Bir lider ve aydın: Doktor Şivan

Dekolonyalist bir aydın olarak Doktor Şivan

 
Sait Kırmızıtoprak Kürtlerin daha çok tanıdığı adıyla Doktor Şivan, bir kuşağın belleğinde yer edinmiş karizmatik bir lider. Üzerine ağıtlar yakılmış, kitaplar yazılmış, belgesel çekilmiş, insanda uzak zamanlardan ve uzak diyarlardan gelmiş hissi uyandıran gizemli, 36 yıl yaşayabilmiş bir devrimci. Şimdiye kadar daha çok ''İki Sait Olayı'' ile anılmış olması bir yönüyle Doktor Şivan’ı yeni kuşakların tanımasına vesile olmuşken bir yönüyle de onu bu ''çözülemeyen olay'' girdabına sürüklemiş ve bazı yönlerinin gölgede kalmasına neden olmuştur. Kendisinin ''Dünya tarihinin şahit olduğu en korkunç, en tüyler ürpertici bir jenosid hareketi'' olarak tarif ettiği Dersim Katliamı’nda, ailesinden 54 kişilik öldürülür ve o katliamdan sağ kurtulduğu vakit de 3 yaşındadır.
Bazı fotoğraflarında kravatı, takım elbisesi, ince bıyığı ile gördüğümüz Doktor Şivan’ı bazı fotoğraflarında de şal û şepik ve başında kefisiyle görürüz. Aslında bu fotoğraf kareleri onun Doktor Şivan’a evrilme sürecinin resmidir bir bakıma.
Doktor Şivan 1959 yılında 49’lar davasından tutuklandığı vakit 24 yaşında genç bir tıp öğrencisidir. 49’lar davasından tutuklu Kürt aydınların anılarında da belirttiği üzere cezaevinde ortak paydaları ''Kürtçülük'' olan isimler, ''sağcı'' ve ''solcu'' diye iki gruba ayrılmıştılar. Doktor Şivan ''solcu'' grubun içindedir. Canip Yıldırım ''Solcuydu ama ayağı yere basan bir solcuydu'' der onun için.

Üniversite yıllarından

Doktor Şivan, 1968 yılında yapılan TKDP Antalya Davası’nın duruşmasına seyirci olarak katılır. TKDP davasında tutuklananların Antalya’da bulunduğu esnada Doktor Şivan da 49’lar davasından aldığı sürgün cezasından dolayı Isparta’dadır ve onları cezaevinde de ziyarete gider. Duruşmalar esnasında Sait Elçi’nin savunmasından etkilenen Doktor Şivan’ın ona ''Sait ağabey, sen bizim onurumuz ve şerefimizsin'' dediği rivayet edilir. (Emre Taykara, Son Nokta dergisi, 23-29 Mart 2011) Antalya Davası tutukluları tahliye edildikten sonra Dr. Şivan, Sait Elçi’ye doktor olarak Güney Kürdistan’a gitme önerisinden bulunur ve önerisi kabul edilir. 4 Ekim 1969’da Çeko (Hikmet Buluttekin), Soro (Nazmi Balkaş) ve Reşo Zilan (Ahmet Kotan)’dan oluşan grupla Güney Kürdistan’a geçer. Güney Kürdistan’da IKDP tarafından kendilerine sağlanan kampta çalışmalara başlayan Dr. Şivan ve arkadaşları Güney’deki bu çalışmalar yanında özellikle sınır hattında örgütlenme çalışmaları da yaparlar. 11 Mart 1970 yılında Irak KDP’si ile Irak hükümeti Kürtler için özerk bir statü üzerine bir anlaşmaya varır. Bu anlaşmadan sonra Behdinan bölgesine gelen Doktor Şivan, Dişêşe’de hastane kurup, sağlık hizmeti verir ve bunlarında yanında da kamp içinde eğitim çalışmalarına ve siyasi faaliyetlerine de devam eder. Daha sonra Türkiye’ye döner ve  yaptığı bu çalışmalar sonucunda 28-29 Haziran 1970 tarihinde 14 kişi ile Ankara’da TKDP’den  farklı olarak T-KDP’yi (Türkiye’de Kürdistan Demokrat Partisi) kurar. Sonrasında tekrar Behdinan’a döner. Örgütleme faaliyetleri sonucunda binlerce kişi partiye kazandırılır ve kamptaki kişi sayısı da 35’i bulur. Sonrasında tarihe ''İki Sait Olayı'' diye geçecek olay sonucunda Dr. Şivan ve iki arkadaşı, Brûsk (Hasan Yıkmış), Çeko (Hikmet Buluttekin); Sait Elçi, Mehemedê Bego ve Abdüllatif Savaş’ı öldürdükleri gerekçesi ile  26 Kasım 1971’de infaz edilirler. 

Doktor Şivan ile Feqî Huseyin Sağnıç

''Bağımsız Kürdistan'' ve ''Silahlı mücadele''
Doktor Şivan’ı dönemin Kürt siyasi hayatında teorisyen ve askeri yönüyle farklı kılan ''bağımsız Kürdistan'' ve ''silahlı mücadele'' hedefiydi, ve bu hedefler de doğal olarak onu bir ''kopuş’'a götürecekti. Fikirsel kopuş ile beraber ''ülkeye dönme’' süreci işler ve bu iş için de Güney Kürdistan ve Irak KDP’si tercih edilir.
Doktor Şivan’ın mücadele arkadaşlarından olan ve PKK saflarında yaşamını yitiren Ömer Özsekmenler, 8 Ocak 1992 tarihinde onunla beraber hareket etme nedenini Abdullah Öcalan ile yaptığı mülakatta şöyle anlatır. ''Sait Kırmızıtoprak’ın örgütlediği parti, tamamen silahlı mücadeleyi ve halk savaşını öngören bir partiydi. Beni önemli ölçüde o partiye çeken şey oydu. Şivan’ın kurduğu KDP, bağımsız Kürdistan’ı öngörüyor ve Kürdistan’ın dört parçasında, silahlı mücadeleyi savunan faaliyeti içeriyordu.'' (Serxwebûn, Temmuz 2014)

Kürtçe gramerine ilişkin çalışmaları ve görüşleri
Doktor Şivan’ın siyasi kişiliğinin yanı sıra Kürt dili üzerine çalışmaları da mevcut.
Ölümünden sonra Doktor Şivan’ın arkadaşları ve ardıllarının çıkardığı yayın organlarında da Kürtçe görünürdür. Örneğin; Türkiye sınırları içerisinden tümüyle Kürtçe çıkan ilk dergi olma özelliğine sahip Tîrêj dergisinin çıkarılmasına ''Şivancılar'' öncülük etmiştir. Hakeza Avrupa’da Şivan’ın ardılı olduğunu söyleyen grupların çıkardığı Brûsk ve Armanc dergilerinde de Kürtçe görünürdür. Doktor Şivan’ın ve grubunun Kürtçe konusundaki hassasiyeti Kürt siyasetçi Fuat Önen’in de dikkatini çekmiş ve teorisyen olarak gördüğü Doktor Şivan’ın bu konuda da ''övgüyü hak ettiğini’' söyler.  Doktor Şivan’ın ölümünden sonra arkadaşları Türkiye ve Kürdistan’da DDKD adıyla örgütlenmeye gider. Avrupa’da da Brûsk grubu Dr. Şivan taraftarları tarafından 1975 yılında Almanya merkezli olmak üzere Avrupa’da kurulur.

Kendilerini Kürtçe ''Rêxistina Kurdên Marksist û Leninıstên Kurdistana Tırkıya- Brûsk'' Türkçede de ''Türkiyeli Marksist-Leninist Kürdlerin Örgütü-Brûsk'' diye adlandırırlar. Belçika merkezli Brûsk adında bir dergi de çıkartırlar. Yine aynı grup tarafından Joyce Blau’nun Kürtçe-Fransızca-İngilizce hazırladığı ve Doktor Şivan tarafından belli ilavelerle Fransızcadan Kürtçe-Türkçeye çevirdiği sözlük tekrardan basılır. Kitabın önsözünden anladığımız kadarıyla ilk baskısı 1971 yılında yapılmış.
Brûsk-Batı Almanya imzası ve 1975 Temmuz tarihli Dr. Şivan’dan ''büyük devrimci ağabeyimiz'' diye söz edildiği kitabın önsözünde şöyle yazar: ’’Kürt Dilinde yaratılan bu boşluğu gidermek amacı ile büyük devrimci ağabeyimiz, yoldaşımız Dr. Şivan, yayın çalışmalarına başlamıştı, biz onun yarıda kalan çalışmalarını bıraktığı yerden sürdüreceğiz. Önümüzdeki güçlükler bir iki değil, bin türlü olsun isterse. Nitekim güçlükler çeşitlidir gerçekten, ancak yılmayacağız.''
İlginçtir yine Brûsk grubu yani Weşanên Şivan, aynı yıl 'Hişyarbûn’ adıyla yazarı 'Kurê Kurd' olan bir şiir kitabı yayımlamış. Şiirleri okumadan önce bir an Doktor Şivan’a ait olabileceğini düşündüm bu kitabın, fakat şiirleri okuduktan sonra anladım ki Sovyet Kürtlerinden biri tarafından kaleme alınmış ve kısa bir araştırma ile Kurê Kurd’ın Eliyê Evdilrehman olduğunu öğrendim. İlk baskısını 1959 yılında Erivan’da yapmış.

Doktor Şivan ve Qasimlo’nun dil üzerine konuşmaları
1976 yılında Kava yayınları, Celadet Bedirxan ve Roger Lescot’nun Fransızca yazdığı ''Grammaire Kurd'' kitabının Kamiran Ali Bedirxan’ın gözden geçirmiş halinin Türkçe çevirsini yayımlar. Kitabın yazarı olarak 'K.Bedirxan ve S.Şivan geçer. K. Bedirxan, Kamiran Âli Bedirxan ve S. Şivan ise Doktor Şivan’dır. Kava

imzalı sunuş yazısında Celadet ve Kamiran Bedirxan ile ilgili birkaç bilgiden sonra Doktor Şivan için şunlar denilir: ''ŞIVAN, kitabın yazarları arasında en ilginç olanıdır. Günümüze kadar kişiliğinde birçok yeteneği birleştirmiş ilk ve tek Kürt aydınıdır dersek Kürt aydınlarına hiçte haksızlık etmiş sayılmayız. Bizim için önemli olan, dil çalışmalarının yanında asıl ilginç olan yazarın politik kişiliğidir. Ne yazık ki yazarın bu yanı hâlâ yeterince açığa kavuşmadı.''
Kitapta Doktor Şivan’ın Ş. Şivan imzasıyla bir 14 Mart 1971 tarihli bir Kürtçe önsözü de var. Önsözden Doktor Şivan’ın hem Kürtçenin Kurmanci lehçesine çok hakim hem de dönemin Kurdoloji çalışmaları hakkında da haberdar olduğu rahatlık görülebilinir. Ehmedê Xanî, Celadet Bedirxan, Thomas Bois’dan alıntılar yaparak Kürtçenin içinde bulunduğu durum ve Kürtçe üzerine yapılan çalışmalar hakkında bilgi veren Doktor Şivan yazısında alfabe sorununa da değinir. Kürtler için en uygun alfabenin Celadet Bedirxan’ın geliştirdiği Latin alfabesi olduğu görüşünü savunur. Ayrıca dönemin Kürt siyasilerinin Kürtçeye olan ilgisizliğini de eleştiren Doktor Şivan, İran devleti tarafından öldürülen İKDP lideri Abdurrahman Qasimlo olan bir anısından da söz eder. İlginç ve bahsedilen sorunun halen de aktüel olması nedeniyle Türkçe çevirisiyle bu bölümü olduğu gibi burda da paylaşmak istiyorum.  

