Di dorpêça asîmîlasyonê de Kurdên Azerbeycanê

Di dorpêça asîmîlasyonê de
Kurdên Azerbeycanê

• "Niha li wir ji sedî 4 an 5 ciwanên Kurd dikarin Kurdî biaxivin. Li her derê asîmilasyon li ser Kurdan hatiye meşandin, lê ez bawer nakim li cihekî din qasî ya li ser Kurdên Azerbaycanê gihaştibe armanca xwe." 

Kurdên Qafkasya ji Kurdên Êzîdî û Misilman pêk tên. Kurdên Misilman ên li Qafkasan, Kurdên Azerbaycanê ne. Di nava Kurdên Azerbaycanê de hem Sunnî  him jî Şiî hene. Mîna Kurdên li cihên cuda, mijara asîmîlasyonê ji bo Kurdên Azerbeycanê jî metirsiyeke mezin e. 

Ciwanekî Kurd ê li Azerbaycanê ku di heman demê de Serokê Komela Rojhat Nijat Cebraîlov re li ser Laçîn, asîmîlasyon, hewldana wan a parastina çanda Kurdî û Yekitiya Ciwanên Kurd ê Azerbaycan ( Rojhat ) nerînên xwe bi me re parve kirin. Di koçberiya Laçîn de Nijat Cebrailov jî ji malabata xwe gelek kesan wenda dike, birayê wî tê kuştin. 

'Herkes bi Kurdî diaxifî'

Cebrailov pirsa; 'Koçberkirina ji Laçînê li ser ciwanên Kurd travmayeke çawa ye?' wiha dibersivîne: "Niha li wir ji sedî 4 an 5 ciwanên Kurd dikarin Kurdî biaxivin, belê li her derê asîmilasyon li ser Kurdan hatiye meşandin, lê ez bawer nakim ew asîmîlasyon qasî ya li ser Kurdên Azerbaycanê gihaştiye armanca xwe. Tê bîra min gava ez li Laçînê bûm, herkes Kurdî diaxifî. Min jî bi Kurdî xeber dida. Jiyana me bi Kurdî û Kurdewarî bû. Ciwanên me hama bêjin ne Kurdî fehm dikin ne jî diaxivin. " 

Nijat Cebrailov bibîr dixe ku li Laçînê êdî Kurd nema ne û wiha berdewam dike: "Wexta Karabax hate dagirkirin tevahî Misilman ji wê derê derketin. Kurdên wê derê jî ji ber piranî Misilman bûn, koçber bûn, yek Kurd niha li wê der najî. Di komkujiya Xocali jî gelek Kurd hat qetilkirin." 

'Di rê de hezaran mirovê me mir'

Di nava Kurdên Azerbaycanê de mirov gelek cara li rastî navê "Laçîn"  tê. Laçîn wek cihê bav û kalan bi nav dikin. Cebrailov pêvajoya hatina Azerbeycanê wiha bibîr tîne: "Dema em ji Laçîn derketin, em sift û tazî man, tiştekî me nema.  Tenê di rê dê me bi hezara mirovê xwe winda kirin. Em li konan de man, li derve man. Ti dijberiya me hemberî gelên Ermenî tuneye. Lê tiştê me jiya jî zû bi zû nayê jibîrkirin."

Nasnameya xwe vedişêrin

Her wiha Nijat Cebraîlov derbarê rewşa Kurdên niha li Azerbaycanê dijîn û hejmara wan de jî wan agahiya parve dike: "Beriya çend salan li Azerbaycanê îstatîstîkek çêkirin, li gor wê îstatîstîkê 13.500 Kurd li Azerbaycanê dijîn. Lê ew îstatîstîk ji bînî heta serî şaş e, ji rastiyê dûr e. Bi sedhezaran Kurd li Azerbaycan dijîn. Lê mixabin ji ber tirsê gelek kesan negotiye, 'ez Kurd im'.  Li Naxçîvan a ku bi awayeke xweser girêdayî dewleta Azerbaycane, pir Kurd hene. Li bajarê Şerur pir gundên Kurdan hene. Beriya avabûna Komara Tirk, Kurd li Naxçivan bi cîh bûne.  Car car em digihin hev, wek mînak Newroza Baku de an jî pîrozbahiyên din de, em li hev dicivin. Pir derfetê me nîne em wek sazî xwe bigihînin Kurdên li Naxçîvanê; pir belavbûyî dijîn."

'Kes nîne dersê bide zarokan'

Nijat Cebraîlov bi lêv dike ku li gor zagonan ti astengî nine ji bo perwerdehiya Kurdî lê kes nîne dersê jî bide û wiha pê de diçe: "Di fermiyetê de dersên Kurdî hene lê hînker nîne. Demeke di komela Ronahî de kursên Kurdî hebû lê niha ew jî nine. Ji bo pêşiya asîmîlasyonê bigirin, çi ji destê me tê, em dikin. Lê ji bo pêşîgirtina asîmilasyonê rastî ne ewqas zanebûna me heye û ne jî derfetên me. Pirsgirêkê aborî ger em çareser bikin, bawer bikin emê pir tişt bikin."

Cebraîlov dibêje ku ji bo alîkarî xwestinê çûne cem karsazên Kurd a li Azerbaycanê kar dikin lê belê tu encam bidest nexistine. 

Jehra nijadperestî ya dewleta TIrk 

Kurdên Azerbaycan her çiqas ti têkilî û pêwendiya wan di warê siyasî û heqûqî de bi dewleta Tirk ve tune bi jî, şerê 30 sala dawî ku li Tirkiyeyê di navbera PKK û dewleta Tirk re qewîmî  bi awayeke neyinî bi bandor dibin. Tirk û Azeriyan a bi solaga "Du dewlet yek milllet" tevdigerin. Ji ber wê jî bi riya dewlet û çapeminiya Tirk dijberiya Kurdan li Azerbaycanê jî hatiye pêşxistin. Nijat Cebraîlov vê rewşê wiha bi lêv dike: " Di demeke nêzîk de li wir boksorekî Kurd tevlî pêşbirka nawneteweyî bû. Navê wî Anar Suleymanov bû, li ser navê Azerbaycan tevlî pêşbirkan bû lê bi eslê xwe Kurd û Laçînî bû. Çar caran bûbû şampiyon. Gava cilên boksorî derdikeve dikê, di beramberî ala Azerbaycan ala Kurdistanê jî bi cilê xwe ve dike. Hinek nijadperestên Azerbaycan dest bi propagandayeke qirêj kirin. Gotin ew zilam PKK'i ye û cudaxwaz e."

Avakirina Komela Rojhat

Nijat Cebraîlov têkildarî sazkirina komeleya Rojhat wî van agahiyan dide: "Me di 2011'an de bi daxuyaniya çapemeniyê damezirandina Komeleyê ragihand. Di serî de ewqas eleqa tunebû li hemberî me lê piştre me dît ji her derê ne tenê Kurdên Azerbaycan li Ewrûpa û welêt bi mere dikevin têkiliyê, kêfxweşiya xwe tînin ziman. Piştre me ji xwe re ofîsek girt û li gor qeweta xwe me hin tişt kirin. Komele ji bo ciwanên wir bû hêvî. Pir ciwanên me bi saya Komelê dîsa Kurdîtiya xwe nas kir. Dîsa di serî de ti çavkanî û pirtûkên me tunebûn. Piştre ji welêt û ji Ewrûpa pirtûk hatin ji me re.  Lê piştî demekî ji ber pirsgirêkên aborî me ofîsa xwe girt. " 

'Em bi Kobanê û Şengalê şanaz in'

Herî dawî Nijat Cebraîlov li ser berxwedana Kobanê û Şengal û her wiha serkeftina HDP'ê jî bi wan hevokan hestên xwe tînî ziman: "Wek her Kurdî Kobanê û Şengal ji bo me jî hem bû cihê birînê him jî şanaziyê. Em ji xort û keçên canfeda pir şanaz in. Bi saya wan dîsa dinya dît ku Kurd hene û li ser linga ne.

Disa serkeftina HDP jî ji bo kêfxweşiyeke pir mezin bû."

Ev hevpeyvîn 20´ê Hezîranê 2015 di rojnameya Yeni Ozgur Politika der derçû

Kurdên Xorasanê her rengî dihewînin

Kurdên Xorasanê her rengî dihewînin

• “Îro roj televizyona me şûna şevbihirik û bindaroka berê tijî kiriye bi bernameyên ku ji erf û edetên me dûr xuya dikin, tevî ku ne bi zimanê me ne.” 

Ebas Ferhadî Topkanlû ji Kurdên Xorasanê ye û heta niha sê pirtûkên Kurdî wergerandine Farsî. Herî dawî Ebas Ferhadî Topkanlu pirtûka Prof. Dr. Qanatê Kurdo a bi navê “Tarîxa Edebiyata Kurdî” ji Kurdî wergerande Farsî. Wergêr Topkanlû destnîşan dike ku pirtûka ew werdigerîne bi elaqeyeke mezin ji alî xwendavênên Farsî ve tê pêşwazîkirin.

Wergêr Ebas Ferhadî Topkanlû bi xwe Kurdê Xorasanê ye û li navçeya Xorasanê Qoçanê dijî. Topkanlû diyar dike ku dûrbûna ji Kurdistanê û ji Kurdan li ser çand û zimanê Kurdên Xorasanê bandorek neyênî dike û di wî warî de du nêrînên cuda radigîhne: “Ji aliyê erf û edetan ve ku her wekî hemî pê zanin, pêşketina teknîk bû sebeb ku hin tişt winda bibin û nema bên bibîrxistin. Lê hê li gundên Xorasanê erf û edetên kurdwar dijîn. Meriv dikare bibêje ji 500 salan beriya îroj hê dewam dikin. Ji aliyê zimanî ve, peyvên kevnare hê li ser zimanê kal û pîran hene. Ez bi xwe lêkolînê dikim. Lêkolînan li ser bawerî, xurafe, erf û edet û zimanê Kurdî li Xorasanê. Mixabin bi ya min ev bandoreka neyênî ye. Çima ku her wekî min pê amaje kir, peyvên kevnare û erf û edet li gundên Xorasanê dijîn. Û li bal kal û pîrên me ne. Hetanî ez xwendina xwe bi Farisî bidomînim û paşê ji bona karkirinê ji mal û gundê xwe biçim bajar, zimanê min, erf û edetê min dê bikevin tengasiyê.” 

