yavuz Ekinci, Burhan Sönmez, Selahattin Demirtaş, Suzan Samancı, Yılmaz Erdoğan, Haydar Işık’ın da Türkçe kitapları Almancaya çevirildi. Mahmud Baksi’nin İsveççe yazdığı kitapların Almancası da mevcut. Aynı zamanda sinemacı da olan ve birçok dilin yanı sıra Türkçe’ye de 'Babamın Tüfeği' olarak çevirilen Huner Selim’in Fransızca yazdığı otobiyografik anlatısı 2004 yılında Almancada 'Das Gewehr meines Vaters: Eine Kindheit in Kurdistan' adıyla okucuyla buluştu.
    
Mülteci bir dil olarak Almanca
Bu yazarların çoğu 80 ve 90’lı Almanya’ya okuma amaçlı ve mülteci olarak yerleşen Kürtlerden oluşuyor. Kürtçenin yanı sıra kaleme aldıkları Almanca şiir, öykü ve romanlar çok fazla tanınmasa da bulundukları yerellerde az da olsa bir okuyucu kitlesine sahipler. Bunlardan birkaçını ise şöyle sıralayabiliriz: Haydar Işık, Yunus Behram, Nezif Telek, Sharam Qawami, Hasan Dewran, Hussein Habasc, Hussein Ezadi, Tengezarê Marînî, Feryad Fazıl Omer.

Almanca yazan Kürt yazarlar
Babası Irak Kürtlerinden olan Sherko Fetah için en çok tanınan yazar diyebiliriz. Almanya’da çeşitli edebiyat ödüllerine layık görülen yazarın bir romanı Kürtçeye de çevrilmişti. Akademik çalışmaları ile tanınan Prof. Dr. İlhan Kızılhan da iki yıl önce 'Das Lied der endlosen Trockenheit: Ein Roman aus den kurdischen Bergen' adıyla Almanca bir roman kaleme aldı. Duhok doğumlu ve çocuk yaşta ailesi ile birlikte Almanya’ya yerleşen Karosh Taha da 'Beschreibung einer Krabbenwanderung” romanı ile güçlü bir çıkış yaptı. Genç yazar bu romanı ile anadili Almanca olmayıp Almanca yazan göçmen yazarlara verilen Hohenems Edebiyat Ödülü’nü kazandı. Almanya’nın Münih kentine doğan ve Kürt-Êzîdî bir babanın kızı olan Ronya Othmann’nın Almanca şiirleri çeşitli dergi ve antolojilerde yayımlandı. 

Almancadan Kürtçeye çeviriler
Almacadan Kürtçeye çeviri son yıllarda bir gelişim gösterdi. Zaten çok eskilere dayanan bir serüveni de yok. Bu kısımda adını andığımız eserler Kurmancî ve Kirmanckî lehçelerini kapsıyor. Son yıllarda basımı yapılan bazı çeviriler ise şu şekilde sıralanabilir: 
* Franz Kafka, Bedelîyayîş, Almancadan Kirmanckîye çeviren: Dr. Jêhatî Zengelan, Vate Yayınları, 2014, İstanbul
* Franz Kafka, Veguherîn,  Almancadan Kurmancîye çeviren: Fatih Aydın, Lîs Yayınları, 2010, Diyarbakır
* Franz Kafka, Koloniya Tawanê, Çev. Fatih Aydın, Lîs Yayınları, 2016, Diyarbakır
* Sherko Fetah, Li Welatê Sînoran, Çev. Husên Duzen, Ayrıntı Yayınarı, 2015, İstanbul
* Joseph Roth, HÎOB: Romana Zilamekî Asayî, Çev. Husên Duzen, Rûpel yayınları, 2017, İstanbul
* Stefan Zweig, Kişik, Çev. Salih Badilî, Lîs Yayınları, 2012, Diyarbakır
* Heinrich Heine, Helbestên Bijarte, Çev. Hussein Habasch, Hogir Yayınları, 2001, Bonn
* Erich Fried, Helbestên Rengîn, Çev. Tengezarê Marînî, Êkitiya Nivîskarên Kurd-Duhok yayınları, 2006, Duhok
* Heinrich Böll, Şerefa Wendabûyî ya Katharina Blum, Çev: Şahînê Bekirê Soreklî, Weşanên Nûdem, 1997, Stockholm
* Rainer Maria Rilke, Ji Şa´irekî Ciwan re Name, Çev: Abdullah İncekan, Nûbihar Yayınları, 2016, İstanbul

Bu yazı PolitikART'ın 264. sayısında yayımlandı

Çar zarok û çar helbest

Di helbestên çîrokî de zarokên Kurd

Di helbesta Kurdî a modern de 'helbesta çîrokî' (narrative poetry) an bi binavkirina Şêrko Bêkes 'çîrokî şê’r’ ne berbelav be jî têra xwe heye. Heger em ji bo Şêrko Bêkes bêjin di helbesta Kurdî de hoste û danerê vê şêwazê ye, ez dibêm qey wê ne şaş be. Bes ji xeynî Şêrko Bêkes şairên wekî Mîkaêlê Reşîd, Rojen Barnas, Edo Dêran jî bêyî ku hay ji helbestên Şêrko Bêkes hebin,xwe li vê şêwazê girtine. Di Kurmancî de Mueyed Teyîb jî bi vî şêwazî helbest nivisîne lê haya wî ji şêwaza Şêrko Bêkes hebû. Di vê nivîsê de miraza min ew e behsa çar helbestan bikim ku bi şêwaza helbesta çîrokî hatine nivisîn, digel wê jî lehengên wan helbestan zarok in. Her yek bi çavê zarokekî/e trajediya Kurdan, guherîna civakê, kêşeya jiyanê û encama feqîriyê şanî me dike. Li Bakur jixwe ew şêwaz ne zêde bû û îroroj jî ji ber bayê postmodernîzmê nema kes silavê jî lê dike. Ji ber her çar helbestên me şahidê dewra xwe ne, çêtir e li gorî kronolojiya nivîsandina wan her çar helbestan em behsa wan bikin.