    
''Geçen yıl, tesadüf sonucu Abdurrahman Qasımlı (Prag Üniversitesi’nde profesör ve Kürt ve Kürdistan tarihi kitabının yazarı) bizim yanımıza geldi. O günlerde de ben yoğun bir biçimde Kürtçe okuma ve yazma öğrenmek ile meşguldüm. Qasımlo ve yanındaki arkadaşları sürekli siyasi konular üzerine konuşmak istiyordu. Ben de konuyu hep dil üzerine getiriyor, arkadaşların dikkatini bu konuya çekmek istiyordum. Bunu gören Qasim arkadaş biraz şaşırarak dedi:
''-Senin işin ne ki? İnsan hem entelektüel hem de ülke dışında olacak  ve siyaset ile ilgili olmayacak, bu nasıl olur?
 -Kardeş, ülke içinde ve dışında palavra ile yapılan siyaset kafama yatmıyor. Belki yaptığım iş bazılarının nazarında küçük görünebilir fakat benim için her şeyden önemli ve esas olan şey Kürtçeyi öğrenmektir.
- Sen Kürt değil misin?
-Evet Kürdüm. Fakat Kürtçem o kadar iyi değil. Sebebi de anadilimin Zazaca olmasıdır. İkincisi de, bildiğin gibi, sözlü ve yazılı dil arasında da önemli farklar vardır. Eğer kişi üzerine fazla kafa yormazsa hiçbir vakit Kürtçe ile Kürtlere edebi, siyasi ve sosyal konularda yazamaz ve bu alanlarda da hizmet veremez.
İnce, güler yüzlü ve sempatik Qasimlo birden sustu ve düşündü, sıcak kanlı sesiyle konuşmaya başladı.
-Kusuruma bakma. Ben de senin gibi düşünüyorum. Doğrusu şimdiye kadar öğrenciler ve entelektüellerimiz arasında sürekli, yüksek siyaset modaydı ve doğrusunu söylemek gerekirse dil sorunuyla da fazla ilgilenmedik. Bazı arkadaşlarımızın nazarında dil sorunu linguistik bir konu ve küçük bir iş olarak görülüyor. Paris’te ve Avrupa’da onca enstitü veya Kürtçe üniversiteler olmasına rağmen Avrupa’daki siyasi Kürtler bu tür şeylere önem vermiyorlar ve Kürt dili, edebiyatı, sanatıyla birkaç kişi haricinde pek ilgilenen yok. İlginç olan da şu ki, okuryazar ve aydın Kürtler hem ülkede hem ülke dışında Kürtçe öykü, şiir destan veya makale yazacaklarına çoğu yabancı dillerde Kürt davası güdüyor ve Kürt diline özgürlük istiyor!? Bu yüzdendir ki Kürtçe enstitülerdeki öğrencilerinde çoğu da yabancılardan oluşuyor. Yüksek siyaset ile uğraşan Kürtlerimiz de bu tür küçük şeylere tenezzül etmiyorlar(!)
Qasim arkadaş aslında yaramıza parmak basmış ve açık ve keskin bir biçimde eksikliğimizi, yetersizliğimizi ve yanlışımızı yüzümüze vurmuştu. Özellikle Türkiye’de çok insan var ki yüksek siyasette de yazarlıkta da yabancı dillerde böbürlenip, mangalda kül bırakmıyor. İçlerinde de öyle insanlar var ki, bu dejenere, oportünist ve dargörüşlü nitelikleriyle de ''secaat'!' arz ederler. Hadlerini bilip, geri planda duracaklarına bu nitelikleriyle övünüp, arkadaşlara bencil ve kıskanç davranırlar. Hatta ellerinden gelse, dürüst, genç ve düşünen insanlara engel olurlar. Bu tür küçük burjuva ve siyaset tüccarlarına rahmetli Celadet’in sözleriyle seslenelim: ''Ya kendi dilinizde okuma yazmayı öğrenin ya da kendinize biz Kürdüz demeyin!''             

Avrupa’ya gitme meselesi
Bazı yazılarda Doktor Şivan’ın Fransa’ya gittiği yazılır. Fakat bunu teyit edecek bir kaynağa rastlamadım. Kürt araştırmacı ve yazar Mahmûd Lewendî’nin 'Dr.Şivan (Dr. Sait Kırmızıtoprak)’ adıyla Çira (Sayı:8, 1996) dergisine yazdığı bir yazıda, Doktor Şivan’a ait belgeleri Suriye’ye gezisinde Kürt aydın Hesen Hişyar’ın oğlu Gurgin’den aldığını yazar ve yazıda belgelere de yer verir. Bu belgelere göre 1967 yılında ''yedek subay'' olarak askere gitmiş ve bu yılın sonunda Fransa’da doktora yapabilmek için bir bursa müracaat etmiş ve müracaatı kabul edilmiş.
Belgeler arasında Doktor Şivan’ın pasaportu da vardır. 1968 yılında alığı pasaporta göre Yunanistan’a seyahati var. Yine Fransa Konsolosluğu tarafından gönderilen bir belge de var ki bu belgeye göre 1968 yılında Beyrut’a da gitmiş olma ihtimali var. 

Tarık Ziya Ekinci’nin anlatımıyla Doktor Şivan
1965-1969 yılları arasında Türkiye İşçi Partisi'nden Diyarbakır milletvekilliği de yapmış Tarık Ziya Ekinci de anılarında Doktor Şivan ile buluşmasından şöyle bahseder: ''1968 yılı başlarıydı. Doğu mitingleri sona ermiş, Ankara'ya dönmüştüm. Bir gün Diyarbakır'dan tanıdığım inşaat mühendisi arkadaşım Hüseyin Akar ve meslektaşı Yusuf Kaçar'la birlikte Dr. Sait Kırmızıtoprak evde beni ziyarete geldiler. Kısa bir sohbetten sonra Sait Kırmızıtoprak bana Kuzey Irak'a gideceğini, Barzani hareketine katılarak oradaki mücadeleye destek vereceği­ni anlattı ve bu girişimi için ne düşündüğümü sordu. Ben bunun kesinlikle yanlış olduğunu, Kuzey Irak'ta yürütülen mücadeleye hiçbir katkısının olamayacağını, eğer oradan sağlayacağı bir destekle Türkiye'de bir etkinlik göstermeyi düşünüyorsa bunun da sonuçsuz kalmaya mahkum olduğunu anlattım. Kuzey Irak'ta ABD'nin güdümünde yürütülen bir mücadelenin er geç hüsranla biteceğini, kendisinin de sıkıntılara maruz kalacağını belirttim. Dr. Kırmızıtoprak'ın tutukluluk dönemindeki ilişkilerinden ve Yön'deki yazıla­rından TİP'e yakın sol bir eğilim taşıdığını biliyordum. Antiemperyalist düşüncede olacağını tahmin ettiğim için ABD emperyalizminin denetimindeki bir mücadelenin sonuçsuz kalacağına değindiğimde bana katılacağını ummuştum. Ancak ABD'nin desteğiyle mücadele etmenin yanlış olduğunu kabul etmiyor ve somut koşullar gerektirirse böyle bir destekten yararlanılabi­leceğini savunuyordu. Aramızda derin bir görüş ayrılığı vardı. Beni ikna etmesinin mümkün olmadığını anlayınca herhangi bir öneride bulunmadan Kuzey Irak'a gitme kararlılığını yineleyerek ayrıldı.''
Doktor Şivan bahsedilen görüşmeden birkaç yıl sonra yazacağı 'Kürt Milli Hareketleri ve Irak’ta Kürdistan İhtilali’ kitabında emperyalizm konusuna değinirken Ekinci’ye cevap mahiyette şöyle bir tespitte bulunacaktı: ''Kürt halkının direkt ve gerçek emperyalistleri ve efendileri, Amerikan sermayedarları ve onların batılı ortakları değildir.
Kürt halkını, kendi siyasi hudutları içerisinde köleleştiren, bu halkın temel demokratik milli haklarını ve sosyal-kültürel değerlerini gaspeden ve de Kürdistan’ın yeraltı-yerüstü bütün zenginliklerini yağma eden ya da bu yağmayı kaba kuvvet kullanarak devam ettiren, o yerli az gelişmiş ülke hükümetlerinin kendileridir.’’ 

Dr. Şivan’ın anılması, Beyrut, 1974
Soldan sağa: Necmettin Büyükkaya, Ömer Çetin, Selah Bedrettin, Mustafa Sofi, Nazmi Balkaş (Soro)

Dekolonyalist bir aydın olarak Doktor Şivan
Yakın dönem Kürt tarihinde Doktor Şivan’ın ''bağımsızlık'' ve ''silahlı mücadele'' fikirleri dışında, yazılarında en çok gözen çarpan yön Kürt dili, edebiyatı ve tarihi hakkındaki bilgisi ve ilgisi. Zira biri sözlük ve biri gramer olmak üzere Kürtçe iki çalışmanın altında imzası var. Bunlar o dönem şartları düşünüldüğünde azımsanacak çalışmalar değildir. Doktor Şivan’ın bahsettiğimiz alanlara ilişkin ilgisi ve bilgisi sadece entelektüel bir uğraş olarak görmek de yanıltıcıdır. Birkaç başlıkta Doktor Şivan’ın bu özelliğini açıklamağa çalışacağım:

Güney Kürdistan’da

* Doktor Şivan sadece ulusal bilinci yüksek bir siyasi önder olarak tarif etmek yetersiz kalır. O aynı zamanda dekolonyalist bir Kürt aydınıdır. ''Bağımsızlık'' ile beraber teritoryal bir ''kopuş’'un yanında kültürel ve ideolojik ''kopuş'' üzerine de kafa yormuş. Doktor Şivan’ın T-KDP’nin birinci kongresine sunduğu raporun altına düştüğü not o yıllar düşünüldüğünde azımsanmayacak bir istektir: ''Görüldüğü gibi, yayınlarımız iki dilde yazılıyor. Özellikle bizim imkânlarımız da bu, epeyce zor ve pahalı bir iştir. Fakat, ya bazı arkadaşlarımızın Kürtçe bilmemeleri ya da Kürtçe yazı diline yabancı olmaları nedeniyle, biz bu zorluğu göze alıyoruz. Bu nedenle de, hiç olmazsa, Kürtçe bölümünü birçok kere okuyunuz, yazınız ve ancak mecbur olduğunuz zaman Türkçesine başvurunuz.''
''Ancak mecbur olduğunuz zaman Türkçesine başvurunuz'' vurgusu Doktor Şivan’ın dekolonyalist yönünü anlamak açısından oldukça aydınlatıcıdır.
* Güney’deki Kürtlerin mücadelesine izleyici kalmak yerine aktif olarak katılmayı tercih eden Dersimli bir Kirmanc (Zaza) olan Doktor Şivan orda kaldığı sürece süre içerisinde Kurmancî’yi oldukça iyi öğrenir. Güney’de Kürtlerin kendi aralarında sadece Kürtçe konuşmasının, Doktor Şivan ve arkadaşlarının da örgütsel dilinin Kürtçe olmasına katkısı var. Politik anlamda bir ulusal birliğin yanı sıra kültürel anlamda da bir ulusal birliğin temellerini atmak istemiş.
* Bir diğeri neden de Doktor Şivan’ın entelektüel yönü ve Fransızca bilmesi ki o dönemler Kürtçe üzerine hem Kürt hem yabancılar tarafından yazılan Fransızca eserler mevcuttu.

Doktor Şivan’ın kürtaj sorununa bakışı
Siyasi ve kültürel konuların yanı sıra toplumsal sorunlara da ilgilidir Doktor Şivan. Türkiye'de 27 Mayıs 1983'te kürtaj yasal hale geldi. Fakat Doktor Şivan, 8 Ağustos 1962 tarihinde Yön dergisine ve 30 Nisan 1964 tarihinde Milliyet gazetesine yazdığı yazılarda kürtajın serbest olmasını savunmuş ve nedenlerini anlatmış. Özellikle kırsal kesimlerde ve düşük gelirli kadınların çocuk düşürmek için ciddi sağlık sorunları yaratacak yöntemlere başvurduğunu ve bunun önünün alınması için de kürtajın serbest olmasını savunan Doktor Şivan ''Düşürtmeyi kafasına koymuş kadın soluğu kocakarı ebeleri pis, izbe ve kana susamış kulübelerinde alıyorlardı'' diye yazar. Bu yazılarında gelir adaletsizliğine ve cinsiyet eşitsizliğine de değinen Doktor Şivan ''Kanaatimizce, çocuk düşürtmek probleminin çözüm yolları, Türkiye’nin ekonomik kalkınması ve sosyal reformların çözümüne bağlıdır'' der. Toplumun kadına yönelik katı ahlakçılığını da eleştiren Şivan, ''Riyakârlığı ve sahte ahlâkçılığı bırakalım. Kürtaj bir cinayetse, varlıklı aileler, bu cinayeti her gün işliyorlar'' diye seslenir kürtaj yasağını savunanlara. Aslında zenginler için fiilen kürtajın serbest olduğunu çünkü parayla en iyi koşullarda bunu yaptığını dile getiren Şivan konu hakkında ''… yalnız zenginlerin yararlandığı bir haktan, isteyenin yararlanmasını sağlamak anlamına gelir'' diyerek bir an önce kanun çıkarılması gerektiğini anlatır o yıllarda.

Yararlanılan Kaynaklar:
Dr. Şivan, Kürt Millet Hareketleri ve Irak’ta Kürdistan İhtilali, El Kolektifi yayınları, 2. Basım 2014, İstanbul
Joyce Blau, Ferheng Kurdi û Tırki, Fransızcadan Çeviren: Doktor Şivan, Weşanê Şivan, 1975, Brüksel
K. Bedirxan- S. Şivan, Zmanê Kurd-Kürd dili, Kava yayınları, 1976, İstanbul
Tarık Ziya Ekinci, Yayına hazırlayan: Derviş Aydın Akkoç, Lice’den Parisê Anılarım, İleşim Yayınları, 2. Baskı 2013, İstanbul
Fuad Onen, Ray Raman û Bîranîn, Weşanên Perî, 2012, İstabul
Azad Ronî, Berlin Dêrsim 1937-1938 Konferansı ve Kürt Soykırımları, Weşanên Mezopotamya, 5. Baskı 2019, Neuss
Musa Anter, Hatılarım, Aram Yayınevi, 4. Baskı 2016, İstanbul
http://www.drsivan.info/
Yönetmenliğini Çayan Demirel’in yaptığı 'Dr.Şivan (Sait Kırmızıtoprak)' belgeseli 

Bu yazı 25 Kasım 2019 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı.