Metirsiya asîmîlasyonê

Topkanlu metirsî û tehlûkeya asîmîlasyonê li ser Kurdên Xorasanê wiha îfade dike: “Îro roj dê-bavên Kurdan li Xorasanê bi nezaniya xwe bi zarokên xwe re bi Farisî diaxivin. Îro roj televizyona me şûna şevbihirik û bindaroka berê tijî kiriye bi bernameyên ku ji erf û edetên me dûr xuya dikin, tevî ku ne bi zimanê me ne. Belkî hûn jî dizanin, bikaranîna satelît û antêna ku ji peykê bernameyan têxe televizyonê qedexe ye û kesên ku bi kar tînin, vê neqanûnî dikin û tevlî tawanê bidin. Lewma bernameyên me tenê bi Farsî ne. Lê divê ji bîr nebe ku rojên îniyê, kanala parêzgeha Xorasanê bakurî ji bo 15 deqîqe bernameyek bi ser navê “Derçe” û Kurmancî belav dike. Kesên ku dilsojiya zimanê dikin, dikarin bi qeydkirin û tomarkirina ziman û erf edetên kal û pîran li Xorasanê mijûl bibin. Lê her wekî ez dizanim kesên wisa li Xorasanê nagihijin 5 kesan.” 

Pirsgêreka alfabê hebû

Her çiqas li Îranê û di nav Kurdên Rojhilatê Kurdistanê de alfabayên Erebî bê bikaranîn jî li Xorasanê hewldanek ji bo bikaranîna alfabayê Latînî heye, ew jî derfeta  xwendina berhemên ji parçeyê din, zêdetir dike. Topkanlu asta xwendin û nivîsandina Kurdên li Xorasanê wiha vedibêje: “ Qanûna bingehîn li welatê Îranê destûr daye ku yên eqeliyet dikarin li gel xwendina xwe ya bi zimanê fermî -Farisî- ziman û wêjeya xwe wek ders bixwînin. Helbet heta niha ev mijar, tenê li rewşa bêdengî maye. Ez dikarim bibêjim ji dema despêbûna rûpelên civakî di tora ragihandinê de û herwekî hesta kurdîperwerî li Kurdistanê, hin tişt ji Kurdên Xorasanê re hate nasandin. Ku em ne tenê ne. Hevzimanê me hene, zimanê me tê nivîsîn. Pirsgêreka me li despêkê alfabe bû. Yanê ji berê kesên ku hezkarê ziman bûn dixwestin ku alfabayekê biafirînin. Çend heval jî alfabe çêkirin lê ne li gor zimanê me bû! Li nav nivîskarên me, birêz mamosta Kelîmullah Tewehudî, li gor rênivîsa herêma Kurdistanê pirtûkên xwe çap dikirin. Belkî wê demê jî destûra bikaranîna alfaba latînî tunebûye. Ji pey tevlîbûna tora ragihandinê li nav cimaeta Kurdên Xorasanê, tîpa latînî hate naskirin. Niha vedigerim ser pirsa we. Asta xwendin û nivîsandina Kurdî qet baş nîne. Yanî rewşa ku ti çare jê re nîne. Çare di dest dewleta me de ye ku dibistana Kurdî ava bike. Akademiyên Kurdî damezirîne. Divê berpirsên dewleta Îranê bi çavekî edebî, hunerî û esil Îranî li Kurdên Xorasanê ku xwedî çandeke dewlemend in, binêrin.”

 Exlaq û sirişta Kurdî di rih û canê Kurdên Xorasanê de dikele

Her wiha Topkanlu destnîşan dike ku mezinên wan erf, adet û zimanê wan sîng bî sîng heta îro gihandine û bi vî rengî xweserî û taybetiya çand û zargotina Kurdê Xorasanê îfade dike: “ Li Xorasanê du devokên sereke hene. Zimanê Kurdî bi zarawayê kurmancî û devoka Qaremanî û devoka Serhedî. Li gor lêkolîna min kesên ku nîştecihên bajar û gund bûne bi devoka serhedî û kesên ku koçertî dikirin bi devoka qaremanî diaxivin. Îro meriv dikare pê derxe ka, filan malbat û eşîr, kengî û ji kîjan devera Kurdistanê hatine Xorasanê. Lê kes nikare ji axaftina wan isbat bike ji ko hatine û ji kîjan eşîra Kurdistanê ne. 500 sal hevberîkî, hevparî, danûstandin û rabûn rûniştina Kurdên Xorasanê bi cînarê xwe re ku xwedî ola Îslamê û Şîî ne, fikreke nû ava dike. Lê em dikarin vê fikara nû di dilê kurdperwerî bibînin. Îro lîstika me li govendên dawetê dişibe semaya Elewiyan li Kurdistanê. Îro di baweriya me de, bêhna Êzdîtî baş tê dîtin. Lê exlaq û sirişta Kurdî di rih û canê Kurdên Xorasanê de dikele û hetanî xwîna Kurdî di rihê me be, em Kurd in. Helbet hin peyiv ji cîranên me ketiye nav devoka me. Lê hûn dikarin gep kirin, deng kirin, şore kirin, xeber dan, qezî kirin, axaftin û peyivandina me li cih cihê Kurdistanê bibihîsin. Hûn dikarin li Elbistanê li Meraşê li Dêrsimê û melazgirê û … axafitana Kurdên Xorasanê bibihîzin. Wek Kurdistanê ku her dever û nahiye bi zarawayekî diaxive, li Xorasanê jî devok, mal bi mal û gund bi gund diguhere.”

Rastî pêşwazkirineke baş hat

Beriya pirtûka Qanatê Kurdo Topkanlu pirtûka Amed Tîgrîs a bi navê “Nîşan û Dawet” û prtûka Seydayê Tîrêj a bi navê “Serpêhatiya Kurdan” ji Kurdî werdigerîne Farsî. Topkanlu eleqe û pêşwazîkirina ji alî xwendevanên Farsî ve wiha radigihîne: “Yekem pirtûk, ´Nîşan û Dawet´ bû ku rastî pêşwazkirineke baş hat. Ji ber ku mijar, mijareke berbiçavê malbatê ye. Keç û xortên ku dixwazin li gor erf û adetên kevnare bizewicin, balê dikşînin ser xwendina pirtûkên wiha. Pirtûka wergerî him li Xorasanê û him li Sine, Mehabad belav bû. Em bibêjin li rojavayê Îranê ku bi gelemperî Kurd lê dijîn hate pêşwazîkirin. Tê wê wateyê ku ji bilî kesên ku bi zarawayê Kurmancî diaxivin, bala Soranîaxivan jî kişand. Divê bê gotinê ku pirtûkfirûşên rojavayê Îranê ji min xwestin ku pirtûkên wisa ku bi zarawayê Kurmancî ne -lêbelê haya wan jê tuneye- wergerînim Farisî da ku ew jî bixwînin. Lê li wan salên dawî kêmasiyek giştî di nav pirtûkxwan û pirtûkxwaniyê de li Îranê tê dîtin. Dewlet gelek caran li medya û televizyonê xelkê teşwîqî xwendinê dike.”

Li ser me bandorek baş çêdike

Ebas Ferhadî Topkanlu diyar dike ku Kurdên Xorasanî heta ji wan tê pêşketin û geşedanên parçeyên din a Kurdistanê dişopînin û bi vî rengî dewam dike: “ Gava rehmetî Mehmûd Uzun, Yaşar Kemal xelata xwe cihanî wergirtin, me şopand û mirina wan, em xembar kirin. Gava nûçe tên bihîstin ku dewleta Tirkiye, bona xelkê xwe dibistan ava kiriye, mediya û çapemenî êdî sebest dikarin bixebitin, ji me re şahî û şanaziyê diafirîne. Ez bi xwe karê wergerê dikim û her di xebatê min ên wergerandinê tenê bala xwendevan dibim ser wêje û zimanê Kurdî li derveyê Îranê. Geşedan û pêşketinên wêjeya Kurdî li derva bi taybetî li Tirkiye bû sebeb ku -ji sala 2011- em bikarin, kovara Suweyda (Siberoj) damezrînin, bêtir ji 15 pirtûk wergerînin û 10 pirtûk jî bi Kurdî û tîpa latînî binivîsin. Ligel vê, çend şano bi zimanê Kurmancî hatine danîn. Panel û civatên Kurdî di warê wêje û helbestê de hatin lidarxistin. Herwiha di televizyonê Îranê de stranbêjên me stranên bi Kurmancî bibêjin. “

Ev hevpeyvîn 13´ê Cotmehê 2015 di rojnameya Yeni Ozgur Politika der derçû

Li Tiflîsê 36 salên Radyo Ronkayî

• Radyo Ronkaî ev 36 sal in li Gurcistanê weşane dike, tevî ku çend caran hate girtin jî bi ked û hewldana du kesan weşana xwe meşand. Bella Stûrkî yek ji wan e. 

Di pêvajoya netewebûna milletan de radyo xwedî cîhekî taybet û girîng e. Ev taybetî û girîngî ji bo neteweyên bindest zêdetir e. Mînaka herî baş a radyoya Cezayiriyan e. Di şerê serxwebûnê yê Cezayîrê yê li hemberî Franseyê de radyo bi roleke sereke rabû. Cezayîrî ji bo li radyoya xwe guhdarî bikin, mirin girtin ber çavan, heta hinek jî hatin kuştin. Di dema dagirkeriya Fransayê de, weşana radyo tenê di destê Fransiyan de bû. Piştî pêşketina Tevgera Neteweyî ya Cezayîrê, êdî şervanan jî radyoya xwe, di eniya şer de saz kir. Avakirina radyoyê, di nava gel de moral û coşeke mezin çêdike. Tevî ku gel di nava xîzaniyê de ye, bi pereyên di destên xwe de radyoyê dikire û li mal bi dizî guhdarî li radyoyê dike. Ji aliyê din jî  dewleta Franseyê ji bo pêşîye li guhdarîkirina radyoyê bigire, her rê û rêbazê bi kar tîne. Ji bo Cezayîrî li radyoyê guhdarî nekin, firotina radyoya bi akuyê li welatiyan qedexe dike, tenê destûra  firotina radyoya bi elektrîkê dide. Sedema qedexekirinê ev bû ku li mala Cezayîriyan elektrîk nebû. Ev jî ji bo gel nebû asteng, vê carê jî Franseyê ji bo weşanên radyoyê asteng bike, li ser frenkansa radyoyê parazît şandin. Êdî gel hînî van parazîtan jî bûbû, lewma gava parazîtên radyoyê hebûn, Cezayîriyan li cihê xwe digot: "Nexwe, berxwedan didome." 