Diyaloga qîza biçûk û kalo 
Helbesta yekê "Bal Lenîn" a Mîkaêlê Reşîd e, tarîxa danîna wê 1969 e. Helbest li gorî teswîrkirina mekan û kesan pirr serketî ye. Lehenga me "qîzeke biçûk" e û tevî diya xwe bi otobosekê dihere Moskovê ango li gorî xeyala wê "Bal Lenîn". Em dizanin ku Lenîn hingî ne sax e, lê şair ji çavê "qîzeke biçûk" rêwitiyeke ber bi Moskovê xeyal û hewasa wê ya li ser Lenîn şanî me dike. Digel ku 24 sal di ser Şerê Cihanê yê Duyemîn re derbas bûne, ji helbesta Mîkaêlê Reşîd mirov tê digihîje ku bajar hê teze tê ser hemdê xwe. Di otobosê de "kalekî jarik" jî heye û dêhna wî li ser meraq û hewaskariye "qîza biçûk" e û jê pirsan dike. Çer ku "qîza biçûk" jê re dibêje, "Ez niha, kalko, diçim bal Lenîn" êdî kamera li ser "kalo" ye û ji flaschbackê em fêhm dikin, şervanekî Lenîn bûye.

''-Ez niha, kalko, diçim bal Lenîn,-
Dengê wê temize û zîz.
Her kes wê demê dorê seqirî,
Û ker’ bûn dengê meriva,
Her kes vir kete nava mitala
Ji wî navê ezîz, dilnêzîk.
Kalê jî ew roj anî bîra xwe,
Wexta ew xort bû û ser xwe,
Û hema vira, vê Moskovêda
Çend deqa wîra xeberda.’’
 
Her wiha di wan salan de gelek xort û qîzên Kurdan ji bo xwendinê berê xwe didan bajarê mezin ên Sovyetan û jenerasyona nû gund bi cih dihiştin û diçû bajaran.  "Qîza biçûk û sûretsor" jî cara yekemîn bajarekî ewqas mezin dibîne di helbestê de ji xwe re wisa difikire:

"Wa, çiqas mezin, çiqas bilindin,
Çi zefin meriv soqaqa,
Çiqas maşîne dikişin, diçin,
Çiqas dirêjin ev soqaq."

Hemoyê xeyalperest
Helbesta duduyê 'Pistepistek' a Şêrko Bêkes e. Ev helbesta wî ku li Bakur jî di nav xwendevanên Kurdî de eyan e, sala 1978´an li Şamê hatiye nivisîn. Lehengê helbestê Hemo ye û li Şamê boyaxçîtiya pêlavan dike. Hemo li gel kurdbûna xwe zarokekî karker e jî "bo kirîna nanî sibeyî".

 "Êvar bû
Hemoyê biçûk î boyaxçî
li quncikê Meydana Mezin
li nav dilê bajarê Şamê
serê westiyayî tewandibû wek firça nav destê xwe
laşê xweyê zirav bilez bilez
dihejand."*

 
Di helbestê de xeyalên Hemo beloq in û pê re pê re jî şair behsa wan xeyalan dike. Wan salan gelek Kurd mecbûr diman cih û warê xwe biterikînin. Dibe ku Hemo jî yek ji wan penaberan be ku xwe li Şamê girtiye, em pê nizanin. 

Li Mehabada xopan zarokekî çar salî
Helbesta sisiyê "Ez mendalekî çar salî me, Mamo!" a Rojen Barnas e û tarîxa lêkirina helbestê 1979 e. Em bi navê lehengê xwe nizanin, bes em dizanin çar salî ye û ji Mehabadê ye. 1979´an li Îranê hukmê Şah bi dawî bû û li şûna wê rejîma Xumeynî bû xwediyê dewletê. Di têkbirina Şahî de Xumeynî û aligirên wî tenê şer nekir, Kurd jî di nav de mixalefetên Fars, Azerî jî ji bo hilweşandina

rejîma Şahî şer kir û berdêl dan. Lê piştî ku Xumeynî şûna xwe qewî kir, fermana qetilkirina Kurdan da. Di wir de Mehabad bajarekî berxwedêr û diyarker bû. Mehabad ku heta fermana Xumeynî jî Kurdan ew bi rê ve dibir, bi awayekî trajîk alîgirên Xumeynî ew der dagir kir. Şairê me Rojen Barnas jî xuya ye piştî bihîstin û hayjehebûna wê têkçûnê helbesta xwe ya zîz lê kiriye. "Mendalê çar salî", "li kolaneke Mehabada xopan" tik û tenê maye, balafirên Îranê diya wî kuştiye, laşê wê parçe parçe bûye. Behsa bavê xwe nake, lê muhtemel e bavê wî jî şervanekî Kurd bûye. "Mendalê çar salî" jî ji nişka ve ji têkçûna Kurdan û dagirkirina Mahabadê şaş û metel maye ku dibêje me:

''Ez nizanim çawa bû, mamo!
Çarşevekî ket navbera me
Mîna cubê Îmam Xumeynî tarî
çarşevekî reşvegerî" 

Bes tevî ewqas xopanbûn û têkçûna Mehabadê "mendalê çar salî" hêvîdar e, serbilind e:

"Ez mendalekî çar salî
Ez, niha malokan çê dikim ji xwe re
Ezê ji malokan ava kim Mehabadê
Mehabadek ku: Ji avahiyên xwêdana min xemilî"

Kîvîyê bextreş
Helbesta çarê 'Xwezî ez koviyek bama, ne Kîvî' a Mueyed Teyib e û sala 2007´an li Dihokê hatiye nivîsarê. Kîvî zarokek êtim û sêwî ye, tik û tenê ye. Jixwe, vebejerê helbestê jî Kîvî bi xwe ye. Bi peyv, rîtim û teswîrên xwe helbesteke pirr xweş e. Kîvî jî fena Heme boyaxçî ye, û ji xwe re dikeve nav xiyalan. Lomekar e jî Kîvî, hingî êş û elem dîtine xweziya xwe bi kovîbûnê, bi masîbûnê tîne:

"Xwezî ez,
Balindeyekê esmanê wî bam
Ez masîyeka rûbarê wî bam
Ne Kîvîyê boyaxçî bam!"
 
Kîvî, êşa guherîna civaka Kurd e, malbata Kîvî ji gund koçî bajêr kiriye:

''Berî heşt sala
Hêşta ez ê bişîr bûm
Hêşta ez gelekî hwîr bûm
Babê min rezê me firot
Pezê me firot
Mala me barkire bajêrî û
Em bûyne bajêrî.''
 
Lê Kîvî jî malbata wî jî ti xêrê ji bajêr nabînin. Kîvî bi tena serê xwe dimîne. Di vê helbesta dilşewat de bi kêşe û êşên civakî ya Kurdan ku li pey xwe şerek hiştine û bûne xwedî statû jî, şanî me xwendevanan dike. Barê zarokekî neh salî û liberxwedana wî ya jiyanê çendî çetin e, mirov ji çavê Kîvî dibîne. Ji ber hebûna şerên li welatên Kurdan belkî feqîrî û karkirina zarokan zêde nabe rojev, bes ew kêşeya hanê jî rastiya civaka me ye.

Belkî Hemo niha li Stenbolê ye….
Tevî ku her çar helbest li bajar û welatên cihê hatine nivisîn, qeder û êşa zarokan hema hema yek e. "Qîza biçûk" a Mîkaêlê Reşîd ji yên din hinek cudatir e, ew li cem diya xwe ye, li gorî zarokên dîtir zilma dewletê li ser xwe hîs nake. Loma jî em ji çavê wê dagirkirina Kurdistanê û êşa Kurdbûnê nabînin, bêtir dêhna me dibe ser meseleyên civakî, hîsên zarokane û dilpak. Lê her sêkên dîtir, ji ber ku Kurd in, li welatê wan şer heye, şerpeze û hêjar in. Bêxwedî ne, an dê û bav an hatine kuştin, an hebin jî ne xuya ne. Her wiha, heger Kurdekî/e bîrewer wan helbestan bixwîne, wê bibîne ku ji van çaxan heta niha qedera zarokên Kurdan û halê Kurdan zêde neguheriye.
Çawa laşê diya "mendalekî çar salî" ji bombeyên balafiran hûr hûr bû, çend sal berê jî li Cizîr, Nisêbînê laşê dayikan bi rojan li erdê ma an li ber zarokên xwe hatin kuştin. Dîsa wekî Mehabadê, Kerkûk û Efrîn jî hatin dagirkirin. An zarokekî ji Kobanê wekî Hemo an Kîvî li bajarekî mezin wekî Stenbolê boyaxçitî yan karekî din dike ji bo debara xwe. Ka kî dizane, belkî niha fena Hemo, xeyalan çêdike ji xwe re an fena Kîvî xwezîya xwe bi masîbûnê tîne.

* Êware bû!
Heme biçkolî boyaxçî
Serî mandûy daxistbû
Le sûçêkî gorrepane gewreke da
Le nawendî dillî Şama
Leser kursiye nizmekey xoy danîştibû
Peyta peyta
Weku fillçey nêwan destî
Cestey lerrî raejenî
      

Çavkanî

*Ji nav şiîrên min, Şêrko Bêkes, Ji Soranî werger: Rûken Bağdu Keski-Bedran Hebîb, Weşanên Avesta, 1995
*Ji Başûr Helbesta Baranê, Şêrko Bêkes, Ji Soranî werger: Mûhsîn Ozdemîr-Sîrwan Rehîm, Weşanên Ronahî, 2014
*Ne Ba Min Siwar Dike Ne Ax Min Peya Dike, Mueyed Teyîb, Weşanên Avesta,2014
*Kovara Tîrêj, Hejmar 1,
*We’de-Pencere-Mitale, Mîkaêlê Reşîd, Weşanên Belkî,2019

Ev nivîs 6ê Hezîrana 2019´ê di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Koma Amed’in meçhul askeri: Melek

Kısa bir meçhul asker öyküsü

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra ulusların anlatılarında fedakarlığın en yüksek noktası olarak "meçhul asker" üzerine şiirler yazıldı, anıtlar dikildi. Ulusal hafızaya gönderme yapmasının yanı sıra meçhul askerin kimliksizliği ve yersizliği, onu hep minnetle anılacak bir figür haline getirdi. Kürtlerde de meçhul asker figürü, edebiyatta belirgindir. Kafkas Kürtlerinden Emerîkê Serdar şiirsel bir dille yazdığı 'Ji Eskerê Neeyan re' öyküsünde meçhul askere seslenir ve onu halkının, ülkesinin ebedi çocuğu olarak tanımlar. Kürt şiirinin önemli şairlerinden Ebdullah Peşêw’in 'Serbazî Win' şiirinde meçhul askerin kabri, ülkesinin her karış toprağı hatta semalarıdır. Rojan Barnas’ın çok bilinen 'Min navê xwe kola li bircên Diyarbekir’ şiirinde ise meçhul asker 'pêşmergeyekî bê nav û nîşan’dır ve Diyarbakır’da, şehir meydanında idam edilmiştir. Arjen Arî’nin 'Mihemedo’ şiirinde ise isme sahiptir. Fakat adı 'Mihemedo' olsa da Arjen Arî için o 'egîdek bênav'dır.
Savaşın acı sonuçlarından biri olan meçhul asker figürü, kimi zaman ömrünün baharında toprağa düşmüş genç bir savaşçı, kimi zaman çocuklarını ardında bırakıp cephede düşen bir baba, kimi zaman da ardından birçok eser bırakan bir sanatçıdır.     

Evdilmelik Şêx Bekir (Abdulmellik Şeyh Bekir) de sanatçı bir meçhul asker. İsmi birçoğumuza yabancı gelse de sesine aşinayız. Öyküsü ve serencamı bilinmese de sesiyle, ezgileriyle ölümsüzleşen meçhul bir askerdir o.
1968 yılında Amûdê'de dünyaya gelir. Kimlikteki adı Evdilmelik Şêx Bekir olmasına rağmen aile ve arkadaş çevresi tarafından Melek adıyla çağrılır. Liseye kadar Amûdê'de okuyan Melek, daha sonra üniversite okumak için Hacettepe Tıp Fakültesine kayıt yaptırır. 1988 yılında çoğunluğu tıp öğrencisi olan bir grup Kürt genci ile Koma Amed'i kurar. O zamanlar Koma Amed, Koma Dengê Azadî ile Türkiye'de ilk Kürtçe müzik yapan gruplardandır. Melek, müzisyenliğinin yanında resim ve şiire de ilgilidir. 1990 yılında İstanbul Çapa Tıp'a geçiş yapar ve aynı yıl Koma Amed 'Kulîlka Azadiyê' albümünü çıkarır. Hafızalarda yer edinen bir özelliğe sahip bu albümde 13 şarkı vardır ve birçoğunu Melek okur.
1991 yılında Melek artık Şengal adı ile tanınır. Aynı yıl İstanbul'da açılan Mezopotamya Kültür Merkezi'nin kuruluşunda da yer alır. Bu vakitlerde Koma Çiya ile çalışmaya başlar fakat grubun 'Rozerîn' albümü çıkmadan, o yüzünü dağlara çevirir.
Gerillada Cuma adını alır. Bir yıl sonra Engizek dağlarında bir çatışmada son mermisine kadar savaşır ve o dağlar onun ebedi meskeni olur.
Kürt şair ve aynı zamanda Melek'in kayınbiraderi olan Ehmed Huseynî onun için şunları der: "Melek'in en dikkat çeken yanı, sesini ustaca kullanabilmesiydi. Evdilmelik, sesinin hangi düzeyde olduğunu, neler yaratabileceğini, hangi şarkıları söyleyebileceğini ve hangi melodilere uyumluğu olduğunu çok çabuk kavradı." (20 Mayıs 2016, Yeni Özgür Politika)

1991 yılında Melek ile İstanbul’da tanışan Kürt dilbilimci Zana Farqînî, onun müzikal yeteneğini şu sözlerle ifade eder: "O kaynağını Kürt halk müziğinden alan, Kürt müziğinde yenilikçi ve yeniyi arayan biriydi. Onun müziği için denilebilir ki üslupta modern, muhtevada ise devrimci ve sevdalıydı. Sesi de kalın ve yumuşak tam davudi bir sesti ki çok az insanda bulunur." (PolitikART 248. sayısı)
Melek’in çocukluk ve okul arkadaşı olan Kürt yazar Helîm Yûsiv ise onu şu cümlelerle anlatır: "Yıllar geçti. Ben sürgün rüzgarına kapılıp mülteci oldum. Melek ise güzellik rüzgarına kapıldı ve şehit düştü. Ben büyüdüm ve yavaş yavaş yaşlanıyorum. Melek ise hep genç kaldı." (PolitikART 248. sayısı)
Sinemacı Havin Saç, 2014 yılında ‘Gecikmiş Ağıt’ belgeselinde Melek'i anlattı. Bu belgesel Rojavalı Melek’i bir nebze de olsa unutulmaktan kurtardı diyebiliriz.
24 yaşında ülkesinin dağlarına başını yaslayan Kulîlka Azadî’nin Melek’i, hep 24 yaşında kalacak ve o davudi sesiyle konuğumuz olmaya devam edecek.

Bu yazı PolitikART'ın 262. sayısında yayımlandı.

Diyarbakırlı bir Don Kişot: Âşık İhsani

Toprakta İhsani öncesi âşıklar
Garip, Yunus, Karacaoğlan
Demirden ve idrojenden geçerek
Lorka ve Breht’le birleşmedeler 

Gülten Akın

Daha önce Diyarbakır’ın yerel kanallarında gördüğüm Âşık İhsani’yi 2004 yılının baharında başında kasketi, elinde kitabıyla tanıdım. Yanındaki gençlere Yılmaz Güney, Deniz Gezmiş ile ilgili anılarını anlatır, ilerlemiş yaşına rağmen enerjisi ve hazırcevaplığıyla etrafına neşe saçar, tabii o anda hazır bulunan kadınlara da hediye vermeyi ihmal etmezdi. Çocuk yaşta ayrıldığı Diyarbakır’a yıllar sonra saçları ağarmış haliyle geri dönmüştü. Sanki Kavafis kulağına dizesini fısıldamıştı: 'Bu şehir arkandan gelecek!’
Diyarbakır’da onu tanıdığım zamanlarda yanlış hatırlamıyorsam eski stadyumun yanında bir evde kalıyordu. Diyarbakır çok hızlı değişen, sürekli göç alan ve göç veren koca bir kent. O yüzden belki şimdilerde birçok kişi onu tanımaz, ama o Diyarbakır’ın bağrından çıkan büyük bir ozandı. Bir masal kahramanı, bir Don Kişot, 'Âşık Veysel’den sonra yaşayan en büyük halk ozanı', okul yüzü görmeden kitaplar yazan, türküleriyle 60 ve 70’li yıllarda Türkiye’de sol siyasetin sembol ismi, 'Balta’sını bileyen odun kırıcı İlyas’ın sesiydi...
Kimi kaynaklara göre 1930 kimisine göre ise 1932 yılında Diyarbakır’da doğmuş. Babası daha askere gitmeden ölür. 17 yaşındaki annesi, üç çocuğu ile bir başına kalır. İhsani’nin deyişiyle bir hükümlünün boynuna takılmış zincirler gibi takılmıştı annesinin boynuna. 'İtten aç, yılandan çıplak' günler yaşarlar. O günleri, yokluğu, yoksulluğu İhsani’nin dilinden okuyalım: "Çıplak dolaşırdık. Giysilerimiz yırtık pırtıktı. Etlerimiz görünürdü. Evimiz Melik Ahmet Çarşısı’na yakın bir yerdeydi. Çocukluğumda zaman zaman çarşıya çıkar, çocuk dünyamı tanımak isterdim. Çünkü 2. Dünya Savaşı haberi gelmiş ve Diyarbakır’da kıtlık baş göstermişti. Biz yoksullar, ekmek bulamaz, aç yatardık. Ancak devlet memurlarının bir okka ekmek alma hakkı vardı." (13 Ağustos 2001, Cumhuriyet)

İhsani ile Güllüşah efsanesi
Genç yaşına kadar ağalara kölelik yapar İhsani. Daha sonra Erzurum, Adana, İstanbul’da farklı farklı işlerde çalışır. Derken askere gider, orda bir saz eline alır ve o sazı bir daha bırakmaz. Sazı elinde türküler çığırırken Güllüşah efsanesini yaratır. Elinde sazı diyar diyar gezerken, aradığı Güllüşah’ın Uşak’ta olduğu söylenir. Gider tanışır. Hayalindeki Güllüşah’a birebir benzemese de Sevim adındaki kızla evlenir. Ona saz çalmayı ve aşıklığı da öğretir. Böylece ikisinin aşkı dilden dile yayılır. Önce yerel gazetelerin daha sonra büyük gazetelerin ilgisini çeker aşkları.

Uzun saçı, göğsüne varan sakalı ve farklı giyimiyle İhsani bir masal kahramanını andırır. 'Son asrın en büyük aşklarından biri’ diye tanınırlar ve aşkları için hikaye üzerine hikaye uydurulur. İhsani o efsane için "Halk masalla doyurulmuş, masalla büyütülmüştü. Bir masal da biz halkın beynine soktuk" der. Aşkları yabancı film yapımcıların bile ilgisini çeker. Fransız film yapımcısı Samy Halfon 1962 yılında İhsani ve Güllüşah ile bir görüşme yapar. Samy Halfon’ın yapımcılığını üstlendiği Fransızların 1964 yılında çektikleri, İstanbul belgeselinde oynar. Milliyet gazetesinden Mete Akyol okuyuculara İhsani’nin namının nasıl yayıldığını şu cümlelerle aktarır: "Biliyor musunuz, bizim meşhur Âşık İhsani her geçen gün biraz daha meşhur oluyor. Geçen yaz Fransız rejisör Hanry Sandoz’un yönetiminde bir film çevirmişti Anadolu’da. O film oynuyormuş Fransa’da. Hem de Alain Dalon’un "L’Insoumis" filmiyle beraber." (12.12.1964 Milliyet)
Dillere destan aşklarından Garip ve Elif adında iki çocukları olur. Toplamda 18 kez evlenen İhsani 1969 yılında Güllüşah’tan tek celsede boşanır ve mahkeme kapısında da "Şunca yıldır kim ne bilir avradımdan çektiğimi. İyi kötü ben bilirim…" der.

İhsani’nin siyasi hayatı
İhsani ve Güllüşah birer masal kahramanı gibi sazları ve sözleriyle kah radyoda kah konserlerde herkesin gönlünü kazanır. Bu durum dönemin siyasilerinin de ilgisini çeker ve onların şöhretinden yararlanmak isterler.

İhsani 1959 yılında Demokrat Parti erkanı ile Ankara’da görüşür. İhsani bu görüşmede de sazını ve sözünü eksik etmez. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, İhsani ile Güllüşah’a sedef işlemeli birer saz hediye eder. DP’ye yakın yazarlar 'Evvel Allah sonra Demokrat Parti’ diyen İhsani’yi ’sen aşıksın, sen sanatsın’ diyerek göklere çıkartırlar. DP iktidarının 27 Mayıs 1960 darbesiyle son bulmasıyla İhsani’nin siyasi hayatında da değişiklikler olur. 'Sorumluyum ben çağımdan' diyen Âşık İhsani ilerleyen yıllarda 'Açım, ekmek istiyorum' haykırışıyla emekçi halkın sesi olur. 1961 yılında memleketi Diyarbakır’ın Ergani ilçesindeki bir yazlık sinemada Güllüşah ile konser de verir. 1964 yılında ilk kitabı 'Ağalı Dünya’yı çıkarır. Şiirleri için 'halk şiiri geleneğiyle toplumcu görüşü birleştirdi' yorumu yapılır. Ağalı Dünya’nın önsözünü yazan Mahmut Makal İhsani’nin şiirleri için "Eh, Diyarbakır’ın, bilgisizlikle gericiliğin elele yüzdüğü bir bölgesinde doğmuş olan İhsani’den gül-bülbül edebiyatı yapmasını bekleyecek değildik ya?" diye söz eder. Ama İhsani gülün, bülbülün hakkını da unutmaz. Ağaç kestiği için Antalya Valisi Nuri Teoman’ı mahkemeye verir.

Haksızlığa ve eşitsizliğe karşı öfkeli olan Âşık İhsani’nin ölümünden sonra yakın dostu Yaşar Kemal Radikal gazetesinde 'İhsani de öldü’ başlığıyla bir yazı kaleme alır. "Âşık İhsani büyük bir şairdi" cümlesiyle başladığı yazısında "Onun şiiri Anadolu’ya da yayılmıştı. İşin güzel yanı da halk İhsani’yi tuttukça Anadolu’da İhsani gibi şairler çoğalmıştı. Herkes onun gibi öfke şiirleri söylüyordu" diye yazar.
Folklor araştırmacısı İlhan Başgöz de İhsani’nin ölüm haberini Yaşar Kemal’in bahsettiğimiz yazısından alır ve İhsani için aynı gazeteye yazdığı yazısında "Âşık İhsani’nin şiiri ve hayat hikâyesi toplumun 1940’lardan beri geçirdiği, iyili kötülü sosyal değişimin hikâyesidir ve öğreticidir" der.
1965 yılına kadar Âşık İhsani tek göz ile yaşar. Sağ gözüne 7 yaşında bir çocukken perde inmişti. Bir ameliyat ile 18 yaşında öleceğini bilen ve gözlerini Göz Bankası’na bağışlayan Eskişehirli bir genç kızın gözü takılır. Âşık İhsani o kıza bir nebze de olsa minnet borcunu ödemek içi ne zaman yolu Eskişehir’e düşse, o genç kızın mezarına gidip saz çalarmış.

TİP ve Âşık İhsani
1960’lı yıllarda Âşık Veysel Şatıroğlu’ndan sonra yaşayan en iyi halk ozanı olarak anılan İhsani sazı ile dönemin siyasilerine karşı birbirinden değişik protestolar yapar. Ama onu emek mücadelesinin en önemli sembolü yapacak olay TİP ile tanışmasıdır. Zira bu dönemler İhsani’nin başı hapislerden, mahkeme salonlarından, linçlerden kurtulmamış. 1966 yılında hem annesini ziyaret etmek için hem de bir dizi konferansa katılmak için yine Diyarbakır’a gelir. Ergani’de Arif Efendi Oteli’nin salonunda düzenlenen konuşmacı olarak Avukat Canip Yıldırım’ın da katıldığı "Az Gelişmiş Türkiye’nin Gelişmemiş Doğusu" adlı konferansın sonrasında bir konser verir. İhsani orda ifadesi alınmak üzere gözaltına alınır. Daha sonra bu gözaltından dolayı İstanbul’daki Sorgu Yargıçlığında şu dörtlüğü ile savunmasını yapar:
"Sen Yargıç bey suçlu kimse onu bul,
Ben çağımda çoğunlukla kula kul,
Çoğu sakat, çoğu yetim, çoğu dul,
Onların şairiyim, diliyim…"
(09.04.1966 Milliyet)

Bıyığı duruyor!
Yine 1966 yılının Mart ayında yapılan Şah Hatai gecesinde komünizm

propagandası yaptıkları gerekçesi ile aralarında Âşık İhsani, Yaşar Kemal, Ruhi Su, Can Yücel’in de bulunduğu birçok kişiye soruşturma açılır.
Aynı yıl "Yazacağım" kitabını çıkartır. Kitap, dönemin T.C. Kanununun 142. Maddesine aykırı görüldüğünden toplatılır ve İhsani aynı maddeden dolayı tutuklanır. TİP Genel Başkanı Aybar cezaevindeki İhsani’yi ziyaret eder. Tutuklanması tüm Türkiye’de gündem olur. Avukatı Orhan Arsal, onu mahkemede "Değirmenlere karşı savaş açan bir Don Kişot" olarak tanımlar. Birkaç ay tutukluluktan sonra İhsani tahliye edilir. Bu tutuklanmasından meşhur saçı ve sakalı da nasibini alır. İhsani ilk mahkemede adliyede sorgu için sıra beklerken eşi Güllüşah’a kesilen saçlarını verir. İhsani’nin saçının ve sakalının kesilmesinin sevenlerini ne denli üzdüğünü Ülkü Tamer’in kaleminden okuyalım:
"Günün birinde haber bomba gibi düştü: İhsani tutuklanmış, Sultanahmet Cezaevi’ne konulmuş!
Seveyim sevmeyeyim, kim olursa olsun bir insanın düşünceleri yüzünden özgürlüğünün kısıtlanmasına her zaman karşıydım elbet. İhsani de "baltasını biledi" diye bir türkü söylemişti, baltasını kapıp ortalığı kan gölüne çevirmemişti ki!
Haber aldığımda Cağaloğlu’ndaydım. Doğru olup olmadığını öğrenmek için o sıralarda "devrimci"lerin egemenliğindeki MTTB’ye (Milli Türk Talebe Birliği) koştum hemen. MTTB adam almıyor. Giriş katında sağdaki salon kapıya kadar dolu. Kafamı uzatıp baktım. Salonun tam ortasında bir iskemle. Bir adam, başını öne eğmiş, oturuyor. Çevresinde gençler halka olmuş, sessizce duruyorlar. Çıt çıkmıyor. Yanımdaki bir delikanlıya, "Kim bu?" diye sordum fısıltıyla. "İhsani’nin avukatı" dedi. "Sultanahmet’e gidip görebilmiş."
Bir süre öylece sessizce bekledik.
Sessizliği bir delikanlı bozdu.
"Hocam, saçını kesmişler mi?"
Avukat, başı önünde, belli belirsiz bir sesle, "Kesmişler," dedi.
Bir an sessizlik.
Sonra bir başkası sordu:
"Hocam, sakalını..? Sakalını da kesmişler mi?"
Avukat, büyük acılar içinde, "Kesmişler" diye inledi.
Cenaze namazına durmuş gibi ellerimizi önümüzde kavuşturmuş, bir süre daha bekledik.
Sonra bir genç kızın sorusu;
"Hocam… bıyığını… bıyığını da kesmişler mi?"
Avukata can geldi birden. Şöyle bir doğruldu. Gözlerinde bir zafer ışıltısıyla, çevresini saran bizleri süzdü.
Sonra kollarını havaya kaldırarak haykırdı:
"Bıyığı duruyor!"
Ansızın bir alkış koptu salonda. "Bıyığı duruyor!" Devrimcilerin bir golü daha'
Bir ağızdan türkü başladı:
"Arkasından baltasını biledi…"
Kendimi dışarıya zor attım. Cağaloğlu’nun gri uğultusuna. Kime güleyim, kime ağlayayım, kime söveyim bilemiyorum."

Yüzü gözü kan içinde kalıncaya kadar dövülür
İzmir’deki Halkın Sesi Gecesi’nde Âşık Nesimi’nin 'Canla baş koymuşuz insan yoluna' konuşmasından sonra gericiler olay çıkarır. Âşık İhsani de ertesi gün iki arkadaşıyla beraber Komünizmle Mücadele Derneği taraftarları tarafından yüzü gözü kan içinde kalıncaya kadar dövülür.
1967 yılında Ant dergisinin 46. sayısından itibaren 'Halkın Sesi' köşesinde halk şairlerini tanıtır. Aynı yıl İstanbul’da onbinlerce kişinin katıldığı Kıbrıs mitinginde Amerika bayrağı yakılır. Bu mitingde Âşık İhsani ve iki genç gözaltına alınır ve daha sonra serbest bırakılır. Bu iki gençten biri daha sonra asılacak devrimci önder Deniz Gezmiş’ti.
1968 yılında yapılan Milletvekili Ara Seçimleri’nde İstanbul’dan seçilecek tek milletvekili için TİP Genel Başkanı Mehmet Ali Aybar’ın "halk kitlelerine seslenecek" bir aday olması önerisinde bulunur. Aybar’ın da desteklediği İhsani yapılan ön seçimlerde de birinci olur. 1968 yılında yapılan seçimde TİP’ten İstanbul Milletvekili adayı olur, fakat seçilemez.
Şarkıları mecliste bile gündeme gelir. Adalet Partisi (AP) Malatya Milletvekili Hamido (Hamit Fendoğlu) İhsani’nin plağını AP grup toplantısında dinleterek, bu şarkıların halkı kışkırttığını ileri sürer.

Bu şiirleri İhsani yazamaz!
Artık Türkiye’de sol ve emek siyasetinin sembolü haline gelen Âşık İhsani dünyanın da ilgisini çeker. Fransız gazetesi Le Monde ona geniş yer ayırır ve Âşık İhsani için "Günümüzde sadece Vietnam Savaşı'na karşı koyan ozanlarında görülen açık sözlü sertlik, İhsani şiirinin ilk göze çarpan özelliğidir." der. (Ant Dergisi Sayı:54, 9 Ocak 1968)
Okul yüzü görmemiş İhsani’nin bu denli iyi ve çarpıcı şiirler yazması bazı aydınlar tarafından kuşkuyla karşılanır. Hatta bazıları bunları onun yazdığına inanmaz. Anılarında bu kuşkuculardan biri olduğunu yazan Şadi Alkılıç şunları der: "Âşık İhsani’yi sokakta, sahnede çok defa dinlermiş, şiirlerini çok etkili bulmuştum. Ama doğrusunu söyleyeyim, bu kadar güçlü şiirleri tek başına İhsani’nin yaratabileceğine inanmıyordum. Birisi, kim bilir, benim de bilmediğim birisi şu şiirleri düzeltiyor, diyalektik raya oturtuyor sanıyordum. Ayıp bir sanı, fakat gerçek bu. Aldanmışım.
Hapishanede şaştım İhsani’ye… Bir de baktım ki şiirlerini hakikaten hiçbir revizyon istemeden, eksiksiz kendi yazıyor. İki kişi yattığımız hücrede öyle güzel, öyle güçlü şiirler yazdı." (Ant Dergisi, Sayı: 55, 16 Ocak 1968)

Diyarbakır’a büyük bir ozan olarak gömülür
1970’li yıllarda birçok Avrupa devleti İhsani’yi konserler vermek üzere ülkelerine davet eder. 1979 yılında Avustralya’ya yaptığı geziyi 'Beyaz Köle' adıyla

kitaplaştırır. 1990’da Fransa Cumhurbaşkanı İhsani’yi çağırır ve 5 yıl onların misafiri olur. Türkiye’ye döndükten sonra yine İstanbul’da kalır ve 1995 yılında doğduğu topraklara geri döner. İhsani 2009 yılında gazeteci Murat Meriç’le yaptığı röportaj sırasında fenalaşarak hastahaneye kaldırılır. Beyin kanaması geçirdiği anlaşılan İhsani ancak birkaç gün direnebilir. Yoksulluk sebebiyle ayrılmak zorunda kaldığı Diyarbakır’a büyük bir ozan olarak gömülür.

İran Azerbaycanı efsanesi ve Âşık İhsani’nin Kürtlüğü
Şimdiye kadar okuduğum birçok kaynakta İhsani’nin ailesinin İran Azerbaycan’ından Diyarbakır’a göç ettiği bilgisi var. Oysa annesinin Muşlu olduğunu kendisi birçok yerde söylüyor. Babasının adı da Filit. Ki Filit, Kürtlere has bir isim. Ben onu Diyarbakır’ın yerel kanallarında Kürtçe konuşurken ve şarkı söylerken izledim. İhsani’nin tanınmaya başlandığı 1950’li yılların sonunda, bir insanın kamuoyu önünde Kürt olduğunu söylemesi zordu. Bazı kaynaklarda İhsani’nin Tebriz’de doğan Âşık Garip’in torunu olduğu yazılır. Kanımca bu ya İhsani’nin Güllüşah gibi yarattığı bir efsanedir ya da başkalarının onun için yarattığı bir tarihtir. İkinci ihtimal doğru olsa bile İhsani buna itiraz etmemiş.
Âşık İhsani ile 1966 yılından beri arkadaş olan Ozan Temeli de bu konuya dair görüşlerini benimle paylaştı: "Âşık İhsani'ye 1978 yılında Almanya'ya geldiğinde sordum; dedim ‘İhsani ben biliyorum senin Kürt olduğunu, lütfen Türkiye'ye

döndüğünde birkaç Kürtçe şarkı da söyle.’ Hatta o zaman onunla saatlerce Kürtçe konuşup, Kürtçe şarkılar söyledik. Anne ve babası da Kürttü. Döndüğünde bana bir kasetini gönderdi, içinde Kürtçe şarkıları da vardı. Bana Temeli ismini de o vermişti. Diyarbakır’dayken de kendisiyle sürekli görüşürdüm. Ölmeden iki gün önce de kendisiyle telefonda konuşmak istemiştim, fakat Muş Vartolu olan son eşi konuşamayacak durumda olduğunu söylemişti. Kasetleri hala yanımda. İki günde bir onları dinlerim."
Ozan Temeli’nin bahsettiği içinde Kürtçe şarkıların olduğu kaset, İhsani’nin ’Yaşamak Bu Değil’ kasedi. Bu kaset, 1974’te Frankfurt’ta kurulan Uzelli şirketi aracılığıyla çıkmış. Toplamda 12 şarkının bulunduğu kasette İhsani sade ve duru Kürtçesiyle 'Derabin', 'Kırbıkın' ve 'Hançer' adında üç Kürtçe şarkı söylüyor.
Yaşar Kemal de İhsani’nin Kürtlüğü için şunları yazar: "Bazı yıllar İhsani’yle her hafta buluşuyor, şiirler söylüyorduk. Ben bir gün bir Kürt türküsü söylerken o da karışıverdi güzel sesiyle Kürtçe türküye. Ben onu dinlemek için sustum, o türküyü sonuna kadar söyledi. Sonra her buluşmamızda bana Kürt türküleri söylüyordu. Kürtçesi de Türkçesi kadar güzeldi. Neden sonra onun nereli olduğunu sordum. Diyarbakırlıydı."





***
Kaynak:
Âşık İhsani, Beyaz Köle, İlgi yayınları, 1985
Ayhan Yetkiner, Âşık İhsani Kimdir, Tekin yayınevi, 1967
Müslüm Üzülmez, Yoldaş Koçero, TÜSTAV yayınları, 2011
Haz: Mete Kaan Kaynar, Türkiye'nin 1960'lı Yılları, İletişim Yayınları, 2017
Ülkü Tamer, Yaşamak Hatırlamaktır, Kitap Yayınevi, 2005
Nebil Varuy, Türkiye İşçi Partisi Olaylar-Belgeler-Yorumlar (1961-1971), Sosyal Tarih Yayınları, 2010

Bu yazı PolitikART'ın 261. sayısı için yazılmıştır. PolitikART'ın 'Bir itiraz kürsüsü olarak: Âşıklar' sayısının PDF haline şu linkten ulaşbilmek mümkün: 
https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politikart_261_as_iklar_

Paşayê şanoya Kurdî

Mamoste Arsen

 ”Ji me re welat çiqas lazim be tiyatro jî ewqas lazim e.”

                                                                        Arsen Polatov

Arsen Polatov ku bi navên Lawê Kurd Paşa, Arsênê Reşît jî dihate naskirinê, di sala 1942’yan de li Êrîvanê hate dinê. Polatov, ewilî felsefe ceriband û li St. Petersburgê çû zanîngeha felsefeyê. Ew û felsefeyê zêde li hev nekirin û Mamoste Arsen dev ji felsefeyê berda. Çû li Moskovê li ser rejîsoriyê perwerde bû. Piştî ku wî perwerdeya xwe ya rejîsoriyê qedand û çû Parîsê. Hingî li Parîsê qedera pandomîmê dihate nivîsarê û pênûs di destê Marcel Marceau de bû. Polatovê ciwan tevlî ekîba Marceau dibe û 2 salan ji bo perwerdeya pandomîmê li cemê dimîne. Paşê vedigere Êrîvanê û bi piştgiriya hikûmeta Sovyetê dibistaneke bi navê ”Dibistana Pandomîmê ya Arsen Polatov” vedike.

Mamoste Arsen, heta roja ji vê dinê bar kir, li Berlîn, Parîs, Prag, Moskov û li gelek zanîngehên Ewrûpayê û cihanê dersên pandomîmê dan. Ji sala 1975’an heta 1995’an li Şanoya Dewletê ya Moskovê weke derhênerê giştî xebitî. Piştre derbasî Zanîngeha Yaroslavlê bû û li vir dersa Dîroka Pandomîmê da.

Arsen Polatov sala 1993´an tevî Egîdê Cimo û Aslîqa Qadir ji Ermenistanê li ser daxwaza NÇM´ê, di 19´ê Îlonê de hatin Stenbolê. Li wir dersa şanoyê da şanogerên Kurd ên li Stenbolê. Hingî, Zahîr Kayan pê re ji bo rojnameya Welat peyivîbû û jê pirsîbû: ”Mamoste, gelo ev şanoya ha ku hûn dixwazin li vir bidin çêkirinê, dê bingeha xwe ji çi bigire? Di rastiya gelê me de çi bigire û çi bide xuyan?”

Mamoste Arsen jî welê  behsa nêrîna xwe ya hunerî û teatral dikir: ”Tu dizanî çi ye? … Bawer bikî ji me re welat çiqas lazim be tiyatro jî ewqas lazim e. Îro em bi tiyatroyê dikarin sifetê gelê xwe bidin kifşkirin, zimanê xwe bidin kifşkirin. Em bi tiyatroyê dikarin bibêjin ku em kî ne. Îro em gelekî dişewitin li ser welatê xwe, lê tiyatroya me hebûya me dê wê şewatê bida dilê temamiya mirovahiyê. Edebiyata me gelekî kevin e. Ez wiha dibînim gelek mînakên edebiyatê giş yê me ne, wan gelan ev nimûne giş ji me dizîne. Sirf mecela me tunebiye ku em bixebitin di vê dergehê de bi pêşbikevin. Lê ku îro tiyatro kete destê me em ê wisa bikin wan ji me çi biriye em ê wan bi paş ve bînin. Em ên wan naxwazin. Ew ên ku wan biriye bila bidine me, em tenê ji bo tiyatroya xwe dikarin wan bi paş ve bînin.”

Pêşengiya şanoya Kurdî dikir

Di Ansîklopediya Ermenistana Sovyetî de jî navê wî hebû û emegê wî dihat şekirandinê. Mamoste Arsen li Êrîvanê pêşengiya şanoya Kurdî dikir û piştgirî dida xebatên bi vî rengî. Di sala 1993’yan de li ser daxwaza Navenda Çanda Mezopotamya hate Stenbolê û perwerdeya pandomîmê da şanogerên Kurd. Polatov di sala 2001’ê de li Akademiya Kurdî ku wê demê li bajarê Duren a Elmanyayê bû û di navbera salên 2001 û 2002’yan de li bajarê Wuppartalê di Mala Çanda Baran de mamostetiya ş̧anoyê dikir û komeke şanoyê ya bi navê Teatra Baran perwerde dikir.

Di sala 2003’yan de bi vexwendina Şaredariya Batmanê tevlî 1. Mihrîcana Çand û Hunerê ya Batmanê bû û li wir bi dehan şanoger perwerde kirin. Ji wir jî derbasî Amedê bû û heman tişt li wir jî kir. Sala 2004’an derhêner Ozkan Kuçuk belgefilma ‘Mamoste Arsen’ çêkir ku bi pirranî dîmenên belgefilmê ji vê serdana wî ya Amedê pêk dihatin.

Mamosteyê dilnerm î mezin Arsen Polatov dema di sala 2004’an de li Yaroslavlê ji ber krîza dil ji vê dinê bar kir, li dû xwe bi hezaran şagirt, bi dehan salan ked û hêviyeke mezin ya bi şanoya Kurdî ve girêdayîye hişt.

Li Batmanê piştî mirina Mamoste Arsen, koma Teatra Koçber ji ber ku Arsen Polatov hin endamên komê perwerde kiribûn, navê xwe wekî Şanoya Arsen Polatov guherand.

Çavkanî

1- Kovara W, hejmar 35

2- Rojnameya Kurdistan Press, 22.12.1988

3- Rojnameya Welat, 10.16.1993

4- Belgefîlma Özkan Küçük ”Mamoste Arsen”

Ev nivîs di PoltikARTa 260 de derçû. Herçî bixwaze dikare bi tikandina lînka jêr xwe bigihîne vê dosyeyê ku li ser "Kurdî li ser dika şanoyê" bû:
https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politikart_260