Hevpeyvîna bi Bextiyar Elî re

Dixwazin me têxin nav sindoqên klîşeyan

Li bajarê Elmanyayê Frankfurtê her sal fuara herî mezin a pirtûkan çêdibe ku ji her derê dinyayê weşanxane beşdarî dibin. Di vê organîzasyona mezin de her çend dezgeheke Başûrê Kurdistanê hebe jî di nav fuarê de hebûna Kurdan zêde ne xuya ye. Îsal nivîskarê Kurd Bextiyar Elî mêvanê dezgeha weşanxaneya xwe ya bi zimanê Elmanî, Unionsverlagê bû. Bi rêya Unionsverlagê heta niha sê romanên Bextiyar Elî bi Elmanî çap bûne û wan her sê romanan kir ku Bextiyar Elî di nav welatên elmanîziman de bê naskirin. Di nav bazara weşangerî û medyaya Elmanî de ji xeynî siyasetê di qada wêjeyî de Bextiyar Elî Kurdekî naskirî ye, heta mirov dikare bibêje tekane nivîskarê Kurdî ye di nava vê bazarê de. Bi minasebeta vê fuarê me ew dît û me pê re hevpeyvîneke kurt çêkir. Ji xeynî çend pirsên derheqa tecrûbeya wî ya nivîskarî û wêjeyî de, me pirsa Rojavayê Kurdistanê ji jê kir ku wî ji bo Rojava digot, liberxwedana li Rojava nîşanî me da ku ruhê liberxwedana miletê me hê jî zindî ye û dinya piştevaniya me dike.           
   
Mamoste, gava te Xelata Nelly-Sachs wergirt te di axaftina xwe de digot; 'Ez wekî nivîskar timî li pey xeyeleke mezin bûm, ne wekî parêzvanekî zimanekî bêm dîtin.' Di medya biyanî de nivîskarên Kurd bi pirranî bi îmaja 'nivîskarê/a zimanekî qedexe' tên nîşandan. Gelo îtîrazên te yên li vê yekê çi ne?
Helbet ez wekî nivîskarekî hewl didim ne tenê li ser zimanê xwe biaxivim, bêhtir bi rêya wî xwe îfade bikim. Lê belê wekî Kurdekî, wekî nivîskarekî Kurd, qedera me jî li meydanê ye. Bi pirranî nivîskarên dinyayê bi kêf dinivîsin, lê em bi nivîsê dixwazin zimanê xwe jî xelas bikin. Em wekî mirovekî agirkuj in di nav daristanekê de û di nav vê de gelek ziman hene, lê belê agir bi zimanê me ketiye, û em jî mecbûr in zimanê xwe ji agir bifilitînin. Loma jî em xelaskirê zimanê xwe ne jî. Em tenê deng nadin miletê xwe, her wiha em dengê wî jî diparêzin. Ew ferqeke mezin e di navbera me û nivîskarên xelkê de. Belkî nivîskarên dîtir dixwazin fikir û hestên xwe bi gewde bikin lê li gel me nivîsandina Kurdî bi xwe dibe aksiyoneke polîtîk. Her wiha şert û civaka em tê de û hebûna me jî me mecbûr dihêle em rêyeke wisa hilbijêrin.
Lê wekî nivîskarekî xeyala min ew e ku xewnên xwe jî fikrên xwe jî, hestên xwe jî îfade bikim, ne ku wekî parêzvanekî zimanê qedexe bim. Her wiha ne bi dilê min e ku wekî figurekî polîtîk bêm dîtin. Ew figur e ku parêzvanê zimanê xwe ye û dixwaze wî xelas bike an jî notirvanê tim û daîm. Dixwazim wekî nivîskarekî normal bêm dîtin. Lê halî hazir jî ew zehmet e ji ber hê jî pêşhukm hene, pêşhukmên wekî 'Tu Kurd î û te gelek tehde li te bûye, tu di şert û mercên giran de jiyaye'. Hin klîşeyên diyarkirî jî hene, hema dixwazin me têxin nava van sindoqên klîşeyan. Bes ez timî van rast dikim, erê ez Kurd im, ji bo zimanê xwe û miletê xwe têdikoşim, belê ez insan im jî, hestên min jî hene, fikrên min jî hene boçûna min a felsefîk jî, her wiha dixwazim perspektîfa xwe ya felsefîk û polîtîk jî îfade bikim. Ez tenê ne ew kes im ku hewl dide ji bo qenciya Kurdan kar bike, ez jî nivîskar im wekî nivîskarên din. Lê belkî têgihîştina vê hê jî zehmet e, bes hema hema bibêje rojane ez behsa van tiştan dikim.   

Pirseke mina din a têkildarî vê jî heye. Îmaja medyaya Ewrûpî ji bo nivîskarên ji Rojhilata Navîn jî hema hema eynî ye. Li gel wan meyl û meraqa oryantalîzekirina wêjeya nivîskarên rojhilatî heye. Gelo tu jî carinan pêrgî vê oryantalîzekirinê têyî?  
Erê çawa, ew jî eziyetek e. Carinan hevoka wan a pêşî 'Çîrokên hezar û yek şevê’ ye. Dibêjin çîrokên te jî wek ên 'Çîrokên hezar û yek şevê‘ ne. Ez jî dibêjim erê wekî nivîskarekî karê min ew e ku ez jî bi awayekî lihevkirî çîrokan bibêjim û figuran çêkim, lê ew elaqeya xwe bi 'Çîrokên hezar û yek şevê' tineye. Ew sindoqa klîşeyan jî ne xweş e. 'Tu ji Rojhilata Navîn î', 'Zimanê te egzotîk e' û çend hevokên din ên klîşe. Lê maneya vê jî ev e ku di navbera rojava û rojhilat de hê jî hin dîwarên edebî hene, her wiha welatên rojava jî zêde li ser rojhilat û cîhana me ne agahdar in. Ew bi serê xwe ecêbek e. Sermeselê, gava Şarî Musîqarê Spîkan bi Elmanî çap bû, ez belkî heta niha li Elmanya, Awusturya, Swîsre beşdarî zêdeyî 40 çalakiyên xwendinê bûme, lê her carê di metnan de aliyên fantazî wekî rastî aliyên rastî jî wekî fantazî didîtin. Wekî mînak, bajarê ku tê de jin laşê xwe difiroşin wekî fantazî dibînin, lê ew rast bû, bajarên wisa hene. An jî Samir Babilî ew zilamê destbixwîn û zalim, ew rastî jî hebû û bûbû sedema sedan qurbaniyên me. Tiştên di romanê de fantazî bûn wekî rastî, ên rastî bûn jî wekî fantazî fêhm kiribûn. Heta, min carinan wêneyê hin cihan nîşanî wan dikir, min digot ha ew der otela şewitî ye, ew jî bajarê ku jin tê de laşê xwe difrotin. Ew meraq û meyla wan a oryantalîzekirinê jî kêşeyek e ji bo min.   

 

Ji bo romanên Bextiyar Elî ên min xwendî ez dikarim bibêjim, bi qasî fîgurên sereke fîgurên kelekê jî xurt in, heta, carinan ji wan xurttir in. Wekî Nesredînê Bêhnxweş, Mihemedê Dilşûşe, nexasim Mengurê Babagewre ku gelek kêfa min jê re tê. Û ew yek jî di wêjeya Kurdî de hindik e. Tu xusûsî giringeye didî figurên xwe yê kêlekê?
Bi ya min, nivîskarek divê bi qasî fîgurên sereke li figurên xwe yên kêlekê jî miqate be. Sermeselê, ji bo protagonîst cih pirr e, mirov dikare li ser baş bixebite, çawa bixwaze dikare wê/wî biafirîne. Lê cihê fîgurên kêlekê biçûk e. Lê huner bi xwe jî ew e ku di vî cihê biçûk de firsendan heta ji me tê baş bi kar bînin û wî zindî bihêlin. Ne wekî bibe parçeyek ji fîgurê sereke an jî alavek bo xurtkirina wî. Divê ew jî diyar û xurt bibin, bibin parçeyek bigewdekirina jiyanê.

Mamoste tu niha li ser çi dixebitî, gelo wekî din ji bo wergerên nû yên romanên te haziriyên te hene?
Ez niha li ser kitêbeke dixebitim li ser Tirkiyê ye, li ser tarîxa qedexekirina ziman bi destê Tirkiyê. Ew eybek e mezin e ku sedsal e Tirkan em ji zimanê me dûr xistine û wan zimanê me qedexe kiriye. Û em li ser vê jî zêde nenivîsîne. Ez naxwazim zêde behsa romanê bikim dibe ku Nîsan an jî Gulanê li Kurdistanê çap bibe. Ez ê bikim ku ev romana min zû bê tercûmekirin jî. Hin wergerên romanên min xelas bûne, ew ê jî çap bibin.

Haya cenabê te ji dagirkeriya dewleta Tirk a Rojava heye, derheqa vê yekê de wekî nivîskarekî Kurd ê hezkirî û eyan, tu dixwazî çi bibêjî?
Tirkên faşîst ev bû sedsal, hewl didin zimanê me, nasnameya me tine bikin. Sloganên wan jî jixwe 'Yek welat, yek milet, yek ziman' e lê em jî dizanin di nava Tirkiyê de pirr ziman û nasname hene. Ji bo vê jî gelê Kurdistanê dibe sedema panîk-atakên Tirkên faşîst. Di sedsala 20’an de xwestin me qir û tine bikin lê ew projeya wan têk çû. Erdogan jî niha dixwaze dewama vê tarîxê bîne, lê îro roj em di dinyayeke din de ne, ne di salên 1940’î an 50´î de ne jî. Niha gelek alî piştevaniya me dikin, piştevaniyeke dinyayî ye. Erê dijminên me jî têra xwe hene, rastgirên radîkal li her derê hene, li Elmanya jî li Emerîka jî. Faşîst hevalên hev in, wekî zincîrekê ne. Lê divê em jî zincîra xwe ava bikin, zincîra piştevaniyê. Û ew piştevaniya global sîleha me ya herî xurt e, ew jî carekê diqewime. Em niha di xala werçerxê de ne, belkî heta mehekê beriya niha jî rûyê Tirkiyeyê ew qasî kifş nebûbû, lê niha dinya alemê ew nas kir. Maskeyê wan ji ber rûyê wan ket. Ev jî werçerxeke tarîxî ye ji bo me, divê em karibin ji vê sûdeke baş wergirin. Helbet divê em şervanên xwe jî silav bikin. Nîşanî me dan ku ruhê liberxwedana miletê me hê jî zindî ye, lê a muhîm jî ew e ku ew ruhê liberxwedanê ne tenê eskerî ye, hunerî ye, liberxwedana bi muzîkê bi peyvê ye, estetîkê ye. Ew giş parçeyên projeya me ya liberxwedanê ne li dijî projeya tinekirinê ya dewletê. 

Ew hevpeyvîn 21´ê Cotmeha 2019 di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Çiya û helbest

 

FOTO: NESÎHO ASÎRAKÎ

Di sê nifşên helbesta Kurdî de gotara çiya

Di helbestên klasîk ên Kurdî de 'çiya’ ne bi konteks û wateya neteweyî xwe dide der, bêhtir di konsteksta efsane û çîrokên dînî de derdikeve pêşmerî me wekî "Kohê Qaf", "Kohê Tûr”. Her wiha di destpêka helbesta nûjen a Kurdî de jî ku ew jî teqabulî destpêka sedsala 20´an dike, hingî jî 'çiya’ di teswîrkirina welêt de parçeyeki jê ye, zêde rola wî tine. Paşê, pêde pêde bi çêbûna hizra neteweyî Kurd jî wekî her miletekî din dawa heqê xwe yê neteweyî dikin, ew dawkirina Kurdan jî dibe şerê bi dewletên dagirker re. Hin ji wan li deşt û nav bajaran hin ji wan jî li çiyayan diqewimin. Her wiha piştî têkçûna van şeran çiya dibin şahidê komkujiyên mezin jî. Ji ber vê yekê heta dewra 1960´an jî çiyayên Kurdistanê bêhtir êş û kuştin dianîn bîra Kurdan. Lê li Başûrê Kurdistanê piştî bipêşketina Şoreşa Îlonê, paşê jî li Bakurê Kurdistanê bi teqîna guleya 15´ê Tebaxê re jî êdî çiya ji nû ve dibin meydanên liberxwedanê. Ji vê demê û şûn ve, êdî ew meydana liberxwedanê xwe bi şiklekî di helbestên Kurdî de jî dide der. Dixwazim di vê nivîsê de behs bikim bê ka di helbesta Kurmancî ya sê nifşan de çawa û bi çi şiklî qala çiya hatiye kirin. Em ê bibînin ku şairên van her sê nifşan; Hawar, Riya Teze û Tîrêj digel ku li zeman û mekanên cuda bûne jî boçûn û qîmeta li çiyan çawa nêzî hev bûne. Ew ê jî şanî me bide ku çiya di çêbûn û kemilîna neteweperweriya Kurdî de bi dewr û roleke diyarker rabûye. Her wiha ew helbestên hanê ku hinek ji wan digel ku ji hest û fikra takekesî peyde bûbin jî pirranî hestên komelî û diyarkirina xemeke kolektîf e ku xwe bi kirasê 'çiya' nîşan dane.      

Nifşê Hawarê û çiya
Kovara Hawar sala 1932’yan li Şamê dest bi weşana xwe kir, ji kovareke wêdetir bû xwendingeha Kurmancî û pê re jî navenda rewşenbiriya Kurdî. Taybetiya nifşê Hawarê ew e ku aktor û şahidên serhildanên berî û piştî nîveka sedsala 20’an in. Osman Sebrî yê ku digot ''Kurd in em şêrên çiyan in’’ di kovara Hawarê de jî kesekî aktîv bû. Di nivîsa xwe ya 'Agirî' de wiha bang li çiyê dikir: ''Çiyayo bizan, şerê xesala miletekî heye ko bisekine lê ew beriya xelasiya wî miletî naqede, dom dike… Pêş de diçe''   
Çiya her çiqas bêdeng be jî hêviya wan heye ku rojekê dîsa dengê xwe li her derê belav bike. Cegerxwîn yeqîn dike ku helbet rojekê çiya ji bo ve wê geş bibe:

''Bîna barûdê
Kete pozê min
Dixwazim hawîr
Biteqim ji bin
Dîsa wek mêra bikevin çiya’’

Jixwe piştî çend salan Qedrî Can mizginiya şiyarbûna çiyê dide:
'' Dîsa li ser çiyan
Dîsa li nav meydan
Deng dike,
Ceng dike,
Berzanî… Berzanî….’’