Di civaka Kurdan de girîngiya radyoyê
Di nava Kurdan de her çiqasî di warê siyasî de radyo bi dewr û mîsyoneke sereke ranebûbe jî dio warê çandî û civakî de bi dewreke meyin rabûye. Ji wan radyoyan a ku li ser neteweya kurd bandor kirî, li her parçeyan Radyoya Erîwan û Radyoya Bexdayê ne. Di nava radyoyên Kurdî de, her du radyo jî bi roleke sereke radibin, ji yên din vediqetin. Radyoyên Erîvan û Bexda her du jî yê dewletê bûn û di nava hefteyê de çend saetan weşanên Kurdî dikirin. Helbet pêş û paşiya wan her du radyoyan jî hene, lê ji alî çandî û civakî ve ti radyo bi qasî van her du radyoyan bandorker nebû. Meriv dikare di warê muzîkê de bandorkeriya van her du radyoyan bi awayekî berbiçav bibîne, lewre di warê muzîkê de her du radyo jî xwedî ekol in. Mijara vê nivîsê jî radyoya Kurdên Gurcistanê û bi riya radyo jî Bella Stûrk e. Li Gurcistanê "Radyo Ronkayî" 36 sal e, bi hewldan û israreke mezin, weşanê xwe didomîne.

Li Gurcistanê cara yekem radyoya Kurdî
Ji avakirina radyoyê heta îro du kes hene ku di radyoyê de her xebitîne. Yek ji wan, meriv gava li xebat û berhemên çand û hunerî yên Kurdên Gurcistanê dikole, her tim rastî li navekî tê: Keremê Anqosî. Mirov nikare ked û xebata Keremê Anqosî bi çend peyv û gotina îfade bike. Ew ancex  bibe mijara nivêseke din. Em ê bi navê din, ê ku rêhevaltiya Keremê Anqosî kiriye, di radyoyê de ji avabûnê bigirin heta îro di her beşî de xebitiye, Bella Stûrkî re biaxivin. Bi hevokên wê em ê hinekî "Radyo Ronkayî" nas bikin.
Bella Sturkî avakirina radyoya kurdî û danasîna xwe ya bi radyo re wiha bi bîr tîne: "Radyoya me 29'ê Îlona 1979´an dest bi weşanê kir. Cara yekem Kurdên Gurcistanê bi biryara Partiya Komunîst a Gurcistanê bûn xwedî radyoyeke bi kurdî. Bi rastî daxwaza di Radyoyê de, bila beşa Kurdî jî hebe, ji aliyê Keremê Anqosî ve hat kirin. Keremê Anqosî em anîn cem hev, ji me re pêşengtî kir. Di serî de em 5 kes bûn û tenê me 15 deqîqeyan weşana Kurdî dikir. Em 5 kes bûn lê belê dewletê maeşê 5 kesan nedida, tenê maeşê du kesan  dida me. Me di nav xwe de par ve dikir. Ji ber ku di nava me de yê bi Kurdî bikarîbûya bixwîne û binivîse kêm bûn. Ji 5 kesan du kes bêjer (pêşkeşvan) bûn, min jî ji bo bêjeran metn hazir dikirin. Çend salan bi şûn de derfetên me kêm kirin, em man 3 kes. Gava em 3 kes man Mamoste Keremê Anqosî pêşniyarê min kir ku ez him bibim wergêr him jî bibim bêjer, û bi pêşniyara wî ez bûm bêjer û heta niha jî bêjeriyê dikim." 

Bi hilweşîna Sovyetan, her tişt diguhere
Bella Stûrkî wekî din dibêje, wan salan ne bi tenê radyo hebû, wekî din di warê wêje, şano, muzîk, komeleyên civakî de jî tevger hebûn. Bella Stûrkî diyar dike ku piştî hilweşîna Sovyetan jiyana wan jî serî heta binî guherîye û bandora hilweşîna sovyetan wiha vedibêje: "Piştî hilweşîna Sovyetan jiyana me ji her alî ve guherî, ne ber bi başî ve ber bi xerabî ve. Tenê ne wek hilweşîna dewletekê. Ji sîstema sosyalîst, derbasî sîstema kapîtalîst bûn. Vê demê hingî pere di nava jiyana me de ne sereke bû, lê dûv re her tişt bû pere. Heta dewletê jî ji me re got: "Êdî bi perê xwe radyoya xwe çêkin." Ê me jî mecala me tunebû em bi perê xwe radyoya xwe vekin, mîlletê me bi zorê debara xwe dikir. Lê dîsa jî weşana me heta demekê dewam kir. Jixwe em du kes mabûn di radyoyê de. Ez û Keremê Anqosî. Vê demê Kurdan jî, ji Gurcistanê koç kir, çûn dewletên din." 
Gava dest bi weşanê dikin Bella Stûrkî û Keremê Anqosî dikevin nava hewldana ji bo muzîk û zargotina Kurdî bigihînin guhdarên xwe, diherin radyo Erîwanê her wiha ji Ewrûpa jî rewşenbîr û nivîskar jî tên bal wan. Bi hatina nivîskarên Kurd re di navbera wan de danûsendineke hunerî jî çêdibe. 

Danûstendina hunerî û naskirina Apociyan
Her wiha Bella Sturkî diyar dike ku bi salên 90’î re êdî Apocî jî tên bal wan û bi hatina wan re li nav milet coşeke mezin çêdibe. Bella xan, wiha behsa wan rojan dike: "Ji bo bidestxistina çavkaniyê em diçûn Erîwanê, çimkî wan berî me dest bi vî karî kiribû. Di destê wan de çavkaniyeke giranbiha hebû. Her wiha Ji Swedê gelek ronakbîr û nivîskarên Kurdî jî dihatin cem me. Ji me re kovar û pirtûk dianîn. Wek mînak Berbang, Armanc hwd. weşanên din dianîn. Serokê Enstîtuya Parîsê Kendal Nezan jî hat serdana me. Lê di salên 90’î de bi hatina Apociyan pirr tişt guherîn di nava miletê me de. Ofîsa wan hebû li Tiflîsê, wan xebateke pirr xweş dikir. Milet ji wan pirr razî bû. Her kes li derdora wan kom dibû, bi saya wan dîsa wek berê germahîyek çêdibû di nava me de. Şev, şahî li dar dixistin, milet agahdar dikirin. Lê niha çûyîn û hatina wan pirr kêm e. Hê ofîsa wan heye, posterê Serok Apo tê de daliqandiye." 

1999'an radyo tê girtin
Em jî ji Bella Stûrkî hîn dibin ku gelek caran weşana radyoyê hatiye qutkirin. Dewletê her carê bi hinceta pirsgirêkên aborî weşanên Kurdî qut kirine. Lê her carê jî bi israreke mezin xwestine weşana xwe bidomînin. Keremê Anqosî û Bella Xan  her tim ji bo ji nû ve vekirina radyoya Kurdî her rê û rêbazê bi kar tînin. Wan demên girtina radyoyê û manewiyata radyoyê ji bo wan çi îfade dike, wiha bî lêv dike: "1999'an di Radio Gurcistanê de beşa kurdî hat dadandin(girtin). Gotin, em nikarin we fînanse bikin. Vê çaxê çi kilam û arşîva me hebû me hil da, lê mixabin hinek jî wenda bûn. Me gelekî hewl da ji bo radyoya me dîsa vebe, me name nivîsandin ji Serokkomarê Gurcistanê re. Paşê sala 2002'an radyo dîsa vekirin. Lê piştî şoreşa Gul a ku Amerîkayê destek da opozîsyona Gurcistanê û desthilardarî bi dest xistin, radyoya Kurdî dîsa hat girtin. Em ji hev qut bûn, her kes bi karên xwe yên taybet re mijûl bû, ez jî demekê bi karê xwe yê taybet re mijûl bûm. Tenê Keremê Anqosê mabû ê ku hewl dida. Hat bal min got: "Bella Xan, heyfa miletê me ye. Divê em tiştekî bikin da ku radyo dîsa vebe. Li Wezareta Karê Derve dostekî me hebû, me bi riya wî, xwest dengê xwe bigihînin baniya dewletê. Wê hewldana me encam da, sala 2007'an 3'ê meha Qanûnê gazî min kirin, gotin hûn dikarin, dîsa radyoya Kurdî vekin.Vê carê me navê xwe kir "Radyoya Ronkayî" bi watê ronî dide milet. Bi navê Tema Pîr Behrî hevalek, heşt meha li cem me xebitî, piştre ew jî çû dewletên Ewrûpa. Ez tenê mam, Keremê Anqosî temenê wî jî dest nedida ji bo li radyo bixebite, lê dît ku ez tenê me bi vî temenê xwe vegeriya radyoye. Îcar me malpera înternetê jî vekîr. Radyo Ronkaî heftê carkî rojê Yekşemê weşanê dike. Ji xeynî radyoya dewletê, ez bixwe jî ji bo malpera înternetê bernameyan amade dikim û bi xwe jî pêşkeş dikim."

'Berê ji her alî ve zindîtî hebû'
Kedkara radyoyê Bella Stûrkî li ser Kurdên Gurcistanê jî agahiyan dide û diyar dike ku rewşa Kurdên Gurcistanê ne wek berê zindî ye . Bella Stûrkî axaftina xwe wiha didomîne: "Li Gurcistanê berê nêzî 60 hezar Kurdên Ezîdî hebûn, pirraniya wan koç kir. Em ne wekî Kurdên Ermenîstanê li gundan diman, em li bajaran, li Tîflîs û Batumê diman. Gava kal û bavê me hatine vir, rasterast li bajêr niştecih bûne. Kurdên me yê Misilman ên Qerebaxê koçber bûn, çûn Azerbeycanê gelek zehmetî jiyan, lê belê bal me tiştek wisa jî neqewimî, yê me bi xwe çûn, ji sedemên aborî çûn. Îro 20-25 hezar Kurd dijîn li Gurcistanê. Niha li Tiflisê Mala Ezîdiya, Yekitiya Ciwanên Xwendevan û Şêwra Ezidiyên Rûhanî hene. Malbatek nemaye ku neferek ji wan derneketibe derveyî Gurcistanê. Min jî dikarî biçim, lê min nexwest, ji vir derkevim."