FOTO:  VALER KOCHARYAN /ELEGEZ

Riya Teze û çiya
Di nifşê ewil ê Riya Teze de çiya bêhtir bi bedewbûn û ezameta xwe ya şirûştî xwe di helbestê de dida der. Emînê Evdalê yek ji şairên vî nifşî ye ku di helbestên wî de çiya hê politîze nebûye:
''Binhêr li çyaê Elegezê,
Çiqas rindin xişikêd wê.’’

Lê belê şairên nifşê duyem bi pirranî salên 60’î rahiştine qelemên xwe û hingî Şoreşa Îlonê jî li Başûr dest pê kiribû. Di helbestên Mîkaêlê Reşîd, Fêrîkê Ûsiv û Şikoyê Hesen de em ê bi meselê dakevin. 
Li cem Mîkaêlê Reşîd çiyayên Kurdistanê ji bo Kurdan sitar in, bi kubariya xwe jî tekane ne:
"Û ç’yaê bilind boy min sitarin
Boy min mertalin pêşberî neyar,
Kuda jî herin, dinê bigerin,
Tu cîya nabînin ç’yaê ha kubar."

Dilê xwe jî daniye van çiyayan:

"Dilêm wire, li wan ç’ya,
Li wan cya,
Kîderê ku zeng û zinar
Bona kurda bûne sitar,"

Çiya parçeyekî nasnameya Kurdan e jî; herçî bixwaze Kurdan nas bike jî çiya rênîşander e:

''Tu zanî em kêne?
Em li ç’yê dimînin,
Nêzikî xudêne.’’

Her wiha Kurd hingî êşiyane û karesat jî ditine, encax ezamet û mezinahiya çiyayan dikare van terîf bike:

''Ji kul û derdê me
Nava dewr û qurna
Ev ç’ya xuliqîne.’’

Çiya cangoriyên welêt jî hewandiye di sînga xwe de, wan jî ji bîr nake:

"Ez dixwezim li wan ç’ya,
Li wan cya
Rokê rabim û bigerim,
Kîderê ku xûn bû, mirin,
Û ramûsim mezelê wan,"

Çiya wekî şahidê dem û dewrana xwe jî dizane:

"Û herkê rokê ç’ya gişk xeberdin,
Wê caba gelek pirsê me bidin,"  

'Tebyethiz’î û dilketina Fêrîk
Li gel Fêrîkê Ûsiv hebûna çiya bi serê xwe dibe coş û peroşa hestên wî, mirov dikare bibêje bona Fêrîk çiya ne eydê qewmekî ye, "non-ethnic" e. Ji helbestên epîk bêhtir bi helbestên pastoral 'tebyethiz’iya xwe dide kifşê. Ewqas ji çiyê hez dike, bengiyê wî ye jê têr nabe:
"Dîsa-dîsa we têr nebûm, çiyano
Dîndara we zivêr nebûm, çiyano,"

Carna vî dike dewsa dê jî:
"Hûn dê bûbe, hûn dê bûne, ez-dergûş,
Li hafê we firîme wek qereqûş,"

Gava dibe payîz jî melûl dibe, jê dipirse:
"Çiyano, bêjin, ka nexşê we?
War-mikanê we kuda çûn?
Ax ez digirîm bo rewşê we,
Rewş-rihanê we kuda çûn?"

Lê li gel melûliya xwe hêviya xwe ji biharê nabire:
"Emê şîn bin, şên bin car din,
Bixemilin sal û zeman,"

Gava dibêje "Pampa min" jî çiyayên Dibûrdax, Qemerdax, Elegez, Hevtêmanat ji bîr nake:
"Pamp mîna bûka, bûka xeml lê bend,
Dorê çiyayêd me girtine govend"

"Deşt û dûz" zêde bala wî nakişîne, herçî xwe xwedan bi deşt û dûzan dibînin ji wan re jî çend gotinên wî hene:
"Bira deştê we li we bimbarek bin,
Xweyê deşt-dûza,
Bira çiyayêd me li me bimbarek bin,
Me tebiyethiza."

Fena ku wî pirsa wekî "ka çi kerametên van çiyayan hene tu li ser wan dinivisî" bibihîze, bersiva pirsê dide:
"Lê helbet me jî kar û keremek
Van çiyada dîtiye"

Lê xuya ye, ditîna çiyayên Kurdistanê jî ji xwe re kiriye derd û hesret :
"Min seyr kira serê çiyayê Sîpan-Xelat,
Min seh kira fûre-fûra çemê Ferat,
Min pê danya ser topraxa kulî tebyet.."

Belkî xwe bi çiyayên xwe dewlementirî kesê dinyayê jî dihesiband:
"Ezî dewletîme bê hed, bê hesab, bê çap û qeder,/
Xezîna min heye çelkirî serê çiyayê Qemer,"

Şikoyê Hesen jî Kurd wekî qewmekî çiyayî dizane û dibêje:
''Û ez bîr nakim eslê xweî çiyayî,
Tim mînanî çiya ez zor im, kubar’’ 

FOTO: ALÎ DOOSTÎ/KIRMANŞAN

Kovara Tîrêj û çiya
Kovara Tîrêj di navbera salên 1979 û 1981’ê de tevî ku çar hejmarên wê tenê ronayî dîtine jî yek ji wan li Ewrûpayê çap bûbû, di helbesta Kurmancî û Kirmanckî de bû rengekî modern û neteweyî.  
Di nav helbestvanê nifşê Tîrêjê de belkî herî zêde Arjen Arî "çiya" wekî "bîra neteweyî" bi kar anîye, çiya di heman demê de bûye bîr jî. Ew bîra hanê jî li gel wî digel ku têkçûn û şikestinên kambax jî ditîne, "rûspî ne“:

"Di qada şer de pişta me negihişt erdê.
Te şahid bivê, va Herekol.
Miradkar, bi bext û ol
Va Cûdî
û va ye ev ax!"

Tu carî jî betal nemaye:

"Kîj wextî bêleheng ma?
Kî gavê bêkêr?"  

Jixwe, nasnameya xwe jî ji çiyayan çêkiriye loma jî dibêje "ez Çiyayî Me" û pêwendiya xwe ya xurt a bi çiyan re jî wiha raberî me:

"Dema ku dinivîsim
bêhemdê min
çiya û dîmenên çiyê
têne ber çavê min.."

Yek ji şairên nifşê Tîrêj Mem Ronga jî qîmeteke mezin dida çiyayan û sedema xwe bi çend malikan wiha rave dike:

''min parastin ji mirinê
ragihandin îro
ev çiyayên ferzane
ev zinarên jîrik

çewa hiznekim ji wan
bi qasî ku hizdikim
ji azadiyê
ji axê’’

Êdî çav û guhê Kurdan li çiya û zindanan bû, Rojen Barnas wek şahid na, wek rola çêkera tarîxa Kurdan jî dide wan:

''Bi mêrxasî destana xwe dihonin
Çi li zindanê, çi li serê çiyê’.’

Yek ji şairên vî nifşî Berken Bereh jî nav rûpelên kovara Tîrêjê bajar û kolan bi îmajeke ne baş û wekî mekana tolaziyê terîf dike, û her wiha ji bo jiyaneke nû jî çiya hêvî ye:

''bi şev bi roj
em evînek bihonin
evînek nû û mestir…

Lew
niha stran me dibêjin
stran li çiya.’’     

Li şûna encamê
Di helbesta nû ya Kurdî de ji bo xurtkirina hest û fikrên neteweyî teswîrkirina dîmenê welêt bêhtir nasyonalîzekirinê vê xwe dide der, êdî çiyayên vê jî ne çiyayek dera hanê ye, çiyayê Kurdan e, û rengê xwezeya vê jî fena rengên ala wê ye û xwedî nasnameyek e. Çawa me di sê ekol û nifşên cuda yên Kurmancî de dît, piştî bipêşketine fikra neteweyî û şerê bi dewletên serdest re helbestvanên Kurd ji bo çiyayên Kurdistanê tenê bi motîfeke teswîrkirinê qîma xwe nayînin û êdî çiya dibe aktoreke berbiçav. Çawa di dewra Hawarê de çiya bi şahidiyên xwe wekî aktorekê ye, di dewra Riya Teze û Tîrêjê de jî êdî aktoreke diyarker û zindî ye. Piştî van her sê nifş û ekolên helbestvanên Kurdî, çi li welêt çi li diyasporayê, çi klasîk çi modern şairan di helbestên xwe de cih da çiyayên Kurdistanê.   
            
Çavkanî:

Nerît û Helbest- Nerîta Neteweyî Di helbesta Nû ya Kurdî de (1880-1970), Zülküf Ergün, weşanxaneya Nûbihar, 2017
Payîz û Ba- Şi’rên Bijarte, Şikoyê Hesen, weşanxaneya Avesta, 2008
We’de-Pencere-Mitale, Mîkaêlê Reşîd, Weşanên Belkî,2019
Rêdame, Mîkaêlê Reşîd, Neşireta ''Sovêtakan Grog'', Êrêvan-1985
Hemû Berhemên Wî, Qedrî Can, weşanên Belkî, 2009
Pampa min-Berhemên bona zarokan, Fêrîkê Ûsiv, weşanxaneya Lîmûş, Êrêvan-2009
Dîvan, Melayê Cizîrî, Transkrîb û wergera Kurdî bo Tirkî: İlhami Sidar, weşanên Ayrıntı, 2018
Bijare, Fêrîkê Ûsiv, weşanxaneya Lêgal Pîyûs, Êrêvan.2010,
Destê min li destê te digere, Mem Ronga, weşanxaneya Mezopotamya, 1995
Kîme ez-Dîwana III, Cigerxwîn, 1973
Şiêran û Poêman, Emînê Evdal, weşanxaneya Belkî, 2015
Milkê Evînê, Rojen Barnas, weşanên Nûdem, 1995
Kovara Tîrêj, Hejmar 2, 1980  
Kovara Hawar, Hejmar 36, 1941
http://helbestakurdi.com

Ew nivîs di PolitikARTa 269´an de derçû

Qalkirinek ji bo romana 'Qal'ê

 

Wêne: Malva (Omar Hamdi)

Di romanên beriya 2000´an ên Kurmanciyê de bêtir hewla vegotina serpêhatiyên biyografîk û qewimînên tarîxî hebû, jixwe piranî li diyasporayê hatibûn nivisîn. Lê piştî 2000´an li Bakur bi nivîskarên nû re pêre pêre êdî di romanan de ji serpêhatiyên ferdî bêtir, pevçûna di hundirê insanên modern de, girêkên wî yên derûnî, kêşeyên wî yên hebûnî, obsesîfbûna wî û wekî din, hatin tercîhkirin. Lehengên van romanan jî bi pirranî kesên dilweswesoyî, lomekar, melankolîk û meyldarên xwekuştinê bûn. Heta hingî lehengên reş û spî, baş û nebaş çawa bi xetên stûr ji hev hatibûn cudakirin, êdî ev xetên stûr tenik dibûn, û herçiqas dîsa ew lehengên hanê di nav civaka xwe de mirovên maqûl bin jî, aliyên wan ên xerab jî hebûn. Nivîskarên van romanan jî li bajaran bûn û her wiha xwendekar an xwedî karekî bûn di nav saziyên dewletê de. Tecrûbeyên xwe ên jiyanê û xwendinên xwe yên bi zimanên din, vê carê ji bo Kurmanciyê û bi teknîkên nû sêwirandin. Bi ya min di prosesa vê ceribandinê de tesîra Oguz Atay li ser metnên van nivîskaran heye, heta ez ê gavekê bi pêş ve herim û bibêjim, her yekî ji wan belkî dixwest bibe Oguz Atayê Kurmanciyê. Oguz Atay nexasim bi romanên xwe ruhê xwendevanên xwe têr dikir loma jî asayî ye xwezîpêanîn û çavlêkirina nivîskariya Oguz Atay di mirov de peyda bibe.
Di vê nivîsê de dixwazim, behsa romana “Qal” bikim ku îsal çap bû û yekem romana nivîskarê gênc, Hesen Ildiz e, her wiha bi xisleta xwe jî dişibe romanên me li jor behsa wan kir. Lehengê romanê R. Baran e, û R. Baran yekî cirnexweş, bavekî xemsar û kurekî ruhseqet e. Di jiyana wî de her tişt asayî xuya bike jî ew di hundirê xwe de bi her tiştî re û bi her kesî re pev diçe. Çawa destpêka romanê şanî me dide, R. Baran xwe kuştiye, lê dîsa jî qala çîroka xwe dike.