Manewiyata radyoyê 
Radyo ji bo Kurdên Sovyeta berê radyo xwedî wateyeke sembolîk û manewî ye. Bella Stûrkî girîngiya radyoyê wiha vedibêje: "Bandora Radyoya me pirr heye. Ne mecalê miletê me heye, ne jî dibistan û universîteyên me hene. Di radyoya me de em bi reng û dengê xwe derdikevin pêş." Bella Stûrkî gelek rewşenbîr û hunermendan dike mevanê bernamê xwe, her wiha dengbêjên radyoyê jî hene. Wek mînak ji bo taybetiya Radyo Ronkaî were fêhmkirin, Bella Xan, di temamkirina 80 Salî ya xwe de dota Nivîskar û Lêkolînerê mezin Mamoste Heciyê Cindî û hevjîna Helbestvanê Mezin Ferikê Ûsiv, Firîda Hecî Cewarî kiribû mevanê xwe di radyoyê de. Bella Stûrkî axaftina xwe bi berxwedana Şengal û Kobanê bi dawî dike û diyar dike ku di nava Kurdên Gurcistanê jî vê berxwedanê gelekî deng vedaye. Bella Xan hestên guhdarên xwe wiha îfade dike: "Şengal ji bo êş û birînek mezin bû. Gava êrîşî Şengalê kirin, me jî li vir meş û protesto li dar xistin. Min bi xwe bernameya taybet ji bo Şengalê amade kir, agahi û zanîna miletê me pirr tunebû. Me jî xwest ku herin alîkariya miletê xwe yê li Şengalê, li Rojava lê pirr sînor di navbera me de hebûn. Me ji vir alîkarî kom kir şand ji welatiyên li kampan re."

Ev hevpeyvîn 16´ê Nîsanê 2015 di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Li Xorasanê Emû Elewî

• Weşanxaneya Emû Elewî sala 2010´an li bajarê Qûmê hat damezirandin û edîtorê weşanxanê Kurdekî Xorasanê ye. Edîtorê weşanxaneya Emû Elewî destnîşan dike ku armancên weşanxaneyê bipêşxistina edebiyata zarokan û xebatên li ser zimanê Kurdî ne.    

Weşanxaneya Emû Elewî li bajarê Îranê Qûmê ye û çavkaniyên çand û zargotinên Kurdên Xorasanê û berhemên Kurdî çap dike. Editorê weşanxaneya Emû Elewî Yehya Elewî Ferd bi xwe jî Kurdê Xorasanê ye û ji bo armancên weşanxaneyê wiha dibêje: " Yek pêşxistina edebiyata zarokan û didû jî xebatên li ser zimanê Kurdê ye."
Weşanger û nivîskarekî ji Kurdên Xorasanê Yehya Elewî Ferd ev pênc sal in ku li bajarê Qûmê karê weşangeriyê, pêk tîne. Kurdên Xorasanê tevî ku dûrbûna ji Kurdîstanê û polîtkayên asîmîlasyonê ji aliyê dewletên serdestan ve, çand û zargotina Kurmancî parastine û anîne heta îro. Edîtorê weşanxenaya Emû Elewî Yehya Elewî Ferd taybetî û rewşa dawî ya Kurdên Xorasanê wiha îfade dike: "Kurdên Xorasanê bi rewşeke taybet, li ser ziman û çand û zargotina xwe sekinîne û ji çend sedsalan ve li xerîbiyê zimanê xwe diparêzin. Tenê cudahiya ewan, ji Kurdên din, li ser xwendin û nivîsîna zimanê Kurdî ye. Pirraniya Kurdên Xorasanê nikarin bi Kurdî bixwînin û binivîsin. Ew tenê bi Kurdî diaxivin. Eva jî bûye sebeb ku Kurdên Xorasanê Kurdiya akademîk û nûjen baş nizanibin. Lê ji beriya çend salan ve ye ku komek ji ciwanên Kurd li zimanê xwe xwedî der ketin û li ser înternetê li ser zimanê xwe dinivîsin û nivîsar û gotaran belav dikin."

'Weşangeriya Kurdî çalak dibe'
Yehya Elewî Ferd bi bîr dîxe ku weşangeriya Kurdî bi xebatên mamoste Kelîm Tewehhudî dest pê kirine û wiha dewam dike: "Mamoste pirtûkek li ser dîroka koçberiya Kurdên Xorasanê nivîsiye ku heta niha beşa 6'an jî derketiye. Yekemîn dîwan jî yê Ceferqulî Zengilî bû ku bi destê mamoste Tewehhudî hate berhevkirin. Wekî din jî berî çend sal in ku hinek weşan û hunermend li ser wêje û edebiyata Kurdî çalak in. li Xorasanê hin weşan hene ku pirtûkên Kurdî jî diweşînin: mîna Weşanên Şîlan û weşanên Cîhanî."

Giranî nadin çand û edebiyata Kurdî
Elewî Ferd diyar dike ku weşanxaneyên Kurd ên Îranê giringiyek mezin nadin bi çand û edebiyata Kurdî û destnîşan dike ku cihêtiya weşanxaneya Emû Elewî ew e ku giraniyê dide edebiyata Kurdî û bi vî rengî dewam dike: "Weşanên Emû Elewî tevahiya giraniya xwe aniye ser edebiyata Kurdî. Berî 3 salan min zêdetir ji 25 pirtûkan li ser mijara Kurdî weşandin. Hinek ji evan jî di çapê de ne. Ecibandin û niçandin ji aliyê xwendevanan û Kurdîhezan gelek pirr e. Eva ye mîsyon û cîhê weşana Emû Elewî di nava Kurdên Xorasanê de."

Alfabeya Latînî hê nû tê nasîn
Weşanger û nivîskar Yehye Elewî Ferd ji bo bi kar anîne alfabeyên cuda û nîqaşên li ser alfabê di navbera Kurdên li Rojhilatê Kurdistanê de wiha dipeyive: "Kesên ku ji alfabê mifa dibin jî du beş in. Hinek dibêjin em gerek alfabêyeke taybet bi xwe wekî alfabêya Erebî an Farisî çêkin weke alfabêya Aramî, beşa herî mezin jî ji alfabêya Latînî mifa dibin. Lê hukûmet li alfabêya Aramî xwedî derketiye. Alfabêya Latînî li Xorasanê bi riya înternetê hatiye nasîn û dema wê kêmtir ji deh salan e." 

Edebiyata zarokan a bi Kurdî 
Yek ji taybetiyên weşanxaneya Emû Elewû jî ew e ku pirtûkên Kurdî ên zarokan çap dike û di vî warî de hewldaneke berbiçav derxistiye holê. Yehya Elewî Ferd derbarê giringiya wejeyê zarokan û hewldana weşanxaneyê de dibêje: "Di nava me da sê nifş hene, kal û pîran, ciwanan, û zarokan. Kal û pîrên me hemû bi kurdî diaxivin, hin ciwanan me jî Kurdîhez in û bi Kurdî gep dikin (diaxivin), lê behsa zarokan cûreyek din e. Hin dê û bav hene ku bi zarokên xwe re ne Kurdî gep dikin. Eva sedemek mezin e ji bo zimanê me. Ez bawer im ku em gerek girîngî û çalakiya xwe bînin ser zarokan, da ku zimanê me bimîne û ji dawê neçe. Zarok bingeha dagirtin û parastina ziman in, loma ez pirtir li ser edebiyata zarokan dixebitim."
Her wiha Elewî Ferd bi bîr dixe ku her çiqas hewldana pêşxistina edebiyata zarokan hebe jî dîsa hindik in û wiha dewam dike:" Hinek weşan li çar parçeyên Kurdistanê bi kêmasî li ser edebiyata zarokan dixebitin, lê weşanên ku taybet bi wêjeya zarokan bin gelek kêm in. Wekî ez dizanim weşana Hîva (li Bakurê Kurdistanê) yek ji weşanên taybet bo zarokan e ku bi berpirsiya hevalê Mem Bawer li bakûr pirtûkên xweşik çap û belav dike. Hêviya min eva ye ku rojên bê rojên serkeftina weşangeriya bo zarokan be."

Weşangeriya Kurdî û siyaset
Elewî Ferd dibêje ku têkiliyên di navbera weşangerên Kurd de kêm in û pêwendiyên weşangerên Kurdan li ser partiyan dimeşe ev yek jî hin pirsgirêkan derdixe holê û dibêje: "Ez bawer im ku armanca me hemûyan, xizmetkirina li çand û wêjeya Kurdî ye, vêca çima em bi hev re yek heval nebin?"

Zikreşên Kurdî û hikûmet astengiyan derdixin
Herî dawî Elewî Ferd destnîşan dike ku li Îranê di xebatên weşangeriya bi Kurdî de astengiya hin derdoran û dewleta Îranê heye û wiha gotinên xwe bi dawî dike: "Astengiyên xebata me ji çend aliyan da heye: yek ji aliyê zikreşên zimanê Kurdî li Xorasanê ye. Evan çalakî dikin ku bi peydakirina şaşiyekê yan pirsgirêkekê li pirtûkên me, zehmetiyekê bo me çêkin. Astengiya din jî ji aliyê hukûmetê ve ye. Ew jî naxwazin ku alfabêya Latînî li Xorasanê bê nasandin. Astengiya herî girîng jî ji aliyê hin Kurdan e ku bi nezaniya xwe, bo xebatên Kurdî şaşiyan dikin: bi çêkirina alfabêyên nezanistî û henekî avê dirêjin aşê Kurdîdijan. Min navê evan daniye Don kîşot, da ku evan ji nezaniyê, xwe pisporê ziman û Edebiyatê dizanin. Lê cîhê kêfxweşiyê ye ku hejmara Don kîşotan roj bi roj kêm dibe." 

Ev hevpeyvîn 5´ê Cotmehê 2015 di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Şahidiya salên bi êş: ‘Bextê dagirkirî’

• Romana Nivîskar Fêrgîn Melîk Aykoç a bi navê ‘Bextê dagirkirî’ gihîşt ber destê xwendevanan. Roman bahsa êş û azara guherîn û veguherîna Kurdên li Elmanyayê ango Kurdên di dilê moderniteya kapîtalîst de dike. 

Romana Nivîskar Fêrgîn Melîk Aykoç a bi navê ‘Bextê dagirkirî’ çenda hanê ji weşanên Ar"ê derçû.

Di romana Kurdî wekî mekan ‘bajar’ hê nû bi nû, cîhê xwe digre. Heta demekê di romanên Kurdî de wek mekan ‘gund’ serwer bû, karekterên romanan jî an Kurdên ‘gundî’ an jî kesên ku berê xwe didan ‘bajarvanî’ û moderniteyê bûn. Ew teyisandin, ji rastiya jiyana Kurdan bû, Kurdên berê, kirasê feodalîteyê diçirand, axa koletiyê ji ser xwê diavêt. Ji her alî ve guherîn û veguherîneke çêdibû. Di warê civakî, siyasî, hunerî, çandî de Kurdê/a modern berê xwe dida jiyaneke nû. Di romana ‘Bextê Dagirkirî’ jî behsa êş û azara guherîn û veguherîna Kurdên li Elmanyayê ango Kurdên di dilê ‘Moderniteya Kapîtalîst‘ de dike. Vê carê nivîskar Fêrgîn Melîk Aykoç di ‘Bextê Dagirkirî’ de Kurdên li Elmanya dike mijara romana xwe. Mirov dikare wek romanekî polîtîk jî binav bike lê ne bi zimanekî propagandatîf romanê dihûne. Pirsgirêkên civakî, malbatî, çandî ên Kurdên li Elmanya digre dest û bi çavê karektera xwe Bernas xwendevanan jî dike şahîdê komplo û lîstîkên qirêj a dewlet Tirk û Almanan û li hemberî wan jî politikayan berxwedana Kurdan. 

Derbarê romana xwe ya nû de mamoste Fêrgîn Melîk Aykoç bi dilgermî pirsên me bersivandin.

Pêwistiya nivîsandina romaneke li ser têkoşîna Kurdan a li Ewropayê ji kû derket?

Hemû gelan têkoşîna gelê xwe bi wêjeyê gihandiye bêmiriniyê. Her wiha guhertin û serûbinbûnên civakî bi berhemên giranbiha ji dîroka gelê xwe re kirine diyarî. Dema em li ‘Şer û aşitiya’ Tolstoy û ‘Ceza û tewana’ Dostoyevskî dinêrin, em dibînin ku li pey şerê li dij Napolyon û guhertinên wî şerî hatine nivîsandin û karlêka wî şerî ya li ser civakê wek mijar hatine bijartin û ev îro di nava kilasîkê cihanê de di rêza yekemîn de ne.

Têkoşîna gelê Kurd ya bi rêberiya Tevgera Azadî ne tenê li ser xaka welêt li vir Ewropê jî di nava dijwariyan de bi pêş ket. Heman êrişên bêbext li ser qada Ewropê jî bi heman tundiyê hebû. Girtin zîndan, pêşî lêgirtin li vir jî li pêş gelê Kurd bû. Eger têkoşîna li Ewropê neba, têkoşîna li welêt û rewabûna wê dê hê dijwartir ba. Bi zimaneke din ev qada têkoşînê jî beşeke ji têkoşîna gelê Kurd e. Gele Kurd di vê qadê de rastê gelek neheqî û bêbextiyan hat. Divê gelê me û nivşên li pey me vê rastiyê jî di wêjeya xwe de bibine û bixwîne, têkoşîna vê qadê jî ji wêjeya gelê me re biba diyarî. Da ez ji destpêkê ve di nav de me, gelek caran di ser mala min de jî hatiye girtin, demkurt jî be, ez jî ketim hundir û derketim, mijarê baş dinasim. Bi salan projeyeke min ê wiha li pêş min bû. Lê dîroka nêz û zindî bû, tirsa biserneketinê hebû, di encamê de min got; çi dibe bila bibe, ezê hewl bidim bê zimanekî sloganiyê hîşt vê mijarê binivîsim. Û ev berhem (beşa yekem, heta 1995) derket. Ta niha bi giranî bertekên erênî hatin. 

Bi şêwazekî din mirov dikare bêje di heman demê de ev serpêhatiyên we ne jî?

 Bêguman hin serpêhatiyên min jî tê de hene, her nivîskar ji jiyana xwe jî hin tiştan tevê romanê dikin û ev tişteke xwezayî ye. Lê heta ji min hat min mijareyên bi giştî hilbijart. Minak karekterê min ê sereke Bernas ji sedî pêncî ji jiyana çend wergêran e. Ji sedî 30 ji jiyana çend hevalan e. Tenê ji sedî dora bîstan têkiliya xwe bi min re heye. Karektara jin Sevda jî ji jiyana hin mînakên ez wan baş dinasim, hatine girtin. Ji destpêka têkoşînê hetanê dema roman diqede di her warên çalakiyan de jî hatim dîtin. Bi gotineke Kurd têkoşîna li Ewropayê baş dinasim. Ango ne rasterast serpêhatiyê min in.

Karakterê sereke yê romanê Bernas, di nav siyasetê de ne bi aweyekî aktîf cih digre lê dibe mexdûrê siyaseta li dijî Kurdan. We xwest bi rêya Bernasî politikayên Ewrûpî rexne bikin an jiyana Kurdan a civakî û çandî vebêjin? 

Dema min dest bi nivîsandina romanê kir, min xwest li aliyekê mentalîta Ewropiyan, mentalîta dewletên Ewropê, têkiliyên wan û dewleta Tirkan û neheqiyên wanên li hember Kurdan li ber çavan raxînim. Li aliyê din min xwest ez destnîşan bikim ku ev êrişên Ewropiyan ne tenê li dij qadro û endamê tevgerekê, li dij tevahiya civaka Kurd û têkoşîna gelê Kurd bûn. Ku wisa jî bû. Gelek malên mirovên ji rêzê jî li ber vê pêla êrişan ket, malbat ji hev bûn. Civaka Kurd li vir, li Ewropê jî ser û bin bû. Li hin cihan di nava Kurd û Tirkên ji rêzê de jî pevçûn derketin. Çapemenî, saziyên nepenî û nijadperestên Tirk jî bê navber êrişkirin. Bi dîtina min roman jî li ser van bingehan dikanî serkeftî ba. Bi gotineke kurt min xwest ez hem polîtîka ewropiyan û hem jî guhertinê civakê bînim ziman.

Di romana we de gelek tişt rasteqîn qewimîne, yan jî dibe ku cih û şexs tenê cuda bin Wek mînak hewldana dewleta Tirk ji bo Tevgara Azadiyê ya Kurd têxe lîsteya rêxistinên terorê, komplo û lîstîkên qirêj digerîne û li gor xwe bi ser jî dikeve? Gelo Kurd ewqas bê hez û qels bûn ku hewldana dewleta Tirk encam girt.

Dewleta Tirk ta ji dema Împaratoriya Osmanî vir ve bi Ewropiyan re di têkiliyê de ne, xwerû jî têkiliyên împaratoriya Alman û Osmanî. Li aliyê din têkiliya wan û Ewropiyên endamên NATO'yê, bi wê ve girêdayî têkiliyên wanên nepenî- sixwirî (istixbaratî), têkiliyên partiyên Tirk û partiyên Ewropî, xebatên wan ên lobiyê di forma saziyên rûniştî de li Ewropê pir xwirt e. Di destpêkê de mijara saziyên Kurd li cih bihêle piraniya Ewropiyan Kurd wek gel jî nedinasîn. Tenê Almanên romana Karl May ya xeyalî “Durch Wilde Kurdistan” (Di Kurdistan hov re) xwendibûn em bi awayê eşîrên ne şareza dinasîn. Li gel wê têkiliyên aborî roleke bingehîn dilîze, mînak ji 4000’î zêdetir fîrmayê Alman li Tirkiyê kar dikin. Ji bo Ewropiyan berjewendî li pêş her tiştiye. Ev jî rastiya vê mijarê zelal dike. Dema em tenê li girtina TV’yên Kurdî binêrin ji MED TV ya dîrokî ta ROJ TV emê vê rastiyê bibînin. Di mijara wek serokê NATO'yê hilbijartina Rasmusen de jî ev têkilî û serkeftina dewleta Tirk zelal dibe.

Têkoşîna li Ewropê di rewşeke wiha de destpêkir. Em di têkilî danînan de, di lobî afirandinan de bê azmûn û bê hay bûn, Heta piraniya me zimanên Ewropiyan jî nedizanî. Rastî ev bû. Di vî warî de hê jî qelsiyên pir mezin hene. Me serî li kîjan saziyê dida Tirk derdiketin pêş me ku min di romanê de ev mijar aniye ziman. Bi gotineke kur; em di destpêkê de hê ji qelsî û bêderfetiyê jî wêdatir bûn.

Têkiliya Bernasî bi hevjîna xwe re wekî kabûsekê ye. Bi rêya têkiliya Bernasî û Sevdayê we xwest di civaka Kurdan de îşaret bi çi bikin? Beranberî Bernas, Sevda nûnertiya kîjan beşa civakê dike?

Dewleta Tirk bi polîtîka bişaftin û helandinê ketiye nava malan jî, bira ji birayan re, jin û mêr ji hev re kirine dijmin. Di nava civakê de têkiliyên hin zewacan jî ne li ser bingehê bijûn in, lema malbat pirsgirekên pir mezin dijîn, jixwe van salên dawiyê hevberdan û belavbûna malbatan ji bîst sih qatî zêdetir bûye. Egerên ji hev qetînan pirê caran li gel mijara aborîyê, îdeolojik in jî. Bi taybet dema tiliya bişaftina dagirkeriyê jî kete nav, her tişt ser û bin dibe. Li hin bajaran ev bişaftin û jixwerevîn bûye têkçûn. Mînak bajarê Elezîzê îro kelaha Tirkayetiyê ye. Lê di bingehê xwe de Tirk li vî bajarî tunin. Yên ku ji xwe re Tirk dibêjin, beşeke wan ji hêla Sinê hatina û helyane û bûnun Tirk ( Mirov tenê stranên wan ên bi “Hele Qardaş…” destpêdikin û yê Sinê bide ber hev vê rastiyê dibîne...) 

Baş tê zanîn hetanê ku jin nehatibûn bişaftin çand, ziman û ananeyên gelê Kurd serdest bû, bi bişaftina jinê re Tirkî bû zimanê malbatê. Bêguman Bernas welatparêzî û Sevda jî qurbaniya bişaftinê ye. Ji xwe di nava civakê de pir rengên bişaftinê û jixwerevînê hene.

Di hin cihan de mirov dibîne ku, nivîskar bi çavê mêr û bi zimanekeî nêr bûyeran şîrove dike?

Bi çavên mêr li mijareyan nêrînê bêtir, di rengê civakê de hîn jî bi çavên mêr li diyardeyan mêzekirin serdest e. Niviskar nikane vê rastiya civakê veşêre û bi rengekî din mînak; wek romana civakeke li gel wekheviya mêr û jinê destnîşan bike, divê rastiya civakê were zanîn. Jixwe Bernas gelek caran li vî aliyê xwe yê mêrkok vedigere û hewl dide ku vê aliyê di mêr de veşartî li ber çavan raxîne, dîsa xebatkarên eniyê jî li vê mijarê vedigerin, nîqaşên li komalê jî ji bo li ber çavan raxistina vê aliyê civakê ye.