Weşanxaneya Peywend  'Qal' çap kir

Nexasim bipêşketina psîkanalîzê û ketina vê a nav wêjeyê di romanê de ‘mantiq’ êdî ne hewce bû, çawa mirov nikare xewn û xeyal li parzûna qalib û qaydeyên ‘mantiq’ê bixe, welê li romanê jî hat. R. Baran jî digel ku xwe kuştiye, ji me re qala xwe dike. Ji bo vê yekê, hema em ji xwe re bibêjin, yê dipeyive ruhê R. Baran e, an jî hişê wî bi xwe ye. Em ji romanê fêhm dikin ku piştî her tişt qewimiye, wî çîroka xwe nivisandiye:
“Bêyî ku bizanibim ez ê rojekê van bûyerên ku hatine serê min û fikrên ku weke avek lîşo di mejiyê min de diherikîn binivsînim, min çenteyê xwe yê reş ê ji çermê heqîqî çêbûbû, ê ku hêdî hêdî terkên rizandinê lê peyda dibû, di destê xwe de kil dikir û di nav qerebalixiya xwendekaran de di deriyê dibistanê re derketim derve.” (R.13)*
Mirov gava vê dixwîne, dibêje, dibe ku wî hema were, ji xwe gotibe loma jî tam qanih nabe ji ‘nivîsandinê’, bes bi dubarekirina ‘nivîsandin’ê di rûpeleke din de êdî hebekî pê qayîl dibe:
“Gava ev fikrên ku di vê kêliyê de di mejîyê min de zayibûn min nivîsand û wan sere rast kir têgihiştim ku ez çiqasî mirov im.” (R.40) Ji ber têkçûyîna ergatîvîte û neberbihevbûna hevokê, mirov xweşik tênagihîje bê ka di vir de vebêjer çi dibêje. Bes, dîsa jî muhtemel e, vebêjer di dema kêliya nivîsandinê de be, ango di dema vedibêje de ye.** Li gorî vê, em dikarin bibêjin, di romanê de zemana vegotî û zemana vedibêje heye. Her tişt qediyaye û paşê vebêjer ji me re qala çîrokê dike û di ber re jî carinan ji dema niha, yanî dema ku çîrokê vedibêje, dipeyive, dihizire û wekî din. Em ê niha li çîroka R. Baran vegerin. Ew pêdihese, lawekî wî çêbûye: “Loma aniha gava gotina ‘lawê te’ kete kerrika guhê min,…” (R.37) û hevok dewam dike, zemanê vegotinê û yê vedibêje li bin guhê hev ketine, ji ber meseleya qalkirî qewimiye, bes wekî ku hê jî bidome, dibêje ‘aniha’!   
Dîsa R. ji me re ji zemanê bihûrî qala hevdîtina xwe û bi hevalê xwe Mistefa re dike. Lê carinan vebêjer xwe ji bîr dike fena ku zemanê vegotinê hê neqediyaye, ango gava zemanê çîrokê û zemanê vedibêje eynî be:
“Lê bo van pirsan tu bersiveke ku karibe hema min jî qanih bike min peyda nekir. Lê îro ecêb bû!” (R.66)
Ev şaşitiya hanê ne îstîsna ye di gelek cihan de xwe dide der:
“Mistefayê ku heta îro gelek carî şahidî li vê rewşê kiribû, bêdeng ma, beriya niha her tim bi hawayekî navbênçîtî kiribû, li me temaşe dikir. (R.67)
“Wek hercar bêbavê dîsa bêdad bû. Îro nizanim çima ez ji rojê, ji canê xwe bêhtir aciz bûbûm.” (R.73)
“Îro ez jî di şiklê demê derketim hemberî wî…” (R.86)
“Aniha xweziya wêneyekî min wiha bihata girtin…” (R.89)
“Îro berbanga sibê pirîka min mir.” (R.105)
 
Ji kû dizane?
Ji xeynî lihevnekirina zemên, vebêjer xwe jî bîr dike û qala hin tiştan dike ku ne mimkun e zanibe:
“ ‘Ê’ got û gotina ‘quzulqurt’a di dilê xwe de bi tundî gotibû daqurtand.”
Çawa dizane vî kesî di dilê xwe de çi gotiye?

Vebêjer kî ye, ’tu’, ‘em’, ‘ew’ kî ne?
“Temam tu guh nadî min fahm kir, qey tu nikarî! Nabe. Min destê xwe ji guhdayîna te şûştiye. Lê çima gava hêk tê devê qûna te, tu nikarî vêya jî paş guh bikî. Ka tu sersar bû mêro! Çima nikarî wek bexîlekî tev bigerî, madem nikarî nebe sersar bavê min. Ma sersarî qey ewqas hêsan e. Tu vê tahdeyê him li xwe dikî û him jî li me. Çima?” (R.28)
R. Baran esas ji xwe aciz e. Wexta dibêje “tu” ew kes jî ew bi xwe ye, ji bûyereke qewimî aciz bûye. Lê gava dibêje, “tu” vê tahdeyê “him li xwe dikî û him jî li me” mirov nizane ew kirdeya pirjiimar “em” kî ye, qesta wî çi ye, ji ber ku di vê kêlîkê de ji xeynî R. Baran kesekî din napeyive. Em bibêjin, ew giş hizir in, hema wilo diherikin, lê hizir ji zemanê vegotî ji vegotina eynî kesî çawa diherikin? Tiştê kirî û hiziriye çûne derbas bûne, hesabê xwe ji xwe wekî ku di nav vê kêlîyê de be, dipirse, lê çawa me di destpêkê de got, çîrok qewimiye.
Carinan jî wekî ku behsa kesê seyem dike behsa xwe bi xwe dike: “Ger wî bersivek bida R., an divê qîza xwewî ji tora vî kûçikî xelas bikira an jî êdî wî yê nikaribûya nigên xwe bi mala qîza xwe bixista.” (R. 56)

Mirov dikare texmînan bike
“Min hewl da ku jixwebawer bim, hemû hêza xwe di çavê xwe de kom kir û xarî çavê wî kir. Lê ez li gotinên ji çavê wî diherikî likumîm. Lê binêre hela çawa çavên xwe wek ê mêran bel dike, yekî nizanibe dê bibe qey bi rastî jî mêrê birra ye ha! Kurooo em qûna hev dizanin, erê ez dergevan im lê tu kî yî, tu çi gû yî, te heta îro çi kiriye te du kevir danine ser hev, hela lê binere dibê qey ez ê çavê xwe bidim alî, ez dikarim heta sibê wisa bisekinim û li te binerim!!! Min hew debar kir, di bin nerînên wî de û min serê xwe bera ber xwe da û derbas bûm.” (R. 33-34)
Jixwe beriya wî bi fokusa dergevan qala vê dem û bûyerê hatiye kirin, li wir jî em bibêjin piştî “ez li gotinên ji çavê wî diherikî likumîm”, hizra dergevan tê. Jixwe, beriya vê, ji fokus û hizra dergevan, me ew bûyer xwendibû, bes niha dîsa hizra dergevan dikeve nav vegotina Rizgar Baran û li kû dest pê dike û li kû diqede tam ne zelal e. Tenê bi texmînan mirov ji xwe re hin tiştan jê derdixe.

Ma dîdaktîk û hew!
R. Baran pirr bi babet û termên felsefîk dadikeve, lê carinan zorê dide romanê û term û peyvan li metnê dibarîne, carinan di nav rûpelekê de jî tibabek peyvên werre hene; terîtoriyal (R.76), katalîzor, mekanîzma, sfensekî, sirkulasyon (R.86), obje, aûra (R.87).
Jixwe li hin cihan êdî wekî ku dersa felsefe û psîkanalîzê bide, dîdaktîk in, mirov ji xwendina wan aciz dibe. Carinan hingî lê germ dibe, bi formên nas û klasîk ku li romanê nayên: “Ser meselê”, “Xala herî girîng” (R.36), “Wek mînak” (R.37) hevokên wî dest pê dikin. 
  
Şaşitiya rastnivîs û gramerê
Li gel qisûr û xavitiya vegotinê di romanê de zêde zêde şaşitiyên gramer û rastnivîsê hebûn. Ger ez bibêjim, di her rûpelê de hebûn, ez dibêm wê ne mibalexe be. Ez ê li vir çend mînakan bidim da ku bi xweşikahî bê fêhkirim ka bi van şaşîtiyan îşê xwendevan çendî zehmet e. Nexasim li pey hev siwarkirina lêkera alîkar, partîsîp û lêkera esas kiriye ku hevokên romanê jihevdeketî bin û neyên fêhmkirin. Ji her yekê çend mînak li jêr in: 
 
Lihevnekirina kirde û lêker
“Ew dengên ku ji nav lepên wan filitîbû,…” (R.57)

Hevokên neberbihev
û jihevdeketî
“Tu dibê qey hemû rengên dinê nemaze jî rengê sor, ji qirika wî ya bi jilêtê zingarî hatiye qelişî herikîne.” (R.8)

“Bo dewsa şopên wî, yê ku li dû xwe li ser ciyê min nû paqijkiribû hişt, paqij bikim bi şurta destê xwe bi hêrs bi dû wî ketim û çûm hundirê apartmanê.” (R.32)

“Ka di vê kanalê de çi heye. Jinekek pêncî û du salî gava qala mêrê ku dixwest kir, têgihiştim ku ez ê ti car nikaribim kesekî bibînim, Xaloyê heftê salî nizanim bo çi jinekê ji xwe re dixwaze, lê jinekek çil û şeş salî wî qebûl kir.” (R.32-33)

“Gava ji rûyên wan ên ku gelek tişt ji wan dihat têgihiştin tu tiştek fêm nekir…” (R.55)

“Hebûnek hewl dida ku xwe ji azadiyê pêk bîne dibû amûrek da dîlbûniyê zêde bike.“ (R.86)

Tewang
 “Qat“ di eynî rûpelê de him mê ye him nêr e: “Li qatê sêyem“, “qata sêyem“ (R.40)
“…, ew sixêfa di guhê min de beriya çend çirkan wek çend peyvên rêzkirî cî girtibû, di mejî de watedar bû.” (R.17) 
“Ewran bêyî ku guh bide meha pûşberê û orta nîvroyê…” (R.21)

Ergatîv:
“…beriya rûnim min wê xist şarjê…” (R.35)
“…vî pitikî min bêhizûr dikir.” (R.46)
“…min wê qontrol kir…” (R.47)
“Ev tişt qet te bêhêvî nedikir?” (R.62-63)

 
* Şaşitiyên gramer û rastnivîsê di pirtûkê de çawa bin, wer hatine hiştin. 
** Ji bo ferqa zeman û ez-ên vegotî û vedibêje:
http://yeniozgurpolitika.net/awirek-li-romana-ev-re-nace-bihuste/

*Ew nivîs 10´ê Cotmeha 2019´an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Berbi qur’lt’a nvîsk’arêd Ermenîstana Sovêtîê

Nvîsk’arê lewzşîrin*

Payîze**.. Berêvare… Bakî hênik ji ç’yaê Elegezê tê, ser Êrêvana k’awe-k’ubarr’a derbaz dibe, dibe xuşîna darêd belgzêr’în û belg hêdî-hêdî diweşine e’rdê. Merîkî beşerxweşî p’or’z’îvîn ji soqaqa Abovîapê berjêr dibe. Ew bi dilekî baristan dor-berêd xwe dinhêr’e, Êrêvana k’awe-k’ubarr’a şa dibe, vedibeşire û paşê te hew nihêr’î lezande malê. Lezand ku wan h’emû fikrêd xwe bi lewzekî k’urdîyî şîrîn, bi xeberêd cewahir, bi nexş û nîgarava bir’êje ser k’ag’ezê.
Û awa her êvar, eger ew r’ojêd payîzêye hênike xweşbin, eger ew r’ojêd

Rûpela orîjînal a gotarê

zvistanêye sar û h’işkîbin, yanê jî r’ojêd havîna Êrêvanêye germîbin, E’rebê Şemo (E’reb Şamîlov) dertê û bi h’emdî xwe diger’e, diger’e û die’firîne, ew e’frandinana dibin k’t’êbêd p’ir’qîmete giranbaha. Dibine arzîtîya cmae’tê. Ne axir ew ji dilê cmae’t’ê xeber dide û xazna lîtêreratûra k’urdaye Sovêtîê dewlemend dike!    
H’îmdarê lîtêratûra k’urdêd Sovêtîê bi r’êke e’mre çetîne giranr’a derbaz bûye. Lê ew ji wan e’frandaraye, êd ku wê bi qur’na bimîne û a’frandinêd wî nolanî gulekê wê bîn bilind, şaxvedin, silsileta r’uh’dar û cankin.
Belê, r’ya e’mrê wî çetin û giran bûye. Sala 1897-a bi h’ezara k’urdêd am û t’am t’evî cmae’têd bindeste mayîn bûne şih’îdêd şûrê R’omê. Hema wî çaxî E’reb Şamîlov ji dîa xwe bû. Et’îmî, belengazî, r’ev û kuştin - a, ew bû h’alê cmae’ta k’urdêd R’omê. Mala bavê E’rebê xilfikî xwe avîte ber bextê cmae’ta ûrîs. Çû gundekî ûrisa Alêk’sandrovskêda cîwar bû. Ew bere-bere mezin bû. Bû berxvan, paşê şivan…
Şer’ê h’emdinyaêyî yekê. Dîsa et’îmî, belengazî… Wî çaxî Şamîlov li Sarîqamîşê li ser çêkirina r’ya maşînêya h’esin dixebite. Li vir jî şuxulvaniya wîye r’evolyûsîon destpê dibe û sala 1918-a ew derbazî nava cêrgêd Partîa Bolşêvîka dibe…
Şer’ê bajarvanîêda jî E’reb Şamîlov xwe nîşan dide çawa komûnîstekî erhede.
Sala 1920-î bajarê Moskvaê. Li vir em E’reb Şamîlov înstîtûta Lazarêvda dibînin çawa xwendk’ar. Lê h’ub û h’izkirina berbi cmae’tê w’i berbi xwe dik’işand. Ewî her teherî dixwest bê nava p’areke cmae’ta xweye azabûyî. Qasî qewata xwe k’arê bide cmae’ta xwe û awa pey xilaskirina înstîtûtêr’a em E’rebê xebath’izî egin*** li Erêvanê dibînin. Li vir ew gelek xebatêd cebdar dike û pêr’a jî derheqa r’ojêd cmae’ta xweye zelûlîê, r’ojêd qet’il û xûnê, derheqa r’ojêd wêyî gulvedayîda die’frîne. Ew ne ku t’enê bi e’frandinêd bedewetîêva pêşda tê, lê usa jî bi êd seyasetîêva.
Sala1930-î k’t’êbêd wî „E’mrê Lenîn’’, „Şivanê Biç’ûk’’, „K’oç’ek’w derewîn’’, „Kurmancêd Elegezê’’, „Heleqetîêd Fêodalîê Nava K’urdêd Pişkavkazêda’’ û xebatê mayîn dû hevdu neşir dibin. Her e’frandineke wî bi lut’bekî k’urdiyî şîrinî nazikva hatye nvîsarê, her e’frandineke wî ji r’uh’ê cmae’ta wî tê, ew her qeremanekî e’frandinêd xwe ji e’mrê cmae’tê hiltîne, êd ku bi xeysetê xweva te qey t’irê ber te sekinîne.
Sal pey sala nolanî gûzê jimare tên û derbaz dibin, lê qelema nvîsk’arê meşûr r’uh’ û qewateke t’eze distîne. Ew r’uh’ û qewata e’mrê meyî îroyîne, pêşdaçûyîn û gulvedana e’mrê merivêd Sovêtîêye, dewrana kosmîkîêye, mêrxasî û wet’enh’izîya merivêd Sovêtîêye. A, bona çi nolanî kanîke nemiç’iqî, lal û dur' ji qelema wî dir’ijine ser k’ag’ez’ê.
Belê, wîr’a berbangeke ç’îk-sayî vebûye û badilhewa nîne, ku ewî navê r’omaneke xwe danî „Berbang’”, ya ku sala 1958-a neşir bû. Sala 1959-a Êrêvanêda bi k’urdî r’omana wîya mayîn „Jîyana bextewar’’ tê çapkirinê. Vê r’omanêda  îdî meydana wî fireye. Eger „Berbang’’-êda ew e’mrê cmae’ta k’urde berêye belengaz û azabûna p’areke wê cmae’têye biç’ûk dida k’ivşê, lê vê r’omanêda bi hûrgilî dinvîse dêrheqa r’abûn-r’ûniştin, xeyset, e’detê cmae’ta xwe, şer’k’ariya wê mqabilî zevtçîêd R’omê, dostîya cmae’ta ermenîya û k’urda, azabûna wêda. Her qewmandin nolanî girêfûtkeke hevr’a têne qep’e çekirinê û e’slîne.
Sala 1966-a lîtêratûra k’urdaye sovêtîê bi r’omaneke t’ezeva jî dewlemend bû. Cara e’wlîn r’omana t’erîqîê bi lewzê E’reb Şamîlovî şîrinva bi sernvîsara „Dimdim’’ dik’eve nava lîtêratûra me. Bi vê r’omanêva nvîsk’arê meşûr r’êke t’eze vedike bona lîtêratûra me û dide k’ivşê şer’k’arîya cmaa’ta k’urda mqabilî zevtçîêd Îranê û R’omê. Gerekê bê gotinê, wekî ev r’omana nava lîtêratûra k’urdêd sovêtîêda guleke nava gulane.   
Zûtirekê emê 70-salîya bûyîna nvîsk’arê navûdeng bidne k’ivşê. Em dibêjin navûdeng, çimkî e’frandinêd wî bi zmanê ûrisî, fransî, înglîsî, almanî, ermenî, gurckî, adirbêcanî û bi zmanêd mayî hatine t’ercmekirinê û ji alîê wan cmae’tada bi h’ub û h’izkirineke mezinva hatine qebûlkirinê. E’reb Şamîlov nêzîkî 70 saliye, lê r’uh’ê wî cahile, çimkî her peşdaçûyîneke e’mrê me wî cahil dike û qewatê dide qelema wî. Îro ew ser r’omana xweye „Gundê me’’ dixebite, ya ku ewî p’êşk’êşî 50-saliya R’êvolîûsîa Oktyabrêye sosîalîstîêye mezin û 100-salîya bûyîna B. Î. Lênîn kirye. Em bi dil û can seh’et û qewatê nvîsk’arê k’urdayî  e’yanî lewzşîrin - E’reb Şamîlovr’a dixwezin!

Karlênê Çaçanî

*Ew gotar sala 1966’an 3’ê meha Mijdarê (Noyabrê) di Riya Teze de çap bûye. Gotar ji bo rojnameya Yeni Özgür Politika ji kîrîlî hatiye latînîzekirin û 8’ê Cotmeha 2019’an jî hatiye çapkirin.  
** Min bi xwe qet dest nedaye rastnivîsa gotarê. Ji xeynî alfabeya wê her tiştê nivîsê wekî xwe ye.
*** Ew peyv tam nayê xwendin.

Kürt aydınlanmasının yılı: 1963

Kürt aydınlanması ve Dicle-Fırat

1963, Kürt aydınlanmasında önemli bir yıl. İsyan söylenceleriyle büyümüş bir kuşağın, her alanda kendini göstereceği bir yıl… Birbirinden habersiz olsalar da gelecek kuşakların belleğinde bu isimler ve girişimler aynı resmin birer parçası olacaktır. Ne mi var 1963 yılında? Ne yok ki? Kürtler açısından çok hareketli ve bereketli geçti 1963 yılı. Irak’ta rejimle Kürt savaşçıları arasında Mustafa Barzani öncülüğünde başlayan ve daha sonra ‘Eylül Devrimi’ olarak anılacak olan savaşın doruğa çıktığı, General Kasım’ın darbe ile devrildiği yıldır. Abdullah Peşêw o yıl devrime katılır ve Hewlêr dergisinde ilk kez şiiri yayımlanır. Şêrko Bêkes de 5 yıl sonra yayımlanacak olan ilk kitabında yer alacak şiirlerini o yıl yazar. Cegerxwîn Şam’da tutuklanır. Yılmaz Güney ise cezaevinden çıkar ve ilk filmlerinden biri olan ‘İkisi de Cesurdu’ filmini senaryosunu yazıp, oynar. Avrupa’daki Kürt öğrenciler ‘Hêviya Welêt’ dergisini, İstanbul’da ise Musa Anter ‘Deng’, Doğan Kılıç ‘Roja Newe’ gazetesini çıkarırlar. 12 kişi daha sonra ’23’ler Davası’ diye anılacak davada ‘Kürt Devleti kurmak isterken’ yakalanır! Ayşe Şan plak çıkarmak için İstanbul’un yolunu tutar. Riya Teze’nin de en verimli yıllarındandır. Fêrîkê Ûsiv, Şikoyê Hesen, Mîkaêlê Reşîd, Sehîdê Îbo, Emerîkê Serdar gibi genç yazarların yazıları, şiirileri ilk kez gazetede yayımlanır. Yine girişken iki genç Ordîxanê Celîl ve Celîlê Celîl köy köy dolaşıp Kürt folklorunu derlerler.  Silvanlı Yusuf Azizoğlu Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı’dır. Tarık Ziya Ekinci, avukat kardeşi Tahsin Ekinci ve Canip Yıldırım ile beraber Diyarbakır’da TİP il örgütünü kurar ve aynı yıl TİP Diyarbakır’da girdiği yerel seçimlerde aldığı yüzde 12,58 oy oranıyla üçüncü parti olur. Rehim Qazî’nin Pêşmerge romanı Bakü’de Azerice yayımlanır. W. E Eaglton ‘The Kurdish Republic of 1946’ kitabını Londra’da basar. Yine başka bir Kürdolog M. B. Rudenko, Mele Mehmûdê Bazidî’nin ‘Adat û Rusûtnameyê Ekradîye’ kitabını Moskova’da yayımlar. Hala dillerde olan ‘Welatê me Kurdistan e’ şarkısı o yıl yapılır. Sanat ve siyaset dışında da hareketlilik vardır. Diyarbakırlı maceraperest çocuk Mehmet Şori ikinci kez Almanya’ya gider ve Amerika’ya kaçmak isterken yakalanır. Türk tiyatrosunda Keşanlı Ali olarak bilinen ünlü kabadayı Kürt Cemali Ankara’da öldürülür…

8 sayı çıkan Dicle-Fırat
Bir efsunu vardır 1963’ün. Kürt aydınlanmasının yılıdır derim kendi kendime. Dicle-Fırat gazetesi de var, Edip Karahan’ın çıkardığı Kürtçe ve Türkçe olan gazete. Gerçi o, 1 Ekim 1962 yılında yayın hayatına başladı fakat 8 sayısından 5’i 1963’e ait. Bu yüzden onu da 1963 Kürt Aydınlanması’nın hanesine eklersem, yanlış yapmış olmam sanırım. Toplamda 8 sayı olmasına rağmen o yıllarda çıkmış en uzun ömürlü Kürt gazetesidir. Aylık yayımlanan gazetenin bir sayısı bir gün, iki sayısı iki gün, bir sayısı da 11 gün gecikmeyle çıkmış. 23’ler Davası’nda Edip Karahan da tutuklanınca, gazete de kapatılır.
Gazetenin yazarları arasında dönemin etkin aydınları var. En aktif iki isim olan Edip Karahan ve Musa Anter gerçek isimlerinin yanı sıra farklı isimlerle de yazarlar. Dr. Sait Kırmızıtoprak, Hüseyin Sağnıç, Şevket Epözdemir ve daha niceleri de var yazar kadrosunda. Farklı şehir ve ilçelerden birçok okuyucu mektubunun yayımlandığı gazeteyi, Osman Sebrî bir şiir ile selamlar.
Bu okuyucu mektuplarından biri de 22 yaşında ölen şair ‘Selâhattin Gümgüm’e aittir. Mektubu gönderdiği tarihte 18 yaşında olan Selahaddînê Gumgumî o yıllarda Serda mahlasıyla Kürtçe şiirler yazar. Geçen yıl Serda’nın tek divanı ‘Derdê Welat’ adıyla Nûbihar yayınları tarafından basılmıştı. Yayımlandığı dönemde yasaklamalar, engellemler ve toplatılmalar ile karşı karşıya kalan gazete maddi zorluklar ile de boğuşur. Son sayısında Edip Karahan biraz da hayıflanarak şöyle seslenir: ”Urfa, Siverek, Elazığ, Iğdır, Van, Tutak bayilerimizden haber alamıyoruz. Bizi finanse eden bir sermayedar yok. Bayilerimiz de gazete paralarını göndermezlerse gazete ne ile çıkar? Gazete çıkarmak için yağmur duasına mı çıkalım?”






                                                                                     * Bu yazı 1 Ekim 2019'da Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı.

Awirek li romana ‘Ev Rê Naçe Bihuştê’

Romana Yildiz Çakar "Ev Rê Naçe Bihuştê" îsal ji alî weşanxaneya Lîsê ve hate çapkirin. Vebêjera romanê Şemsîxan e, û bi xwe saxfilitiyek e ji trajediyeke mezin. Ew trajedî digel ku navê Êzîdî û Şengalê di nav romanê de tinebin jî, em bi peyvên wekî 'zarokên Rojê, Qewlbêj, Teyrê Tawis', 'reşahî, kujerê destbişûr' têderdixin ku behsa Şengalê û zilma DAIŞ’ê tê kirin. Şemsîxan dikeve destê 'reşahiyan' û dibe êsîra wan. Şemsîxan tenê qala êsîrtiya xwe nake di ber re jî qala rojên beriya êsîrtiya xwe dike ku tê de bibîranînên wê yên xweş jî hene. Zemanê qewimîna rûdanên di romanê de lînear (li ser xeteke rast a ber bi pêş ve) e, bes vegotina wan fena zîkzakê ye, ango di nav çîrokê de vebêjer, geh rûdanê dibe paş geh tîne pêş.
Ez ê di vê nivîsê de dêhna xwe bidim ser zeman û şiklê vegotina romanê ku bi ya min qisûr û nuqteyên nelihevkirî dihewine. Perspektîva vegotinê 'ez' e ango bi fokusa Şemsîxanê em pê dihesin bê ka çi diqewime. Lê çawa di romanê de 'ez' bi du forman derdive pêşberî me; 

Ez-a vedibêje: Ez a ku ji me re meselê dibêje, qala qewimînan dike. Bi zimanê medyayê em bêjin, weşana zindî ye.
Ez-a vegotî: Ew ez e ku di nav rûdanan de ye, tiştên qala wan dike tevde qewimîne û ew bi xwe jî şahida wan e. Dîsa em bi zimanê medyayê bêjin, weşana ji arşîvê ye.

Her wiha ew her du 'ez'-an jî xwedan du zemanên cuda ne.

Zemanê vedibêje: Ew zeman e ku romanê vedibêje, hê neqediyaye û diqewime.
Zemanê vegotî: Ew zeman e ku qewimiye û qediyaye, 'ez' êdî dibe 'min', û ji vî zemanî bihuriye û çûye dipeyive, hereket dike û hwd.

Hevdûnegirtina zeman û ez-an
Nabe ku vebêjer her du zemanan têvlî hev bike û serî li xwendevanên xwe gêj bike. Ger bi qest bixwaze serî lê gêj bike jî, gerek ji heq derkeve, mirov bizane ku derdê wê 'serî lê gêj kirin' e, sermeselê, teknîka herikîna hiş, vê mecalê dide vebêjer ku zeman ji dewrê derxe û di hizir de vî li bin guhê hev bixe. Lê di vê romanê de bi ya min, li hin ciyan şaştî, qisûr û nelihevkirina zeman û ez-an hene. Ez ê bi çend mînakan ji romanê mebesta ji qisûr û nelihevkirinan zelaltir bikim;

"Dawîya her şevê heye helbet. Dema palikê çavên min hêdî hêdî vebû, tîrêjeke bi rehm xwe bera nava çavên min da û nema zanim bê çawa şeva tarî bi dawî bû. Tu tiştek nayê bîra min. Naxwazim were bîra min jî. Serê min pir giran bûye." (Rûpel 58)

Her du hevokên destpêkê eydê ez-a vegotî û zemanê vegotî ne. Hingî "palikê çavên" wê hêdî hêdî vebûye, yanî her tişt qewimiye. Hevoka sêyemîn jî bileksê her du hevokên pêşî eydê ez-a vedibêje û zemanê vedibêje ye ji ber di vê kêliyê de yanî di kêliya vegotinê de tiştek nayê bîra wê û jixwe, naxwaze bîne bîra xwe jî. Ji ber formên her du ez û zemanan hene, mirov hebekî dilikume, bes bi hevoka dawî bi vebêjer re serê xwendevan jî giran dibe, ji ber ku nizane bê di kîjan zemanî de serê wê giran bûye. Jixwe, hingî her du formên ez û zemanan ketiye nav hev, di nav hevokekê de jî ew tevlîhevî xuya dike; "tîrêjeke bi rehm xwe bera nava çavên min da û nema zanim bê çawa şeva tarî bi dawî bû" Ji bo duristî û berbiheviya hevokê gerek "min nema dizanî" bûya, bi min ew ne şaştiyeke bêhemd e, bileks qisûr û nelihevkirina ez û zemanan xwe di tevlîheviya formên zemanan de daye der.

Heta carinan welê dibe ku vebêjer xwe ji bîr dike;

"Tu deng jê nedihat. Sîyek bû û dabû dû min. Hîn jî di quncikê de sekinîbû û li min dinihêrî." (R.70)

Ez- a vedibêje ji me re qala çîroka qewimî dike, lê di wir de ez-a vegotî ji zemanekî bihûrî dibêje "hîn jî", jixwe, di warê gramerê de jî hevokeke jihevdeketî ye; "Hîn jî di quncikê de sekinîbû", 'hîn' hokereke Kurdî ye û gava yekser bi lêkerê re pêwendiya wê hebe, îşaret bi tiştekî pêk tê an pêknehatî dike lê belê lêkera wê hevoka navbirî "sekinibû" ye ango pêkhatî ye.   

Kî dipeyive?
Ma carna xwe ji bîr dike û hew! Bi hevokên ku em pê nizanin bê ka ji kîjan ez û zemanê dipeyive, şîroveyên felsefîk dike;

"Dîroka azadiyê di navbera du dinyayan de maye; çiqas rûyê jinê li dinyaya ronî be jî, mêran, lingekî wê bi dinyaya tarî ve zincîr kirine." (Rûpel- 49)

Şemsîxan di rojên êsîrî de çav bi Biro dikeve ku lawê mala Şerîfo ye. Paşê hizra wê dihere ser kêliyên bi wan re bihurîne; "Ji bêçaretiyê dîsa min çavê xwe kir qelîştokê. Rêyeke dûdirêj xuya dikir. Ew qas dûdirêj bû ku, çû çû heta ber derîyê mala xalê Şerîfo". (R. 136)

Paşê li xwe divarqile, lê ne li cih û zemanê rast;

"Ew çi tofan bû niha van bîranîna hemû yeko yeko ji hişê min dikeve li vê qedera reş û parçe parçe dibe. Niha Xidirê mala Şerîfo di nava reşahîyên ku ji xwe re dibêjin em ‘’leşkerên xwedê ne’’ de wekî wan tilîya xwe radike hewayê û tekbîrê tîne." (Rûpel 137-138)

Kengî û li ku wiha dihizire? Gerek di zemanê vedibêje de wiha bigota, ji ber êsîrbûna wê qewimî û çûye ne mimkun e ji vir ji me re bîranînên xwe neqil bike.

Derdikeve derveyî hikmê xwe
Mînakên lihevnekirin û qisûrên vegotin û zemanê dikarim zêde bikim lê ez dibêm qey ewqas bes in. Carna jî ez-a Şemsîxan di vegotinê de derdikeve derveyî hikmê xwe yanî tiştên nikare bibîne jî dibîne.

"Derîyekî biçûk xuya bû. Dêya min destê min ber bi deriyê biçûk ve kaş kir û got: ‘’Zû ke, derî veke, têkeve hundir û dernekeve!’’ Laşê min ji tirsan dicirifî. Zûzûka min xwe avêt pişt lastîkên reş û derîyê biçûk bi ser xwe de girt" (Rûpel 75)

Derî di ser xwe de girtiye lê dîsa jî Şemsîxan tiştên li pişt derî dibîne;

"Hîn berî dayê Xasê bi lastîkan pêşîya dêrîyê biçûk bigire, Çinê, Alê, Zîzê, Nofa û Perwîna biçûk, bi hewar hewar xwe avêtin hewşê. Min ji dengê wan ew nas kir. Dayika min, bi hatina wan re bêtir şaş û şerpeze bû, lewma nizanîbû ka çi bike, hema derîyê biçûk vekir, yeko yeko şand cem min û bi dengekî nizm em temî kirin: ‘’Dengê xwe nekin! Çi dibe bila bibe, lê ji vir dernekevin. Çi jî bibe haa!" (Rûpel 75)

Jixwe, Şemsîxan bi xwe jî dibêje, "Min ji dengê wan ew nas kir" lê belê rexmî ku li pişt derî ye, dikare "şaş û şerpeze bû"na diya xwe bibîne.
Piştre em pêdihesin ku dikare hewşê û meydana gund jî bibîne. "Derîyê biçûk ê darînî me bi ser xwe de girt. Di qelîştokên derî re me hewş didît û di qelîştokên pirîketan re jî meydana gund" (Rûpel 75) Ha ji wê "qelîştokên pirîketan" heta dikare detaya "girêz ji devê wan dihat" jî bibîne!

Çima Kurd çima ne Êzîdî?
Wekî me di destpêkê de jî got, nivîskar qet navê Êzîdî û Şengalê hilnade, lê sermeselê navê Mûsilê heye, "Mûsil; çarşiya xanîmetan" (R. 109) Mirov dikare bêje, tercîha nivîskar e, bes li dewsa Êzîdî bikaranîna Kurd bi serê min neket.

"Ax Şemsîxan! Ev ferman e, fermana me kurdan e, li hember xwedayê me hemû xerab rabûne xwîna me kirine şerbet qurtequrta wan e. Ev fermana heftê û çaran e.’’ (R. 153)

Nizanim, min heta niha hîç nebihistiye û nexwendiye li dewsa fermana Êzîdiyan kesî gotibe fermana Kurdan. Ji bo romanê ger rûdaneke ji jiyana rastîn û fermaneke her kes pê dizane hatibe tercîhkirin, nexwe divê peyv û diyalogên romanê jî bi qasî rûdanê rast bin.

Gerek nivîskar ewqas comerd nebe
Her wiha di romanê de şaşitiyên herfan pir hebûn, çend mînak ji wan şaşitiyan;
"giren mezin, giren biçûk" (Rûpel 18),  "Kelaşo" (R. 21), "mêwan" (R.136)

Ji xeynî şaşitiyên herfan hin şaşitiyên beloq jî -dibe ku tercîh jî bin- hebûn, hin ji wan:
"Her kesî berê xwe dan goristanê." (Rûpel 19)
A rast: Her kesî berê xwe da goristanê

"Şirmaqek di bin guhê Perwîn de lê xist" (R. 48)
A rast: Şirmaqek li bin guhê Perwînê xist

"ku ka" (R 133,152,167)
A rast: Ger ka hebe ne hewcêyî ku’yê ye.

"Ew gotina dayê Xasê pir zora Zîzê biribû" (R. 137)
A rast: Ew gotina dayê Xasê pir çûbû zora Zîzê

"tilîlî bikişîne" (R. 186)
A rast: bililîne

Ji xeynî wan, tenê di rûpela 66’an de 5 caran gotiye "dayika min digot", bi ya min gerek nivîskar di bikaranîna peyvan de ewqas comerd nebe.

Ev nivîs 26'ê Tebaxa 2019´an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Du xeber; yek a şabûnê yek a hiznê

'Ulmdarê cahil’ û profêsor Maksîmê Xemo

Rojnameya R’ya Teze ji bo Kurdan de di gelek biwaran de girîng e. Berî her tîştî arşîveke bêhempa ye. Helbet divê em bi bîr bixin ku R’ya Teze bi Kurdî bû bes ne a Kurdan bû. Digel ku niha ji alî Kurdan ve tê birêbirin jî heta hilweşîna Sovêtê organeke îdeolojîk a dewletê bû. Jixwe li serê bi herfên gir dinivîsand: 'Organa Kommerk’ezîya PKE. Sovêta Tewreblind û Sovêta Mînîstrêd R’SS Ermenîstanê' û slogana wê jî 'Prolêtarêd hemû welata, yekbin!' bû. Herçiqas xebatkarên wê kurdewar û eşqê Kurdistanê bûn jî, nikarîbûn bi dilê xwe behsa eşq û meyla xwe neteweperwerî bikin. Karê kolxoz, sovxoz û silemetiya sovêtan ji bo dewletê ji Kurdîtî û Kurdistanê girîngtir bû. Loma jî wêje û ilm ji wan re bû rêkeke maqul û xweîfadekirinê, derheqa Kurd û Kurdistanê de.  

'Em ulmdarê cahilr’a açîxîya dixwezin'
Piranî nifşê duduyê yê nivîskar û ilmdarên Kurd salên 60’î dest bi nivîsandin û xebata xwe ya ilmî kirine. Van salan jî R’ya Teze car car behsa cahilên bimarîfet kiriye. Carna ilmdar, carna şayir carna jî sazbendê cahil bûye mêvanên R’ya Teze.
Li wir ezê behsa du xeberan bikim ku her du jî di R’ya Teze de derçûne. A yekê bi qewlê zimanê R’ya Teze, 11ê Dêkabrê (Kanûn) sala 1966’a neşir bûye. Bi sernivîsa 'Ulmdarê cahil' behsa Maksîmê Xemo yî 32 salî dike. Ev nivîsara xweş ku şabûna Kurdan dide kifşê wisa ye:
''Neh’îya Aparanê, ort’a ç’yada gundekî k’urdayî bedew heye. Avayêd wîye k’awe-k’ubar binet’ara t’epeê Cag’a şaxvedaye, hema vir gundê Çobanmazêda (neh’îya Aparanê) Husêynê Xemoyî kolxozvanr’a sala 1934-a kur’ek bû, navê wî danîn Mek’sîm.
Mek’sîmê biç’ûk mezin bû, çû mek’t’eba gund, paşê mek’t’eba Sag’kahovîtêda hînbû û li wir jî xwendina ort’e dest anî, çû bajarê Êrêvanê, sala 1954-a ûnîvêrsîtêta dewletêda fakûltêta fîlologîêda hate qebûlkirinê. Li vir jî r’êke t’eze ber wî vebû, ew ne ku t’enê nava zman û lîtêratûra ermenîya û ûrîsada k’ûr bû, lê usa jî nava ya almanada. Li vir ew bi mqale û dakladêd xweye ulmîêva berbiç’e’v bû, êd ku paşwextîê ew ser xebitî û nêtêd xwe pêşda bir.
Sal-pey sala derbazbûn. Mek’sîmê Xemo sala 1959-a pey xilazkirina ûnîvêrsîtêtêr’a aspîrantûra p’ara înstîtûta cmae’têd Asîaêye Lênîngradêda hate qebûlkirinê. Li vir k’urdzanêd e’yan Orbêlî, K’urdoêv, Sûkêrman û êd mayîn k’omeke mezin dane ulmdarê cahil, lê Q. K’urdoêv bi xwe serekvanî xebata wîye ulmîê dikir. Li vir kovarêd başqe- başqeda xebatêd wîye ulmîê neşir dibin. Ew nava we’dekî kinda dîsêrtasîa xwe bi t’êma ''Zaravê k’urdêd Bedînan li Kurdstana Îraqêda'' dinvîse 28-ê meha yanvarê sala 1966-a wê bi serfinyazî Êrêvanêda xwey dike û navê kandîdatê ulmêd fîlologîê distîne.
Mek’sîmê Xemo dha sêktora akadêmîa R’SS Ermenîstanêda ulmaye r’ohilatzanîêda, k’oma k’urdzanîêda dixebite çawa xebatçîê ulmîê. Zûtirekê dîsêrtasîa wîye neşirbe, lê diha ew ser t’êma ''Frazologîa k’urda'' dixebite. Em ulmdarê cahilr’a açîxîya dixwezin di xebata ulmîêda û e’mrda. '' (11-ê Dêkabrê s. 1966)

Cêrgên sêrekbûyî hê sêrek bûn…
Piştî 65 salan di ser vê nivîsara hindik û rindik re derbas dibin û vê carê bi nivîseke behsa zimanzan Maksîmê Xemo tê kirin lê ne ya şabûnê ya hiznê ye. R’ya Teze vê carê xebera mirina wî dide bi sernivîsa 'Profêsor Mak’sîmê Xemo çû ser dilovaniya xwe' Vê carê bi hûrgilî qala jiyan û xebata wî tê kirin û tê gotin: ''Zanyar-kurdzanekî mezin ji ji dibistana rewşenbîrya kurdên Ermenistanê koça xwe bar kir. Cêrgên sêrekbûyî hê sêrek bûn…'' (Heziran, s. 2011)    
Di bin vê nivîsê de navên gelek kesan jî hene ku wan jî piştî Maksîmê Xemo xatir ji vê dinê xwest; Karlênê Çaçanî, Emerîkê Serdar, Egtê Cimo, Torinê Torînî.
Sal bi sal cêrgên sêrekbûyî hê sêrek dibin.

                                                 Ev nivîs di Kovara Dilop de (Hejmar: 9- Tirmeh û Tebax) derçûye

Strana Qasimê Meyro

Wêne: Luqman Ehmed

'Keko, xudê xirab bike bahara vî welatî, çima ha bi zû tê?'

Gelek kesan bi miqam û formên cuda strana 'Qasimê Meyro' gotiye. Bi kurt û Kurmancî mesela vê stranê ew e;
Qasimê Meyro nêçîrvan e. Ew û mala Şêro dijminê hev in. Rojek ji rojan Qasim dîsa li serê çîyê ye û li pey nêçîrên xwe digere. Tu nabêjî sê çar xortên mala Şêro jî xwe li quntara çiyê veşartine. Bi nemerdî Qasimê Meyro dikujin û xwişka wî jî vê kilamê davêje ser.
Ordîxanê Celîl di pirtûka xwe ’Stranê Zargotina Kurdaye Tarîqîê’ de ji devê dengbêjan pir baş cih daye vê stranê. Divê ez bêjim, gava min ew ji kîrîlî quliband ser herfên latînî, qet dest neda orîjînala wê, sermeselê carna gotiye 'Mecîdê’ carna 'Mecîtê', 'bahar' jî carna dibe 'bihar' û hwd.
Di pirtûka Hecîyê Cindî 'Kilamên Cimeta Kurda' de jî wekî du stran 'Qasimo' û 'Dilê min Heware' cih digire. Esas gava meriv her du dide ber hev fena ku dewama hev in dixuye, lê di pirtûkê de wekî ku du stranên cihê ne.



Ji pirtûka Ordîxanê Celîl, Stranê Zargotina Kurdaye Tarîqîê, Êrêvan, 1975
 

Qasimê  Meyro

183

Hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo,hey-lo, hey-lo
Qasimo hey-lo lao, dilê dayka te hewara vê gazîê.
De bir’e syarê mala Şêro-begê syar bûne, de wê mînanî gurê sivatê vêsivê xwe dane, lo xwayo,
li qunt’ara ç’îê,
Bira xêrê waê nebîne t’or’ina zor k’afir Şêro-begê, wê gullekê li berî bedena Qasimê lawê Meyro serekê neç’îrvana gula cerdan û cerdbaşîan dane, de lo xweyo, de çima me kuştine mezinê alayê.
H’eyfa minê naê kuştin vî şêrî, heyfa minê tê
wê h’eyfê- cinyazê vî maqûlî wê maye zozanê bilind, belekîê.
Menal, menal, menal, menal, menal,menal,
Qasimo lao, te nalîn tê, min xew naê, de wezê şevê paîza, ber serê Qasimê lawê Meyro ji xwera bûma be’lgî, berp’al.
De xelqê undakirîye t’ekan û t’ûkane, minê undakirîye Qasimê lawê Meyro, şêrê delal.

Hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo
Qasimo hey-lo lao, dilê dayka te vêsbê darê heyanî darê,
Bira kulê, tê bik’evî mala zor k’afir Şêro-begê,
de wê bir’e syarê mala Şêro syar bûne, mînanî gurê sivatê t’eko-t’eko bûne navsera serê ç’îêda, gidîno xwer’a hatine xarê,
De bira kulê bik’evî mala zor kafir Şêro- begê,
de wê gullekê berî bedena Qasimê lawê Meyro, serekê nêç’îrvana, gula cerdan û cerdbaşîan dane, de vêsbê ûrt-ocaxê mala bavê min qelandine derê vê baharê.
Menal, menal, menal, menal, menal, menal,
Qasmo lao, te nalîn tê, min xew naê, de wezê şev vê paîza ber serê Qasimê lawê Meyro ji xwer’a bûma be’lgî, berp’al,
De xelqê undakirîye t’ekan û t’ûkane, minê undakirîye Qasimê lawê Meyro, şêrê delal.
Hey-lo,hey-lo,hey-lo,hey-lo,hey-lo,hey-lo,
Qasimo lo lao, dîkê nîşev dayka te qîr’îa,
De wê bir’e syarê mala Şêro-begê syar bûne mînanî gurê sivatê, wê t’eko-t’eko bûne navserê serê ç’îêda, la dêranê, weldîrîa.
Bira xêrê nebîne mala zor k’afir Şêro-begê, de wê gullekê li berî bedena Qasimê lawê Meyro, serekê neç’îrvana, gula cerdan û cerdbaşîan dane derbekêva k’oka mêran û mêrxasa, lo xweyo, ji mala me qelîa.
Menal, menal, menal, menal, menal,menal,
Qasimo lao, te nalîn tê, min xew naê, de wezê şevê paîza berserê Qasimê lawê Meyro ji xwer’a bûma be’lgî, berp’al,
De xelqê undakirîye t’ekan û t’ûkane, minê undakirîye Qasimê lawê Meyro, şêrê delal.

184

Wêne: Luqman Ehmed

De hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo,
Keko, xudê xirab bike bahara vî welatî, çima ha bi zû tê?
E’rdî p’azaxê, ç’êre ha bi r’û tê,
De gava ser Qasimê lawê Meyro dibû tengasya mêra, bira lê derk’eta Gêncoê P’aşo, beledê ç’yaê Me’redîê,
Xudê, mêrê xudêva e’yane, mêre, mêrxase, hert’im hert’im nav deng ha bi dû tê.
Hey-lo keko, hûnê lêxi ha bi hevr’a.
Şeşxana dagrin, wezinê (1) wana ha bi derv’a, h’erafe meydanê h’eyfa Qasimê lawê Meyro vekin navê xwera

Hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo, hey-lo
Keko, wer hewarê, vê gazîê,
Eskerê mala Şêro girane, fenanî gurê sivatê xwe dane navsera ç’îê,
Gullekê Qasimê lawê Meyro, serekê cerdbaşîya, gula syara, çîçeka govenda dane, kesekê t’uneye berê vê baharê mala Hêsir bike serwêrîê.
De lêxin, ha bi hevr’a,
Hey-lo keko, şeşxana dagrin, wezinê wana ha bi devr’a,
H’erafê meydanê h’eyfa Qasimê lawê Meyro vekin lo navê xwer’a.

185

Qasimo lo lao, dilê dayka te kanya vê berwarê,
Desta mala Şêro girane mîna gurê sibatê ji navsera ser ç’iêda hatine xarê,
Wê gullekê berî bedena Qasimê lawê Beyro, gulê neç’îrvana dane, qelandine ûrt’-ocaxê mala bavê min berî vê biharê,
Qasimo lao, menal, hey-lo lao, menal,
Te nalîn tê min xew naê, ezê evarda ber serê birîndarê mala bavê xwe r’ûniştim, dikim nakim p’iltê mûmê, qendê şêkir k’ew lê naê.

Qasimo, hey-lo lao, dilê dayka te kanya qîrê vê qet’ranê t’ev qelya,
Dîkê nîvro min qîr’ya, h’ekîmê loqma dû-dermanê xwe hilda ser Qasimê lawê Beyro, gula neç’îrvana r’evya,
Qasimo lao, menal, hey-lo lao menal,
Te nalîn tê min xew naê, ezê evarda ber sarê
birîndarê mala bavê xwe r’ûniştime dikim,
nakim p’iltê mûmê, qendê şêkir k’ew lê naê.

Qasimo lao, dilê dayka te hewara vê gazîyê,
Desta mala Şêro girane, xwe dane navsera serê ç’îê, wê gullekê berî bedena Qasimê lawê Beyro gula nêçîrvana dane, qelandine serekê vê hêsîrîê,
Qasimo lao, menal te nalîn tê min xew naê, ezê dikim nakim birîna Qasimê lawê Beyro k’ûre, xedarin, k’ew lê naê.

186

Hey lo keko, binêr’in hewarê li vê gazîê,
Eskerê mala Şêro girane, ji k’ubara sibêda li fenanî gurê sibatê, keko xwe dane navserê ç’îê.
H’ico bi sê denga ba kir, got: ''E’yno, r’ebenê, li mexelê yalê r’astê gullekê li Mecîtê Qaso, delalyê malê, gula syara dana, keko, de danê vê baharê, kesekê t’ine li mala Îsê bike serwerîê.
De menal, menal, menal, xelkê undakirîe t’eke û t’ûke, me undakirye Mecîtê  Qaso, ne welleh, şêrê minî delal.


De keko, dilê min weke kanya qîrê û qet’ranê dik’elya,
Ezê bala xwe bidimê Mecîtê Qaso, delalîê malê, îro li e’rafê meydanê, yazix, çawa ser birîna xweda dine’lîa.
H’ico bi sê denga ba kir, go: ''E’yno, r’ebenê, îro li e’rafê meydanê gullekê li Mecîtê Qaso, delalê malê, gula cerdbaşîa dane, çawa dane vê baharê ûrt'-ocaxê mala Îsê li me qelya?
De menal, menal, menal
Xelkê undakirye t’eke û t’ûke, me undakiriye Mecîtê Qaso, welleh’ şêrê minî delal.

De keko, binhêr’in hewarê li vê gazîê,
Eskerê mala Şêro girane ji k’ubara sibêda cot, cotî bû, keko, li fenanî gurê sibatê navsera ç’îê hatine xare,
H’ico bi sê denga ba kir, go: ''E’yno, r’ebenê, li mexelê yalê r’astê, gullekê li Mecîtê Qaso, delalîê malê, r’ewşa qîz û bûka, gula cerdbaşîa dane, keko, de, çawa ûrt'-ocaxê mala Îsê qelandin danê vê baharê…

187

Binhêr’in li hewarê, vê gazîê,
Eskerê mala Şêro-begê girane, k’ubara sibêda cot-cotî bûn li fenanî gurê sibatê, keko, xwe dane navserê ç’yê,
H’ico bi sê denga gazî kir, go: ''E’yno, rebenê, li meg’elê yalê r’astê, gullekê li Mecîdê Qaso, delalyê malê, gula syara dane, de çewa k’esek t’une danê vê biharê li malê Îsê wa bike serwerîê…


Dilê min kanîya qîrê û qet’ranê dik’elya,
Mecîdê Qaso, delalîê malê îro li meydanê yazix, çawa ser birînê xweda dinalya,
H’ico ba kir: '' E’yno r’ebenê, meg’elê yalê r’astê gullekê li Mecîdê Qaso, delalyê malê, gula syara dane, de danê vê biharê ûrt' û ocaxê mala Îsê çaw bi carekê wa li meqelya…  

(1)Wezin-Cîê ko barût’ê dadigrin.
                                                        ***
  

Ji pirtûka Hecîyê Cindî, Kilamên Cimeta Kurda, Yêrêvan, 2008                                        



Qasimo

Qasimo, lawo
Dilê dayka te hewarya vê gazîyê,
Hewarya mala Şêko zore-zor girane,
Malê me danîne quntirî çiyayê van belekîyane,
Çawa ku Qasimî lawî Meyro,
Sê gulê maûzêrê birîndare.

Qasimo, lawo,
Te nelîn tê, min xew nayê,
Şevek şevê van payîza
Destekî min berpala Qasimê lawê Meyro-
Yek bûye belgî, yek bûye berpal.
Qasimo, lawo,
Te nelîn tê, xew nayê,
Caveke nexêrîyê bidine Seyranê,
 Bê- Seyranê, wa dêranê,
Bike bilezîne,
Hemê Mûsêra xwe bigihîne,
Dû-dermanê simêla kekê Zînê jêra bîne.


Dilê min Heware

Dilê min heware vê gazîyê,
Hewara mala Şêko girane,
Navsera çîyêda welgerya,
Gullekê li Mecîtê Qaso, serekê cerdbaşya dane,
Ûrt-ocaxê mala Şeko li vê biharê me qelya,
Êlê dayê, rebenê,
Dilê min hewarê vê gazîyê,
Hewara mala Şêko girane,
Mîna gurê sevatê xwe dane nav Sereçîyê.
Gullekê li Mecîtê Qaso li serekê cerdbaşiya dane,
Ûrt-ocaxê mala Şeko qelandine danê vê biharê.

Bavo, dilê min kanya qîrê û qetranê diqelya,
Mecîtê Qasoyî birîndare,
Ser birînê xweda dinihêrî, dinelya.
Gullekê Mecîtê Qaso, serekê cerdbaşya,
Gulî nêçîrvana dane,
Ûrt-ocaxê mala kafir Şêko li vê biharê me qelya.

Menal, lawo, menal,
Wexta nalînê te tên-
Ez merûmê ketime qizilmê vê tayê.
Qasimo, lawo, dilê dayka te vê sîzanê,
Rave temaşeke ordya mala Şêko sekinîye helafê vê meydanê,
Ûrt-ocaxê mala Şêko qelandine dena vê biharê

Got: Egîtê Abas