Roman di warê redaktekirinê de, kêmasiyan dihewîne her wiha hin têgeh jî bêyî ku bên pênase kirin ( Wek mînak "berpirsyarên herêmê,qampanya û hin gotin bi Elmanî hatine bikaranîn, ew peyv ji bo Kurdekî/e rêxistina Ewrûpa û têgehên Elmanî hîç nas nekiribe, wê pirr xerîb bin.) di romanê de cîh digirin. Gelo ew yek xwendina romanê zehmettir nake? An jî we xwest weşangerên Kurd protesto bikin?

Ez naxwazim weşanger nivîs û berhemên min redekte bikin, lewre di rastnivîsandinê de gelek tiştên derê hişmendiya ziman dane rûniştin. Wek mînak bikaranîna daçekan; Di Kurdî de daçekên cot wek ‘Ji... de, bi... de’ nabin, rastiya wan ‘Ji... ve, / bi .. ve /re’ ye. Li aliyê din wek mînak dema mirov peyva ‘şîrîn’ dinivîse, ew otomatîk dikin ‘şêrîn’ ev li Kurdî heqaret e. Ne goştê şêr şirê pêsîrê dayîkê şîrin e. Dîsa mînaka ‘bi rê de’ nabe, rastiya wê ‘di rê de’ li gel wê pir gihaneka ‘ku’ dikin nav. Gelek caran miro peyvên orjîn Kurdî bikartîne, lê redektor peyvên herema xwe yên bingeh Erebî bi navê standartî di cihê wan de bikartîne. Lema ez nahêlim berhemên min werin redektekirin. Lê li pey roman kete destê min, min jî dît ku hin tişt ji ber çavên min revîne. Emê di çapa dudyan de wan kêmasiyan û hin kêmasiyên ta niha kesî nedîtine jî çareser bikin.

Di warê peyvên biyanî de, heya ji min hat min Kurdiya hemû hevok û peyvên bi Almanî yan jî zimanên din bi Kurdiya wan re dane, lê dibe, ji wan jî hin ji ber hobûnên min hatibin jibîrkirin.

Dema romanê salên 90'î ne. Wek nîvîskar û rewşenbîrekî Kurd ku roj bi roj we şahidiya vê yekê kir; hûn pêşketin û veguherîna Kurdên li Elmanya di navbera 25 salan çawa dinirxînin?

Ev mijare bi serê xwe nirxandinên kûr dixwezin. Lê dîsa jî ez ê bi mînakekê vê mijarê vekim. Dema sala 1981'an li Frankfurtê meşa şermezarkirina salvegera cunta 12 Îlonê ya navendî çêbû, em bi tevahî 61 kes bûn, komên din bi dehhezaran dimeşiyan, komalên me nebûn, dema em bi hinek Kurdan re li ser mijara têkoşînê diaxivîn, em cidî nedigirtin, derê xwe ji me re venedikirin. Lê îro bi dehan komel, li her bajarî bi sedan bi hezaran mirov tev li çalakiyan dibim, tevê qampanyayê piştgiriyê dibîn, ji Ewropê bi hezaran kes tevê têkoşînê bûn, qampanyayên piştgiriyê bi girseyî pêktên, saziyên netewî wek TV hatine demezirandin, Em ketine nava pêvajoya bi her awayî xwe wek civak, wek gel, wek netewe pejirandindayînê. Lê hê jî di serdestkirina kesayetiya saziyan de, di warê lobî û dîplomasiyê de kêmasiyên me hene.

Ev hevpeyvîn 26´ê Cotmehê 2015 di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Êşa ‘xam’ û ‘xav’ nayê ecibandin

• Îro li hemû dinyayê rast e desthilatdar sûcdar in, lê gel jî bi kêmanî biqasî wan sûcdar in. Wek çawa di bindestiya kurdan de kurd “jî” sûcdar bin, di vê herbê de di vê zilmê de biqasî hikûmeta tirk, gelê tirk jî sûcdar e. 

Em di rojên bi ‘êş’ de derbas dibin. Derûdora me bi serdestan re hatiye dorpêçkirin ji lewre jî em xwe bilebitînin jî di’êş’in. Ew ‘êş‘a hanê ne tiştekî tercîhkirî ye tiştekî hebûnî ye. Ji bo em hebin em di’êş‘in. Heger em ji bo hin guherîn û veguherînan ‘êş‘a xwe bikin hincet û ji xwe û xwebûna xwe dûr bikevin û birevin, em ê ne ber bi serbestiyê ve ber bi şibîna serdestên xwe ve bibezin. Teyisandina êşên me û gurmîna şer li ser jiyan, huner û ramana me çi ye? Em xwe û êşa xwe çawa pêşnûma dikin û çawa derbasî huner û ramana xwe dikin? Tekliya me bi serdêstên me re û serbestiya me re çi ye? Me xwest wan pirsan ji helbestkar û ramanger Rênas Jiyan bikin. Em bawer dikin xwînerên Rênas Jiyan jî helwest û nêrîna wî merak dikin, ji ber Rênas Jiyan qedr û qîmetek mezin dide hêmana ‘êş’ê.

Ev rojên bi ‘êş’ wê di ‘Bîr’a me de bandorek çawa çêbike? Teyisandina vê wê li ser siberoja me çi be ?

Kûrahî baş e, ev şerr wê di Bîra me de koncalan fireh veke, lê bi vî şerrî xuya bû ku Bîra dewlet û milletê tirk jî nîn e, ger Bîreke dewlet û milletê tirk hebûya wan dîsa wek berê di rêbazên tund û bi şiddet de israr nedikir. Dewleteke hov û milletekî bêbîr, karê kurdan zor e! Milletê tirk ê bê bîr ji ber ku hikûmeta tirk vê herbê dimeşîne destekê dide hikûmetê û ev dibe sedem ku herdu alî jî belasebeb biêşin. Ger partiya desthilatdar-AKP bizaniya ku wê rayên wê bikevin dest bi vê herbê nedikir, asas milletê tirk ev herb derxist an jî bû sedem ku ev herb derkeve. Li gorî min wek ku tê gotin di dîrokê de gel an jî millet an jî civak ne masûm in. Rast e desthilatdar hin tiştan manîpule û xwar dikin û dinixumînin, lê gel û millet jî ji bo ku rastiyan bibînin û ji bo rastiyan şerr bikin hewl nadin û xwe naêşînin. Îro li hemû dinyayê rast e desthilatdar sûcdar in, lê gel jî bi kêmanî biqasî wan sûcdar in. Wek çawa di bindestiya kurdan de kurd “jî” sûcdar bin, di vê herbê de di vê zilmê de biqasî hikûmeta tirk, gelê tirk jî sûcdar e. 

Ne bi tenê gelê tirk di temama dîroka dinyê de hemû gel tim ji sûc û gunahan hatin bêrîkirin û şûştin. Hertim ji hêla civaknas, rewşenbîr û fîlozofan ve behlûltî û şellafiya gelan hate kirin, “gel baş in, lê desthilatdar ne baş in”, “gel hertim aştiyê dixwazin lê desthilatdar îş xera dikin” û herwekî din… li gorî min ev hevok ne rast in. Hevoka rast ev e: Biqasî desthilatdaran gel jî sûcdar in! 

Bila di anketan de rayên partiya desthilatdar pirr dakeve jêr em bibînin ku dîsa jî partiya desthilatdar vî şerrî dike yan na? Gelê tirk ger etîk be û şerr nexwaze wê şerr bisekine û wê azadî were welêt. Îro ro desthilatdarî, xwe li gel tîne, ango ya ku desthilatdaran dike desthilatdar, a ku zaliman dike zalim tercîh û meyla gelan e. Di herb û êşan de gel “jî” sûcdar in! Ger nexwazin û şerr nekin şerr çênabin. 

Di şerrê Fransa û Cezaîrê de yê ku şerr sekinand û Cezaîr ser bi xwe kir ne serokkomar Charles de Gaule û hikûmet û desthilatdariya fransî bû, di serî de rewşenbîrên wek Sartre, Aragon, Béton û gelê Fransayê bû; gelê Fransî ji % 90 li dijî dagirî û herba Cezaîrê derket û ji bo Cezaîrê herikî kolanên Fransayê û li hemberî dewleta fransî derket. Li Cezaîrê referandûma serxwebûnê çêbû û gelê cezaîrî di refarandûmê de ji serxwebûnê re got êrê û Fransa û gelê wê encama referandûmê pejirand û Cezaîr serxwebûna xwe bi dest xist. Divê li Kurdistanê jî referandûmek çêbibe û gel û dewleta tirk ji encama referandûmê re hurmetkar bin. 

Li Cezaîrê gelê fransî ji % 90 alîgir û piştgirê serxwebûna Cezaîrê bû, lê li Tirkiyê, gelê tirk AKP’yî, MHP’yî û CHP’yî -ku dike ji % 90’ê gelê Tirkiyê- piştgiriyê didin dagirkirin û şerrê li Kurdistanê û wek rêbaz referandûmeke kurdistanî qebûl nakin. Desthilatdara tirk ji bo marjînalîze nebe û pirraniyê winda neke û di hilbijartinan de têk neçe xwe li gel tîne û şerr didomîne. Helbet di nava gelê tirk de mirovên baş û hêja û dijberên şerrê Kurdistanê jî hene, lê ev hindik û îstîsna ne û şerr bi wan ranaweste. Gelê fransî ji % 90 li hemberî dewleta fransî derket û serxwebûna Cezaîrê parast û pejirand, lê gelê tirk dev ji serxwebûna Kurdistanê berdin “xweserî”ya kurdan jî qebûl nakin. Gelê tirk divê ne xweserî û federasyona kurdan divê bi kêmanî konfederasyona Kurdistanê qebûl bikira. Qebûl nakin û naxwazin ji ber ku gel û milletekî bêbîr û ne etîk e, ji xwe re serxwebûnê dixwazin, lê ji kurdan re xweseriya biçûçik jî pirr dibînin û wek terorîst bi nav dikin. Heta ku gelê tirk der-etîk û bê-bîr be ev şerr ranaweste. Ku meyla gelê tirk biguhere wê meyla desthilatdar û hikûmetan jî biguhere. Gel ne masûm in. Ger gel nexwazin tu herb dernakevin. Divê binhişîna gelan bê analîzkirin.     

Di hunera Kurdî de ‘êş’ hêmaneke sereke ye. Lê mirov carna nizane gelo êş-firoşî tê kirin an êş-vebêjî. Çima em ‘êş’ên xwe ewqas erzan derdixin pêşberî xelkê?

Ku nanekî te zêde lê biçe jî nanê xwe bide nanpêjan bila nanekî xweş ji te re lê bixe; û êşên xwe bide êş-bêjan bila ji wan ji te re hunereke xweş bifesilîne. Hunera kurdî êşên xwe nafesilîne nadirûvîne, amorf û “loq” û bêfesal dihêle, ji ber wê jî jê nayê hezkirin. Têgeha êşa kurdan ji ber ku ne di destê mirovên behremend û bi qabiliyet de ye tê herimandin û der-estetîk dimîne. Tu kîjan tiştî têxî destên bêkêran wê biherimîne û xera bike. Di hunera kurdî de êş “xam” û “xav” in, ji bo her tiştî wiha ye, ger tu “xam” û “xav” bihêlî wê neyê ecibandin. Ger êşa te biqasî çiyayekî mezin be jî û te ew bêfesal û xav û xam hiştibe wê neyê hezkirin, lê ger êşa te biqasî derziyekê biçûk be jî û te ew baş fesilandibe û pijandibe biqasî çiyayekî wê bi heybet be.    

Jiyana gelê Kurd her kaos e. Lê di hunerên dîtbarî û dîmenî de karekterên Kurd her henûn û melûl e. Ma em ê nefretên xwe kengî verişin? Çima em ewqas ji derbirîna nefretên xwe ditirsin?

Ê ku nikaribe hez bike nikare nefret jî bike. Kengî me hez kir em ê wê çaxê karibin nefret jî bikin û kengî me nefret kir em ê wê çaxê karibin hez jî bikin. Ê ku nizm be newêrek e, ê ku newêrek be ne dikare hez bike û ne jî dikare nefret bike. Hezkirin û nefretkirin ne karê zeîfan e. Ji bo hezkirin û nefretkirinê kûrahî û wêrekî divê, giyanekî bêbinî divê. Bi salan e ku serdestên me qiyamet û bobelat anîne serê me, ji dêvla ku ji bo van kirinên wan em ji wan nefret bikin û mesafeyekê bixin navbera xwe û wan em dibin heyranên wan. Em ji zimanê xwe bêtir ji zimanê wan hez dikin, em ji bajarên xwe bêtir ji bajarên wan hez dikin. Ji bo ku em bibin ji wan me dê welêdê xwe avêtiye. Hinek ji me, ji ber ku ne ji wan in ji xwe nefret dikin!    

Mirov gava li hunera Kurdî temaşe dike, dixwîne fêhm dike ku “bêyî serdestê xwe nikare bifikire” ango ne dijkolonyalîst e. Dikarin bi saetan behsa dijkolonyalîzmê bikin lê di huner û têkilîyên xwe de nikare xwe jê qut bike. Li gorî te sedema vê yekê çi ye?

Sedema vê yekê durûtî û xwexapandin e. Ê ku xwedê giravî dijkolonyalîst e jî di binhişîna xwe de heyraniyeke serdestan dermale dike. Ew bêyî serdest û serdestiyê nikare dinyayeke din pêşnûma bike û li jiyaneke ji serdestê xwe serbixwe bifikire. Ruhê wî teng e fireh nekiriye; bîra wî nizm e kûr nekiriye. Serdestan ne bi tenê welatê wî, baweriya giyanê wî jî mêtiye. Heta ku mirov xwe ji kolonyalîzma ruhî-giyanî rizgar neke kolonyalîzma maddî-bûjenî ji holê ranabe. Ji bo ku mirov bi rastî jî dij-kolonyalîst be divê berê giyanê xwe, bîra xwe ji bandora kolonyalîzmê rizgar bike, ger ne wiha be wê bi tenê bi awayê devkî dij-kolonyalîst be û hew.   

Serdest tu carî naxwazin ku bindest bibin kirde, hertim wek ku li objeyekê binêrin li bindestan dinêrin. Ji serdestan re bindest obje ne; objeyên ku kengî ew bixwazin wan bi kar bînin, bavêjin, biçirrînin, bişikînîn... Bindest ji serdestan re kevir in, çewal in, dar in, cam in... bê hîs û raman in, ne mirov in, hejmar in. Trajediya herî mezin ew e ku mirov ji mirovbûnê derkevin û bibin “hejmar”. Serdest wek ku nêzîkî “org”ên kirêt û rû-pîs ên fîlmê Peter Jackson ê bi navê “The Lord of the Rings-Mîrê Gustîlkan” bibin nêzîkî bindestan dibin; bindest “org” û kirêt in, bi tenê hejmar in. Her ro 15-20 “etkisizleştiridi” (hat bêbandorkirin) tê gotin, yanî ew ne mirov ne xwedî can û xeyal û evîn û hêvî û stran in, ew bi tenê hejmar in. Lê ji bo ku vê durûtiya xwe veşêrin, di medyaya xwe de kal û pîran li pişta xwe dikin û xwe dilovan nîşan didin û hemû rastiyan manîpule û bincilik dikin. Ger hûn pirr li berketiyê kurdan bin li kurdistanê referandûmekê çêkin û çi ji wê referandûmê derkeve ji wê îrade û vîndariyê re hurmetkar bin. A ku bindestan ji serdastan qut dike, Bîr e. Mirov bi xêra Bîra xwe xwe ji yên din vediqetîne û kesayet û nasnameyekê ji xwe re çêdike. Bîr tune be fikr û giyan çênabe. Bindestê ku xwedî Bîr be îro ro dîtina dîmena bindestiyê wî ji kerban dikuje. 

Bindestê bêbîr nikare bêyî serdestê xwe jiyanê pêşnûma bike.   

‘Felsefe ser-êşî ye’

Têkliya me bi felsefê re kêm e. Em hindik li ser felsefeyê nîqaş dikin yan jî em naxwazin serê xwe bi’êş’înin?

Têkiliya me bi felsefeyê re nîn e, ji ber ku felsefe mirovî diêşîne, felsefe ser-êşî ye. Mirovê ku nikaribe giyan û hişê xwe biêşîne azadiyê bi dest naxe, kesayet û nasnameyekê ava nake. Jixwe ji ber ku em dûrî felsefe û teoriyê ne û ramaneke me ya bi kurdî û felsefîk nîn e em bindest dimînin û bi heyranî li devê serdestê xwe dinêrin. Felsefe fikirîn e, mirov an jî milletekî ku nikaribe bifikire wê çawa azad bibe? A ku derûniya bindestiyê têk dibe û cîhaza psîkolojiya bindestiyê xera dike û mirov xelas dike fikirîn e, aqil e, ango felsefe ye. 

Kurd ji ber ku dûrî mejiyekî felsefîk in bê “rêgez” in, mirovê bêrêgez xwedî jiyaneke kaotîk e. Felsefe etîk û estetîk e, mirovê bêfelsefe ji etîk û estetîkê dûr e û kesayet û bajar û jiyana wî xwaromaro û deforme ye; ba berê wî bi kû ve bike ew bi wî alî ve dihere.

Ji ber ku em ji mijarên felsefîk dûr in di mijara ontolojiyê de (hebûnnasiyê) de qels in. Em doza hebûna xwe dikin, lê nizanin hebûn çi ye.

Felsefe bawerî û giyanwerî ye, mirovekî bêbawerî, bê ruh û giyan li ser rûyê erdê çi wateya wî heye û çawa dikare azadiya ku ruh û giyanwerî ye bi dest bixe. Pirrananiya kurdên ku bi ser serdestên xwe ve movikbûyî, kirina karên felsefîk ê bi kurdî bê wate û beradayî dibînin û henekên xwe bi felsefeyê dikin. Ji ber ku ew di rêya serdestên xwe de diçin û bi ya wan dikin û ji ber ku serdest jî dizanin gava ku bindest li felsefe û ramanê xwedî derkevin wê serdestiya wan ji dest wan here heta ku ji destê wan tê di nav bindestan de felsefê û pê ve girêdayî karên ramanî dikujin û diricimînin. Ger felsefeyeke te tune be azadiyeke te jî çênabe.

Ev hevpeyvîn 2´yê Sibatê 2016 di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Rewşenbîriya Kurd derbxwir û seqet e

‘Rewşenbîriya Kurd derbxwir û seqet e’

• Nivîskar Dilawer Zeraq li ser rewşenbîrên Kurd dibêje: “Ji ber ku di jêrhişê van (kesên Tirkînûs) nivîskaran de, bêtir hewldana xwedanfamkirinê çalak bû û hêmanên kartêkker ên vê jêrhişê nedihiştin ku ew nivîskar li xwe hişyar bibe.” 

Gava mirov behsa rewşenbîrên Kurd dike, mijar bi xwe re gellek pirs jî tîne. Têgeha “Rewşebîrên Kurd” di ferhennga serdestan de cihê ye, di ferhenga bindestan cihê. Mînak; li gorî serdestan kesê/a ku “neangaje” û “*rexne” li Tevgera Azadî ya Kurd bike dibe “rewşenbîr” ango mirov dikare bêje ku kesên ku dilê serdestan xweş bike dibe delaliya dilê wan. Lê di alî din de li gor bindestan rewşenbîr ki ye? Têkiliya vî bi zimanê xwe re, bi serdestên xwe re, kartêka wî/ê di civakê de çi ye? Gellek pirs çêdibe di hişê mirov de li gel pirsan gelelk bersiv jî.

Di pêvajoya dawî de bi dijwarbûna şer ji alî Kurdan ve derûniya “hewldana xwe danfêhmkirinê” li dar e. Nexasim kesên ku Tirkînûs mirov dixwîne dibîne ku armanc “dilşewitandina” serdestên me ye, “çiqas gunehê xwe bi me bîne” nivîs ewqas bi serkeftî ye?Têkildarî vê mijare me xwest di wî warî de kesên ku serê xwe pê diêşîne re biaxivin, pirsan bikin. Dilawer Zeraq di pirtûka xwe ya dawî “Rajena Kurdî (Nivîsarên libarey ziman û wêjeyê)” de di dîrokê de “Rewşenbiriya Kurd” kî ye vê yekê tarîf dike. Me xwest li ser hin derûnî û mijarên aktuel li ser rewşenbirên Kurdî biaxivin. Nivîskar Dîlawer Zeraq bi nivîskî pirsên me bersivandin. 

Rewşnbîra/ê Kurd mirov dikare çawa tarîf bike? Wekî mînak têkiliya wê/î bi zimanê xwe re, bi çanda serdestan re, bi dewleta dagirker re, çawa ye? Tu dikarî ji me re behsa rewşenbira/ê Kurd a halî hazir bikî? 

Serê pêşîn min divê bêjim ku, bersivên min dayî û raveyên min kirî, bes ji bo xwende û bîrewerên Bakur in. Û digel vê jî, bersivên min dayî, ne rexne ne li ser rewşenbîran, bes dîtin û dahûranên min ên takekesî ne.

Vêca, heke pirs rewşenbîrên Kurd be; em dikarin bêjin, di roja îroyîn de û li gorî helûmercên jiyana Kurdan ku wek siyaseta navxweyî bi awayekî pirpartî û wek dewletî jî bi awayekî pirneteweyî dimeşe, bi awayekî aktîv û çalak ne li kar e û ne li dar e. Ji ber ku kesên xwende û bîrewer, bivê nevê, ji ber zanîn û xwendeweriya xwe, pala xwe didin ser dîtin û ramaneke siyasî û îdeolojîk. Ev aliyên wan dike ku ew bêtir pal û meyla xwe bidin ser partiya ku; an dîtin û ramanên wan di xwe de dihewîne an jî ew bi xwe xwe nêzikî dîtin û ramanên wan partiyan dibînin. Ji ber hindê jî, di qada siyasî de, heke em navê wan wek rewşenbîr bi nav bikin, belê, di roja îroyîn de, rewşenbîrên Kurd; ew kes in ku li ser dîtinên xwe ên siyasî –û neteweyî- li ser heqîqeta heyî dimînin û wek Edward Saîd gotî, rewş û derav çi dibe bila bibe her tim ji bo heqîqetê alîgir in û aîdî dem û çaxa xwe ne.   

Heke em bên ser zimanê rewşenbîriya Kurd, mixabin em ê nikaribin bêjin rewşenbîriya Kurd li ser zimanê Kurdî ye. Li Bakur, xwendewariya heyî ku di warê bîreweriyê de gihîştiye asta rewşenbîriyê, bêtir bi zimanê Tirkî li dar e. Û mixabin ku gelê Kurd ê Bakur jî bêtir çavên xwe didin ser van kesan û guh li gotinên wan didêrin. Çendî ku hejmarek xwende û bîrewer hene ku bi rikeberî dîtin û ramanên xwe ên li ser heqîqet û siyaseta Kurdan bi zimanê Kurdî dibêjin û dixwazin berbelav bikin jî, dîsan sed mixabin, hem ji ber ku hê jî di warê zimên de xwekêmdîtina Kurdan li dar e û hem jî hê jî hejmarek zêde Kurdên li Bakur bi zimanê xwe nizanin an jî pir hindik dizanin, bal û pala xwe nadin dîtinên van bîrewer an jî rewşenbîran.  

Mirov gava rewşenbîrên Kurd nexasim kesên Tirkînûs dixwîne her tim “hewldana xwe danfêhmkirinê” dibîne, sedema vê yekê çi ye?

Belê ev peyta hanê di cî de ye. Sedem dîsan zemîna psîkolojiya bindestiyê ye ku ev yek di wextekî de di devê nivîskarên Kurd ên Tirkînûs de bûbû benîştê qanikê ku digotin; “Em bi zimanê wan kirêtiyên û xerabiyên wan ji wan re dibêjin.” Ev dîtin û pêkanîn, di bingeha xwe de hilxelitînek bû. Ji ber ku di jêrhişê van nivîskaran de, bêtir hewldana xwedanfamkirinê çalak bû û hêmanên kartêkker ên vê jêrhişê nedihiştin ku ew nivîskar li xwe hişyar bibe. Niha em ji xwe bipirsin; gelo çend xwendevanên Tirk di ser pirtûk û tekstên van nivîskaran re, hay ji rewşa Kurdan bûye? Naxêr pir kêm û ne zêde. Belkî bêtirê wan dilê xwe bi Kurdan şewitandiye û di nizara dilê xwe de gotiye, ‘mala min ê Kurdan.’ 

Helbet, çêtir e ku di qada rewşenbîrî û siyasetê de, Kurd bi gelek zimanan xwe bi dinyayê bidin famkirin da ku karibin derd û arîşeyên xwe bigihînin çareseriyê. Lê belê, heke ev yek nebe rêyeke xwedanfamkirinê lê bibe rêya xwederbirana sereke, wê hingê têkiliya rewşenbîriya Kurd a bi zimanê xwe re derbê dixwe û seqet dibe.    

Gava ez hin gotaran dixwînim nexasim ên ji alî nivîskar û rojnamegerên Kurd , ez dibêm qey ne behsa Sûrê, Cizîrê, Silopiya, Nisêbînê û hwd. dike behsa “Gazzeyê” dike bi xwe jî Edward Saîd ê kevir diavêje tankên Îsraîlê ye...

Edward Saîd, du cure kevir bi kar dianîn. Yek jê peyv bû ê dî jî kevir bi xwe bû. Gava Saîd peyv diweşandin an jî kevir difirandin, her du jî diçûn û li armanca xwe dihingiviyan. Peyv di gava hingivîna xwe de dibû kevir, kevir jî di gava lêketina xwe de dibû parçeyek ji tundiyê -ne heyînek ku tundî pê tê pêkanîn- Loma jî reaksiyon ji aliyê hember dihat û digihîşt me; ji aliyê ku kevir lê ketibû. Dengê ku dihat me, zingînî, gurmînî û reqîniya tişt an jî heyîna hember bû. Tundî û şîdeta ku Saîd bi kar dianî, digihîşt armanca xwe. Loma jî, Saîd di ser vê tundiya ku pêk dianî re tu tundiyeke dîtir ava nedikir. 

Herçî rewşenbîrên Kurd e, tundiya ku ez çêl û behs dikim, li ser du armancan pêk tînin. Armanca yekem, dixwazin dengê xwe bigihînin desthilata derveyî armanca duyem jî dixwazin dengê xwe bigihînin desthilata navweyî. Ew serê pêşîn bi peyvê –ku tekane û sereke kevirê wan e- berê xwe didin desthilatên xwe ku mafên wan pêpes dike. Lê peyvên ku bi kar tînin, di valahiya hewayî de winda dibe. Dengê vê windabûnê di valahiyê de fîzîniyeke ba û bahozîn pêk tîne û wekî tundiyekê car dî li rewşenbîran vedigere. Loma jî, rewşenbîrên Kurd, tundiya ku negihaye armanca xwe, duqat hîs dikin û bi hêrs û êşa vê tundiya duqat zêde bûyî, peyvên xwe tundtir dikin û vêca diajon ser desthilata xwe navxweyî. Ji ber ku tundiya peyvên rewşenbîrên Kurd li armanca xwe nahingive, ew dikin nakin nikarin bigihîjin kevirên xwe jî.  

Her wiha, me divê em bêjin ku, rewşenbîrên Kurd, di vê yekê de neçar hatine hiştin; hem ji ber ku desthilata ku mafan pêpes dike guh li dengê zanîn û bîreweriyê jî ker kiriye hem jî rewşenbîrîya neteweya bindest, di nav gelê xwe de wek rewşenbîr nehatiye qebûlkirin. Em ji bîr nekin ku Edward Saîd, ne li Filistînê, lê li war û welatên li derveyî Filistînê gihîşt haf û pênaseya xwe a rewşenbîriyê.         

Mirov dikare ji bo rewşenbîrên Kurd bêje “li welatê xwe ye lê di hiş/hestê de xwe jê sirgûn e”?   

Serê pêşîn, dixwazim bêjim ku welatê rewşenbîr ne axa ku lê dimîne ye; welatê rewşenbîr, hiş û bîr û mêjiyê xwe ye. Lê heke em di ser wê yekê re bihizirin û bêjin, rewşenbîr wek xwende bîrewer e lê wek helwest ne bi destê xwe ye, helbet hingê em ê karibin bêjin, ew rewşenbîr ne li warekî sirgûn e, li warekî ‘newar’ e. Ez ne li ser wê fikrê me ku tu dibêjî “rewşenbîrê Kurd, li welatê xwe ye lê di hiş/hestê de xwe jê sirgûn e.” Rewşenbîriya Kurd, di nav çerxên desthilatên navxweyî û derveyî de maye. Ew dixwaze dengê xwe bigihîne. Lê ji ber ku deng di valahiya hewayî de difetise, nizane ka divê zimanekî çawan ava bike da ku karibe dengê xwe ji fetisînê xelas bike. 

Lê heke em bi taybetî ji bo ziman bêjin; em dikarin di ser gotina Heiddeger re ku dibêje, “ziman hêlîna heyînê ye” bidin rê û bêjin; digel ku ruh û can û hiş û bîr û mêjiyê hin rewşenbîrên Kurd, bi zimanê Kurdî ye û warê giyanê wan jî hêlîna Kurdî ye, ji ber ku ew bi zimanekî dî dinivîsin, li sirgûniyeke bidil û hatî tercîhkirin de dijîn.      

Li hin navçeyên Kurdistanê biryara “Xwerêveberî” hatin dayîn û li gor vê jî Tevgera Siyasî ya Kurd pozîsyoneke girt û li gor pratîzekirina “Xwêreveberiyê” tevdigere. Rewşenbîrên Kurd di vê demajoyê de rol û mîsyoneke çawa rabû, mîsyona vê şewitandina dilên “ên ne ji me” ye an “xwe” jî tevî berxwedanê kirine?

Min li jor hinek çêla vê yekê kir û got, “Rewşenbîr wek xwende bîrewer e lê wek helwest ne bi destê xwe ye.” û “Rewşenbîriya Kurd, di nav çerxên desthilatên navxweyî û derveyî de mane.” Ji ber vê yekê, rewşenbîrên Kurd; wek kesayetên ku gotinên wan bi deng e, di civaka xwe de giramgir in û pûte bi gotin û kirinê wan tên dayîn, ne xwe xwedî rolekê ne, ne jî derfeteke wan heye ku vê mîsyonê bi cî bînin. Îro roj, kes û kesayetên ku di civakê de xwedî gotin in û giramgiriya civakê bo wan heye, kesayetên polîtîk in, serkêşên siyasetê ne û rewşenbîriya Kurdan jî bi vî rengî ye ku M. Faucault wan wekî rewşenbîrên siyasî bi nav dike. Û heke, wek rewşenbîr rol û mîsyona bîrewerên Kurdan hebe, hejmarek ji wan vê yekê pêk tînin; ew di rewş û derava îroyîn de, bi civaka xwe re dimînin, hey bo gelê xwe tê dixebitin û wekî “wijdanê nerihet” dibin aîdî dem û çaxa xwe û bi vî rengî jî rol û mîsyona çêlhatî bi cî tînin. 

Ev hevpeyvîn 16´ê Çileyê di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû