'Roman sabrın ve dinginliğin ürünüdür'

Kürt edebiyatında trajik durumlar var

• Bizim bütün poetikamız siyasidir. O yüzden, edebiyatı bir propaganda aracı kullanma hastalığına kapıldık. Oysa, Kürtçe okuma ve yazmanın kendisi bile zaten siyasi bir tercih ve duruştur. 

Kürtçe edebiyatı bilhassa romanı son yıllarda tabiri caizse bir değişim sancısı yaşıyor. Bu değişimin niceliksel ve niteliksel muhtevası birçok açıdan ele alınabilir ve tartışılabilir. Bu değişimin düzeyini ortaya koyacak, ona ivme kazandıracak alanların başında eleştiri geliyor. Bir döneme kadar ‘Kürtçe yazmak’ başlı başına ‘övgü’ konusuyken günümüzde Kürtçe/Kurmancî yazında yazarın ve okurun olgunlaşmasıyla beğeni çıtası da yükseldi. Eleştiri alanında ön açıcı olan süreli yayınlar ve kitaplar son yıllarda kendine yer buldu.

Yazar ve akademisyen İbrahim Seydo Aydoğan’ın iki ciltlik eleştiri ve inceleme kitabı ‘Guman’ bu alanda sözü edilmeye değer bir çalışma. Yine Ramazan Alan ve Ergin Öpengin’in hazırladığı içinde modern Kürt edebiyatı üzerine eleştirel makalelerin bulunduğu Peywend yayınlarından çıkan ‘Tîr û Armanc’ kitabı farklı pencerelerden Kürt/Kurmancî romanını ele alıyordu. Bu arada ‘Wêje û Rexne” ve “Zarema” dergileri de eleştiri alanında yeni adresler oldu. 

Aynı zamanda uzmanlık alanlarından biri Kürtçe romanı olan İbrahim Seydo Aydoğan ile roman sanatını, Kürt/Kurmancî romanın bugününü, yaşadığı sancıları, yazarın kendi ruhunu mu okuyucunun ruhunu mu terbiye etmesi gerektiğini, yazarın akademik bir çalışması olan ‘Guman’ı merkeze alarak konuştuk. Aydoğan röportajda, okuyucularına daha önce duyurusunu yaptığı ‘Komediya Kurdistanê’ romanının da 2018’in sonuna kadar yayınlanacağı müjdesini veriyor. 

           

Modern edebiyatta ‘ilk roman’ tartışmalarına ilişkin halen de kesin bir yargı yok. Bazı kesimler edebiyatın ilk romanı olarak Japon kadın yazar Murasaki Shikibu’nun 11 yy. başlarında yazdığı Genji Monogatari’yi (Prens Genj’in hikayeleri) kabul ediyor. Bu bağlam üzere romanın gelişimini ve roman sanatını edebiyatta ilk kılan hususları biraz açabilir misiniz?

Roman dediğimiz edebi üretim, veya edebi tür, diğer türlerden farklı bir gelişim izleyerek gelişmiş ve dolayısıyla onun tarihini de özgün bir tarih olarak ele almak lazım gelir. Eğer romanı manzum eserlerin, yani şiirin, karşı ve farklı bir alanda gelişen anlatımı olarak ele alırsak ilmi bir yanılgıya düşmüş oluruz. Epik sözlü ürünlerin ve sözlü halk öykülerinin romanın arketipleri ve de ilk kaynakları olarak düşünülmesi bana anlatı diyalektiği açısından daha mantıklı ve doyurucu geliyor. Derwêşê Evdî öyküsünü ya da Memê Alan’ı bilmeden ve değerlendirmeden roman yazmak mümkün gelmiyor bana. Roman yoktan varolmadığı gibi, diğer türlerden de tamamen bağımsız değildir ve bu özelliğine göre değerlendirilmelidir.

Romanın ve genel olarak “anlatı sanatının” bir diyalektiği vardır. Oysa, edebiyat tarihinde ilkler, popüler bir edebi kültür yaratmak isteyenlerin çok sevdiği bir değersizleştirmedir. Bu “ilk” kavramı işte böyle sorunlu yaklaşımlar da ortaya çıkarabilmektedir. Epik sözlü anlatıların hepsi birer romandır; tıpkı nesir kullanımının küçük görüldüğü ortaçağda “mesnevilerin” aldığı rol gibi. Bu iki anlatım tarzının romanla bağlantısı kurulmadan, romandan bahsedilmesini yüzeysel bulmaktayım. Çünkü romanı roman yapan da, işte bu çoklu kökenden istifade etmiş olmasıdır. 

İlk yazılan romanlar, Avrupada’da hep manzum şeklinde olmuştur ve daha çok destanların ve sözlü kültür öykülerinin yazıya geçirilmesi olarak şekil bulmuştur. Ancak, 13. yüzyıldan itibaren düzyazı da kullanılmaya başlamıştır; her ne kadar pek itibar gören bir tür olmasa da. O sebeple, ne zaman ve ilk kimin tarafından yazıldığı pek önemli olmasa da, modern romanın yazılımı, yani etki edebilecek ve günümüz romanını yönlendirebilecek romanın doğuşu Don Kişot’un yazıldığı tarihtir. Ama türleri şekil üzerine değerlendirmekten yana değilim ben. Yoksa, günümüzün birçok romanını atmak zorunda kalacağız; çünkü, çoğu artık klasik anlayış üzerinden yazılmamaktadır. İlkleri sorarsanız; edebiyat hep ilktir; her yazan ilk yazar, çünkü yeni bir biçim ve yeni bir biçem getirir. Etkisi olursa da, edebiyat tarihine yazılır. Tabii ki, herkes Dostoyevski ya da Kafka değildir. 

Yine birinci soruya paralel olarak sizin ilk Kürt romanı Ehmedê Xanî’nin ‘Mem û Zin’ eseri olabilir, öneriniz var. Bunu da Georg Lukács’ın roman sanatına ilişkin fikirlerine ve postmodern çağın klasik roman kalıplarını ve tekniğini aşındırmasına dayandırıyorsunuz? Mesnevi tarzında yazılan bir eser nasıl ‘ilk roman’ olma özelliği taşıyabilir?

Aynen ilk soruda yaptığım hatırlatmalara dayanarak, romanı biçim üzerinden değerlendirmenin yanlış olduğunu düşünüyorum. Roman dediğimiz nedir ki? İlle de düzyazıyla, yani nesirle mi olması gerekiyor? Eğer öyleyse, günümüzde yayınlanan birçok roman bu kalıba girmemektedir. Bunlardan bazıları Cormac Mc Carty ve Elfried Jelinek’in yazdığı romanlardır, -ki bunların çoğu zaten uluslararası roman ödüllerinin en büyüklerini almışlardır. Eğer, nesir veya düzyazımlı roman saplantısını aşarsak; mesnevinin sadece bir şekil olduğunu ve günümüz modern romanının da bütün özelliklerini, tasvir, olaylar silsilesi, kahramanlar, diyaloglar, psikolojik çözümlemeler, kurgu gibi unsurları ustalıkla kullandığı görülür. Tek farkı, dönemin adeti olan kafiye ustalığı idi. Zaten o yüzdendir ki ağır aruz kalıpları ve şiirin kafiye zorunluluğu da mesnevilerle tamamen kırılamamış olsa bile, mesnevi türünün nesir anlatmının önünü açtığını düşünmek hiç de yanlış olmaz. Çünkü mesneviler, klasik edebiyatın uzun hikayelerin anlatımı için özgün türüdür. Kısacası, mesneviler klasik edebiyatın tek anlatı şekli olmasıyla, modern nesir romanının doğuşunu hazırlamıştır.

Kürtçe çevirisini yaptığınız Orhan Pamuk’un ‘Saf ve düşünceli romancı’ kitabında, Pamuk romancılığı için şöyle diyor: ‘Roman yaza yaza başkalarının yerine kendimi koyarak ruhumu otuz beş yılda terbiye ettim.’ Sizin de sürekli eleştirdiğiniz hususlardan biri de Kürt romancılarının romanlarında kendilerini anlatmaları ve romanlarının bir yerde gerçek yaşamlarının birer izdüşümden ibaret olması. ‘Kendini anlatma’ ile ‘kendisi başkasını yerine koyarak anlatma’ arasında çok belirleyici bir fark var mı?

Öncelikle, edebiyat bir anlatı ihtiyacından doğmaktadır, ki sözün kendisi de aynı ihtiyaçla değerlendirilebilir. Oysa, kendi içselinde edebiyat bir hileden ibarettir. Gerçek dünyanın tıpkısı iması verme oyunudur bu. Dünya ve yaşam gözlemlerimizdir bizi iyi romancı yapan ve aynı zamanda ruhumuzu da terbiye eden. Roman, her ne kadar bir anlatı ve üretim alanı olsa da, aynı zamanda bir gözlem ürünüdür de. 

Kitabımda da bahsettiğim gibi, işte tam da bu yüzden, her iyi romancı da onu felsefeye götüren, derin gözlem ve yorumlardan edinilen hayat izdüşümleri vardır. Roman, sırf hikaye olsun ya da eğlence olsun diye yazılmaz ki. İyi ve kalıcı romanı benim Guman’da bahsettiğim “beradayî” yani “gereksiz ve anlamsız” romanlardan ayıran da işte tam da bu “derinlik” özelliğidir. Ben hiçbir romana yazarından ötürü “beradayî” demedim ki. Ama yazardaki derinlik de biraz romandaki derinliğe etki ediyor tabii ki. Zaten, eleştiri ve tartışmalarımızın seviyesi beni çoğunlukla korkutuyor. Herkes biraz kendini anlatır elbette, çünkü kendisi o gözlemlediği hayatın tam da merkez noktasındadır. O yüzden edebiyatçı ve sanatçıların egosu biraz fazla gelişmiştir, ama zamanla o ruhi terbiyeden geçerek bu egonun evcilleştirilmesi gerekiyor. İdeal kahramanlar, genelde ya yazarın kendisidir, ya da yazarın kendisi olduğunu sandığı kişidir. Firat Cewerî’nin romanları buna en uygun örnektir. Her karakterinde çok belirgin bir “ben bilirim” ve “ben özel”im var ki, yazarın resimlerinde verdigi pozlar onun belki de okumadan yüzeysel bir “Ecce Homo” yansıması olduğunu gösteriyor. “Nihilist” demiyorum, dikkatinizi çekerim, çünkü nihilizm bir felsefi derinlik gerektirir, oysa örnek verdiğim yazarın romanlarında belirli bir gözlem derinliği göremedim.

Guman 2 kitabınızdaki ‘Kürt edebiyatında erkeklerin romanlarında kadın kahramanlar’ makalenizde ilk kez Kurmancî’de bir kadın tarafından yazılmış roman olarak  Zarife Demir’in ‘Kela Bilind’ kitabı geçiyor. Fakat aynı makalede başka bir Kürt kadın yazar Gulgeş Deryaspî’nin bir söyleşisinde kendisinin ilk kadın romancı olduğunu böyle söylemesinin de aslında ne Zarife Demir’in romanından ne de o romanın yayımlanmasından bir yıl sonra sizin roman hakkında yayımladığınız makaleden haberdar olmamasına bağlıyorsunuz. Bu konuyu şunun için dile getirdim, Kürt yazarlar gerçekten birbirinden bu kadar bihaber mi? 

Bu asla ve asla Kürtlerin içinde bulunduğu siyasi koşullarla anlatılacak bir durum değildir. Münferit de değil ne yazık ki. Yazarlarımız Kürt yazın dünyasından habersiz yaşamayı ve kendi özel balonlarına sıkışıp kendilerinden bahsedilmesini beklemeyi tercih ediyorlar genelde. Bir edebiyat dergisi takip etme kültürü bile yok çoğunda. Öyle olmasaydı, kendisinden çok önce roman yazmış olup da ismi ayrıca edebiyat eleştirisinde sıkça geçen birinin kadın romancılar ya da romanda kadın kahramanlar üzerine yaptığı bir incelemeyi okumaması düşünülemez bile. Üstelik bu incelememi İstanbul’da yayınlanan Zend dergisinde yayınlamış olmam ve yazımın konusunun kapaktan verilmiş olması ve Kürt basınında da o sayının tanıtımının yapılmış olması durumu daha da vahimleştiriyor.

Kürt edebiyatında daha trajik durumlar da var; bu sadece en alışık olduğumuz durumlardan biri. Kimse anlamaz deyip, kod isimlerle kendisiyle röportaj yapıp gazete ve dergilere yollayan bir Lokman Polat fenomenimiz de var ki aynı şahıs kod isimlerle kendi romanları üzerine güzellemeler yazabilecek kadar ilerletmiştir işi. Kendisinden başkasına bakmayan, başkasının ne yaptığıni ve ne bildiğini de bilemez. Lokman Polat ve Firat Cewerî kendilerini çok önemli yazarlar saymaktalar ve hatta Firat Cewerî’nin Nobel edebiyat ödülü alabileceğini düşünüp onun hayaliyle yaşadığını bilmek durumumuzu daha da vahimleştiriyor. Ama tabii bu örnekler en marjinal örneklerdir.

Kitabınızda eleştirdiğiniz yanlardan biri de Kürtçe/Kurmancî romanlarda kahramanların çok fazla idealize edilmesi ve bunun da romanların kalitesini zayıflatan bir husus olduğu. Kürtçe’nin yazarları özellikle romanlarında ‘öğretmen’ rolüne soyunuyor ve okuyucularını da ‘ruhları terbiye edilmesi gereken öğrenciler’ olarak görüyor. Bu ‘idealizasyon’ ve ‘terbiye etme isteği’ halen de etkili mi yoksa bu hususlar kısmen aşıldı mı?

İdealizasyon, edebiyat üremini siyasi bir eylemsellik olarak algılamamızdan gelmektedir. Bizim bütün poetikamız siyasidir. O yüzdendir ki edebiyatı bir propaganda aracı kullanma hastalığına kapıldık. Oysa, Kürtçe okuma ve yazmanın kendisi bile zaten siyasi bir tercihe ve duruşa dayanıyorsa, ilk etapta yazarın kendisine bir siyasi öncü rolü biçmesi tamamen doğaldır; ama bunun hep böyle kalmasıdır doğal olmayan. Ruhu terbiye edilmesi gereken, aslında yazarın kendisiydi, okuyucu değil. Edebiyatımız yazarların psikolog divanına yattığı mekan oldu bu anlamda. Zaten son on yılda daha etraflı okumaları ve daha derin gözlem yeteneği olan yeni kuşak yazarların ortaya çıkmasıyla, özellikle de Rus edebiyatı mirasının Sovyet Kürtleri üzerindeki etkisinin Türkiye Kürtlerine ulaşmasıyla bu durum kısmen de olsa aşılmış görünüyor. Egîdê Xudo ve Lokman Ayebe’yi bu anlamda beğendiğimi söylemeden geçemeyeceğim. Bir gün bizim de Kafka’larımız ve Haruki Murakami’lerimiz de olacak. Sabırla ve bazen de eğlenerek yazarlarımızın bu gelişimini izliyorum.

2016 yılında 3’ü çeviri olmak üzere 29 yeni romanın basımı yapıldı (Bu sayı benim elde ettiğim bir sayı) Bu yıl ise şimdiye kadar 3’ü çeviri olmak üzere 10 roman yayımlamış. Sizin bir makelenizde 2010 yılına kadar yayımlanan Kürtçe/Kurmancî roman sayısı 200 diye geçiyordu. Son yıllarda niceliksel ve niteliksel olarak Kürtçe roman nerde duruyor, nasıl bir seyir izliyor?

İlginç olan, üretimin son 15 yıldır aynı seyirde olmasıdır. Siyasi gündemden zaman oldukça edebi üretim elbette artacaktı. Yoğun savaş gündeminin içinde, Kürtçe yazın dünyası sürekli baskı altında tutuldu. Her Kürtçe kitap biraz da gerillanın elindeki kalaşnikof gibiydi. Silahtan arta kalan zamanda edebi üretim artıyordu. Kürtlüğün ve Kürtçenin devlet nezdinde kriminallik imajından kurtulup normalleşmekte olduğu ve siyasi kazanımların olduğu dönemlerde, bu üretimin artması kaçınılmazdır. Ama nitelik olarak, çok belirgin bir ilerleme kaydettiğimizi söyleyemem.

Popüler bir kaç yazarımız var, Firat Cewerî ve Jan Dost gibi, ikisi de ne yazık ki basit ve yüzeysel yazan romancılardandır. Ama diğer yandan Ciwanmerd Kulek ve Lokman Ayebe gibi farklı üretimlerde ve daha derin anlatılarda bulunan yazarlarımız da var artık. Bir de Renas Jiyan var ki, şiirde kendisini oldukça beğensem de, romandaki derinliği şiirle ve sembolizmle karıştırması, onun henüz şiirsel anlatıdan kurtulamadığını gösteriyor. İlgiyle takip ediyorum. Kürtçe olabildiğince çok yazılmadan gelişemez, ama burada yayıncılarımızın biraz daha seçici olmaları bu ilerleme sürecine katkı sağlacaktır. Ancak, bildiğim başka bir şey de var ki, iyi romancılar hep kötü şairlerden çıkmıştır; şiir de hep romanı kıskanmıştır. Bunu özellikle söylüyorum, çünkü şiir mücadelenin dilidir, ama roman dinginliğin ve sabrın ürünüdür. O yüzdendir ki hepsinin tarihinden istifade etmiş ve bugün de kuralsız ve pervasızca hepsinden alma ve kullanma özgürlüğü sayesinde ayakta kalabilmiştir. Romanın kendini dar kalıplar arasında sıkıştırmaması ve kuralsızlığı onu geleceğe taşıyacak ve diğer türlerin de yok olmasına sebep olacak özelliğidir. Ama iyi roman, diğer sorulara verdiğim cevaplarda belirttiğim gibi, sadece gündelik hayata ve özellikle de insana bakmayı ve görmeyi bilen yazarlarca yazılıp geleceğe ulaşacaktır. Çünkü, insan dediğimiz şey hayatın da romanın da merkez noktası ve ana konusudur. Gerisi ise yok olup unutulacaktır. 

Özellikle son beş yılda, İspanyolca, Almanca, İngilizce, İsveççe ve Fransızcadan farklı eserler Kürtçeye çevirildi. Çeviri alanındaki bu canlılığı nasıl değerlendiriyorsunuz?

Aynı sahip çıkma ve Kürtçenin geleceği için işe yarama kaygısı, zamanla iyi ürünler verecekti elbette. Mustafa Aydogan’ın Türkçeden çevirileri, Ciwanmerd Kulek’in İngilizceden çevirileri dikkatimi çekmektedir. Özellikle dil ve edebiyat eğitimi alan yeni kuşağın çeviriye yönelmesini memnuniyetle izliyorum. Bu ürünler şimdi belki hemen değil ama ileride çok etkili olacaktır ve üzerlerinde ciddi inceleme çalışmalarının faydalı olabileceğini düşünenlerdenim. O sebeple, bu yıl master seviyesindeki bir öğrencimi özellikle böyle bir incelemeye yönlendirdim ki Kürtçe çevirilerin daha iyi anlaşılması için bir inceleme olsun elimizde. 

Sanki dünya durmuş ve herkes bu romanımı bekliyormuş gibi

Sizin de Kürtçe’de iki romanınız var. Reş û Spî 1999 yılında, ikinci romanınız Leyla Fîgaro ise 2003 yılında yayımlandı ki dönemine göre de farklı bir teknik ve üsluba sahipti. Yeni bir roman yazma fikriniz var mı ya da şu an üzerinde çalıştığınız bir roman?

Evet, haklısınız; iki romanımdaki anlatı teknikleri farklıydı, ancak ben bunu kişisel gelişimimin bir yansıması ve de yazın çalışmalarımın devamlılığı olarak düşündüm hep. Leyla Fîgaro ilk romanımdan ve hatta ikisinin arasında yazmış olduğum “Hezkiriya Xwedê” isimli öykü çalışmamdan asla bağımsız değildir. Zaten son romanım da bunu daha iyi gösterecektir. Sizin de bahsettiğiniz “Guman” isimli iki ciltlik çalışmam ve doktora araştırmam biraz ara vermeme sebep oldu. Ancak, uzun bir süredir elimde olan ama hem akademik hem de siyasi uğraşılarımdan dolayı bitirmeye zaman bulamadığım bir romanım var. 

Kürtler birçok işi aynı anda yapar ve birçok hayatı tek hayata sığdırmaya çalışırlar. Ben de çok yönlü çalıştığımdan, üstüne hayatın sorunları da eklenince, son beş yıldır erteleyip duruduğum ve daha önce de anonsunu yaptığım “Komediya Kurdistanê” isimli romanımı 2018 sonuna kadar bitirip yayınlatmayı düşünüyorum. İlk iki romanımdan daha eğlenceli, daha derin ve daha olgun diyebilirim sadece. Bir roman için 15 yıl çok değildir, çünkü benim onu yazacak ruhsal olgunluğa erişmek için belki 40 yaşını aşmam gerekiyordu ve bir o kadar da belki yaşamam gerekiyordu. 

Roman bir hayattır, gerçek olmasa da kendisini öyle dayatıp inandırması gere

kir. Bir çocuğun yalanları da her zaman yaşlılarınkinden daha az inandırıcı oluyor. Ruhu terbiye ederken, içindeki çocuğu ve masumiyeti de korumak gerektiğine inananlardanım. Yazmanın sadece ideolojik bir uğraşı değil, aynı zamanda çocuğun bir oyuncağı olduğunu da bilip, yazarken çok eğleniyorum. Ama hep en iyisini yazmak, eşsizliği bulma hırsından dolayı, her cümleyi yeniden nakış gibi işlemeli, her kelimeyi görmeli romancı. Çünkü romanda hiçbir şey tesadüfen ya da öylesine konulmaz, ilk romanımdan bu yana hep bu anlayışıma sadık kalıp romanı ciddi bir iş olarak gördüm. Komediya Kurdistanê romanımı yıllardır hep yeniden okuyup aynı sabır ve ciddiyetle çalışıyorum, sanki dünya durmuş ve herkes bu romanımı bekliyormuş gibi. Bunun böyle olmadığını elbette ki biliyorum; ama öyle olduğuna inanmak hoşuma gidiyor.

Bu söyleşi 25 Ekim 2017 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı

Ez xeyalan difiroşim...

Xeyalfiroş’un tılsımı

• Xeyalfiroş, kasetçalarların halen dolaşımda olduğu dönemlerde özellikle öğrenci evlerinin vazgeçilmeziydi. Xeyalfiroş, Hakan Can’ın çıkardığı tek albümü oldu. Şimdi yeni hazırlıkları var. 

Xeyalfiroş ile Hakan Can 90’lı yılların sonlarına doğru Kürt müzik dünyasına güçlü bir giriş yaptı. ’Kom’ların modern Kürt müziğine damgasını vurduğu bir dönemde Xeyalfiroş gibi solo bir albüm hem içeriği hem tarzıyla var olanlardan biraz farklıydı. Farkı ise farklı tınılar ve ritimlerle her şarkıda hem bireysel hem de toplumsal olana dair varoluşsal sorunlara Kürtçe ile hitap etmesiydi.

Kasetçalarların halen dolaşımda olduğu bu dönemlerde özellikle öğrenci evlerinin vazgeçilmeziydi Xeyalfiroş. Zaten Hakan Can kendisine “senin müziklerinle büyüdüm, müziğe senin müziklerini dinleyerek başladım“ diyen birçok genç müzisyen tanıdığını söylüyor.

Xeyalfiroş kasetinin her bir şarkısı hala dinlenilir, dinleyeni hayatının bir döneminden yolculuğa çıkartır. Xeyalfiroş, Hakan Can’ın çıkardığı tek albümü oldu, müzik hayatına bir biçimiyle devam etse de yeni albüm yapmadı.

Şimdi İsviçre’nin Zürich kentinde yaşayan sanatçı birçok dilde şarkılar seselendiren Stimme der Farben/ Renkerin Sesi korosu ile müzik hayatına devam ediyor. Hakan Can ile Xeyalfiroş albümü ve müzik hayatı hakkında konuştuk.

İlk olmanın bedelleri var

1998 yılında çıkan albümün ortaya çıkış serüvenini şöyle anlatıyor: “Xeyalfiroş albümünün ilk çalışmaları 95-96 yıllarında, konservatuarda öğrenciyken başladı. O yıllarda Kürt müziğinde bazı boşluklar olduğunu düşünüyordum. Özellikle armonik müzik açısından büyük eksiklikler vardi. Kürtçe armonik müzikle uğraşan sanatçı sayısı bir elin parmağını geçmezdi. Bu nedenle; o dönemlerde Kürtçe bestelerimi yapmaya başladım, konserler verdim.“

Albümün ortaya çıktığı dönemde yarattığı etkiyi ve yankıyı ise, “Doğrusu ilk dönemlerde müziğimi insanlara anlatmak pek kolay olmadı. Var olan Kürtçe müziklerden hem yapı hem de tema olarak farklıydı. Anlaşılması biraz zaman aldı ama ne mutlu ki; onca yıl sonra şarkılarım güncelliğini koruyor ve dinleniyor. İlk olmanın bedelleri var, öyle değil mi?“ sözleriyle değerlendiriyor.

Xeyalfiroş için kimi müzikseverler ‘hak ettiği değeri görmeyen’ yorumunu yapıyor. Bu tespit için Hakan Can şöyle diyor: “Değer derken, çok kişiye ulaşmak, çok para kazanmaksa, evet. Ama müziklerimin sevilmesi, takdir görmesi ise, hayır. Çünkü müziklerimi seven dinleyicilerim, gerçekten de seviyor. Yıllar geçse de insanlardan güzel şeyler duymak; beni mutlu eden bu. Ayrıca bana; ‘senin müziklerinle büyüdüm, müziğe senin müziklerini dinleyerek başladım’ diyen genç müzisyenler tanıyorum.“

Çalışmalarım hep sürdü

Hakan Can’ın ismi Xeyalfiroş’tan sonra pek duyulmadı müzik dünyasında. Bu yıllarda insanlar, “acaba müzikten el etek mi çekti?“ sorusu oluştu. Hakan Can, “Hayır, Kürt müziğinden el etek çekmedim aslında, çalışmalarım hep sürdü. Fakat hayat zor, müziğin farklı alanlarında da çalışmalıydım. Bu nedenle albüm yapmadım ama çalışmalarım hep devam etti. Ayrıca şu anda teknoloji çok gelişti. Yeni çalışmalarımın da olduğu konser kayıtlarımı dinlemek isteyen arkadaşlar, Hakan Can youtube ve facebook kanalımdan takip edebilirler“ yanıtını veriyor.

Başka bir Kürtçe albümle Hakan Can’ı aramızda görebilir miyiz sorusuna ise “Yakın bir tarihte olmasa da, biriktirdiğim çalışmalarımı bir albümde toplayacağım“ diyor.

Başarılı müzisyenler çıktı

Hakan Can, Kürt müziğinin şimdiki durumunu geçmişle kıyaslandığında nasıl bir farklılık görüyorsunuz? sorusuna da, “Başta da dediğim gibi; Kürt müziğinde o dönemler büyük boşluklar ve eksiklikler vardi. Eğitimli müzisyenler de pek azdı. Herkes birbirini taklit ediyordu, bu yüzden ortaya yeni bir şey çıkmıyordu. Ama şimdi bu konuda çok mutlu ve umutluyum. Oldukça başarılı müzisyenler çıktı. Şimdi bağımsız ve başarılı işler çıkaran müzisyenler var. Çok sevindirici’’ yanıtını veriyor.

 20 dilden şarkılar

Stimme der Farben/Renklerin Sesi İsviçre’de birçok dilde şarkılar seslendiren uluslarüstü bir koro. Hakan Can’ın da içinde aktif olarak yer aldığı koro hakkında sanatçı şu bilgileri veriyor: “Stimme der Farben koromuz, 2014 yılında, bir arkadaş ortamında, ‘acaba yapabilir miyiz‘ diye konuşurken başladı. Sonra çalışmalara başladık. İlk konserimizi Zürih’te yaptık ve büyük bir ilgi gördü. Hatta bu ilgiye koro olarak biz bile şaşırmıştık. Ama bizi daha da motive etti; Zürih ve Basel’de konserler verdik. Koromuzun repertuarında dünyanın birçok yerinden 20 değişik dilde şarkılar var. Şimdi 2018 Nisanında Zürih Rotefabrikte yapacağımız konserin yeni projesi için çalışıyoruz.“

Bu söyleşi 10 Ağustos 2017 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı

Kürt edebiyatının dünyaya açılan penceresi: Bextiyar Eli

Kürtlerin Nobel hayali

• Almanların ‘Kürdistan’nın anlatı sihirbazı’ olarak adlandırdıkları Kürt yazar Bextiyar Eli, Almanya’da hatırılı sayılır bir edebiyat ödülü olan Nelly-Sachs’e layık görüldü. Nelly-Sachs jürisi Eli’nin Batı dünyasında ‘keşfedilmemiş önemli bir yazar’ olduğuna dikkat çekti. 

Almanların ‘Kürdistan’nın anlatı sihirbazı’ olarak adlandırdıkları Kürt yazar Bextiyar Eli geçenlerde Almanya’da hatırılı sayılır bir edebiyat ödülü olan Nelly-Sachs’e layık görüldü. Bu ödül yazarın Almanca’da yayımlanan ikinci romanı ‘Die Stadt der weißen Musiker’in (Beyaz Müzisyenler Şehri) ardından gelmesi güzel bir rastlantıydı. İlk romanı ‘Der letzte Granatapfel’ (Dünyanın Son Narı) Almanca okurlar arasında kısa bir sürede büyük bir ilgi uyandırmıştı. Zaten 6 aylık bir süre zarfında 5. baskıyı bulmuştu. Şimdi ise yazar, ikinci romanının tanıtımı için Almanya, İsviçre ve Avusturya gibi Almanca’nın konuşulduğu ülkelerde edebiyat etkinliklerine katılıyor.
 

6 yıl sonra Nobeli aldılar

Nelly-Sachs jürisi Bextiyar Eli isminde karar kılarken, Eli’nin İslam dünyasının en önemli yazarlarından biri olduğunu belirterek, onun hala Batı dünyasında ‘keşfedilmemiş’ olduğunun altını çizdi.

İki yıl arayla Eylül ayında verilen ödül şimdiye kadar birçok tanınmış yazarla buluştu. Öyle ki, 1975 yılında bu ödüle layık görülen Elias Canetti 6 yıl sonra Nobel Edibiyat Ödülü’nün sahibi oldu. Yine Güney Afrikalı kadın yazar Nadine Gordimer, 1985 yılında bu ödülü aldıktan 6 yıl sonra Nobel ile kucaklaştı. Son yıllarda eserleri İngilizce ve Almancaya çevrilen ve büyük bir ilgi gören Bextiyar Eli de birkaç yıl sonra bu ödülün sahibi olabir mi? Şimdilik bilemiyoruz, ama neden olmasın.

Abdulla Peşêw ve Nobel

20014 yılında, Nobel Edebiyat Ödülü ile Güneyli Kürt şair Abdulla Peşêw’in ismi bir arada anılmıştı. Bu Kürtler arasında bir heyecan yaratsa da Abdullah Peşêw Kürter dışında pek tanınamadı.  

2014’te İsveç Nobel Komitesi Kürt PEN’e başvurarak Kürtleri temsilen bir adayın kendilerine iletilmesini ister. Bunun üzerine Kürt PEN tartışmalar sonucunda şair Abdullah Peşêw isminde karar kılarak, komiteye bildirdi. Her yıl 300 yazarın adaylık sürecinden geçtiği Nobel Edebiyat Ödülü için nihai olarak geriye kalan 10 yazarın arasında Abdulla Peşêw adı geçmiyordu. 

Nobel Edebiyat Ödülü için en önemli viraj, yazarın kalitesi ve başarısı kadarda ‘çeviri’dir. Zira komitenin de okuyabilceği yaygın bir dilde çevirisi olmayan bir yazarın o ödüle ulaşması çok zor. Fakat Bextiyar Eli’nin Almanca konuşulan ülkelerde ve İngilizce çıkan romanları belli bir etki yarattı. Uygun ve iyi bir çeviri için yıllarca bekleyen yazar için hala ‘yeterince keşfedilememiş bir yazar’ vurgusu yapılması boşuna değil, zira önümüzdeki yıllarda daha farklı dillere çevirilme olasılığı da yüksek. Şimdilik yazarın bu iki yaygın dil dışında Farsça’da da hatırılı sayılır bir okuyucu kitlesi var.

 Sinerjiye bakınca hak vermemek elde değil

Alman basınında sık sık kulanılan ‘keşfedilmemiş çok önemli bir yazar’ sıfatı, yazarın romanlarının okuyucuyla buluştuğu anda ortaya çıkan sinerjiye bakınca hak vermemek elde değl. Zira Kuzey Kürdistan’da sınırlı bir okuyucu kitlesi olan Kurmancî’nin önemli yazarları bile yıllarca kitaplarının ikinci baskısını göremezken Bextiyar Eli’nin Avesta yayınlarında Kurmancî’ye çevrilen üç eserinden ikisi ‘Apê min Cemşîd xan ku hertim bê ew li ber xwe dibir’ ile ‘Êvara Perwaneyê’ birkaç yıl içinde ikinci baskısını yaptı. Yazarın ‘bu romanımla tanındım’ dediği Duwahamîn Henarî Dunya (Dünyanın Son Narı) romanı ise yakın bir zamanda Avesta etiketiyle ‘Hinara Dawî ya Dinyayê’ adıyla okuyucuyla buluşacak. 

Márquez mi Bextiyar Eli mi?

Aynı zamanda iyi bir eleştirmen de olan yazarın geçenlerde Yeni Özgür Politika gazetesinin iki hafta arayla yayımlanan kültür sanat eki PolitikART’ın Kürtçe sayısında Luqman Guldivê’yle kapsamlı bir söyleşisi yayınlamlandı. Yazar kendisi için yapılan ‘Kürtlerin Marquez’i’ tanımlamasına karşı çıkarak, şöyle cevap vermişti: ‘’İşin aslı ben Bextiyar Eli’yim, fakat Márquez büyük bir yazar. Zira ilk başlarda üzerimde de büyük bir etkisi oldu.’’

Yazarın romanlarında‚ ‘büyülü gerçekçilik’ tarzının etkilerin görmek mümkün; ki kendisi de bunu kabul ediyor ve aynı söyleşisinde şunları belirtiyor: ‘’Latin Amerika edebiyatının üzerimde etkisi vardı ve Gabriel Márquez ve magic realismin beni etkilemişti. O üslübla yazmayı istiyordum. Çünkü Kürdistan’da anlatılmayan sayısız öykü ve deneyim vardı. Bana göre yazık olacaktı, çünkü edebi bir anlamda bunlar belgelenmemişti. Ben bu eksikliği ve boşluğu gördüm.’’

Tekerrür eden tarih

Romanlarında yaşadığı siyasi atmosferi ve toplumsal kaousu eleştirel bir bakış açısıyla yansıtan Bextiyar Eli, Kürtlerdeki toplumsal ve siyasi belleğin zayıflığına vurgu yaparak‚ ‘’Yaşanan felaketleri; yaşanmışlıkları bir çırpırda unutmak olmaz. Gerçekçi olan şudur ki yaşanmışlıklar tecrübeye dönüşmeli. Maalesef, biz Kürtler yaşanmışlıkları tecrübeye dönüştüremiyoruz, ya da bimiyoruz. Tarih tekerrür ediyor bizde. Özellikle Güney Kürdistan’da bu tekerrürü çok yaşıyoruz’’ diyor.

Rojava umudumuz oldu

Yazar, Kuzey ve Rojava Kürdistan’ındai halkın direngenliğine atıfta bulunarak şunları belirtiyor: ‘’Kuzey Kürdistan’daki Kürtlerin mücadelesinin benim için büyük bir anlamı var. Rojava’yla birlikte yegane umudumuz oldu. Kanaatimce Güney Kürdistan’daki yaşadığımız tecrübe iyi bir örnek olmadı. Umuyorum ki, bu Kuzey ve Rojava’da bu tecrübe doğru bir hal alır.’’

Talihsizliği Kürt olması

Kürtlerin Nobel hayali iyi bir romancı olan Bextiyar Eli ile beraber yeniden depreşti. Kürtçe’nin bir yazarının bu ödüle erişmesi zorlu bir yol, fakat imkansız değil. Güneyli öykücü ve çevirmen Şêrzad Hesen’in, Bextiyar Eli için söylediği şu sözle noktayı koyalım: ‘’Bextiyar Eli, Nobel Edebiyat Ödülü’nü hak eden biri, fakat talihsizliği Kürt olması. Kürtler arasında yetenekli ve becerikli insanların düşmanı dostlarından daha çoktur.’’

Bu yazı 20 Eylül 2017 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı

Sînema û Rojava

Rojava û Sînemayê li hev tînin

“Piştî sînemayê gava em çûn dibistanê sinif hemû virt û vala bûn. Li sinifên ku berê şox û şeng bûn, yek yan du zarok mabûn. Ew roj wekî mirinê ye. Rexmî ku ew qas sal di ser re derbas bûne, heçko doh çêbûye. Gava tê bîra min, nikarim xwe ber bigirim. Ew çûn, mirin. Lê em yên mayî, 50 sal e her roj dimirin.” (Şahîdê Şewata Sînemaya Amûdê Zinar Şexmûs)

Şewata Amûdê di ´Bîr´a Rojava de êş û mirin e. Sînema bûyereke trawmatîk e di dîroka Amûdê de, lewra jî navê wî ma ‘Amûda Şewîtî’. Piştî Şewata Amûdê, Rojava û Sînema her car bi têgeha ‘tevkuji’yê re hatin ´Bîr´ê, Rojava ji Sînemayê xeyîdî û ew 55 sal in ku bê sînema bû. 

Komîna Fîlm a Rojava ji bo lihevanîna Sînema û Rojava fîlmê Charlî Chaplîn ‘The Kid (Zarok)’ hema bêje li seranserê Rojava nîşan da. Komîna Fîlm a Rojava pirekê di navbera paşeroj û siberojê de ye, lewre jî ji bo vê yekê xebatkarê Komînê Diyar Hesso dibêje:” Him divê em ji bîr bikin, him jî di bîr û wijdanê xwe de bihêlin. Him pêwîst e ku em wê li pey xwe bihêlin, him jî tê de bijîn.”

Di Şewata Sînemayê de zarok mirin loma ji vê rojê şûnde nema çavê zarokên Rojava li sînemayê ket. Ji bo ve yekê Komîna Fîlm a Rojava ji bo nîşandanê, fîlmek li gorî zarokan hilbijartin û li seranserê Rojava fîlmê Charlie Chaplin ‘The Kind (Zarok)’ nîşan da. Me xwest bi Komînê re li ser nîşandana fîlman, çavdêriya wan ya di nava gel de, tirsa ji sînemayê û trawmaya Amûdê biaxivin. Li ser Şewata Amûdê gelek tişt hatin gotin lê divê li wê derê dîsa zarok bi hev re herin temaşekirina fîlman, bê tirs û fikar herin li ser paldankan rûnên û kêfa sînemayê derxin.

Li ser navê Komîna Fîlm a Rojava Diyar Hesso bersiva pirsên me da. 

Şewata Sînemeya Amûdê di dîroka Rojava de cihekî taybet û tijî keser digire. Gelo ew taybetî û keserî hê jî di nava welatiyan de zindî ye, di jiyana rojane de meriv rastî vê dîrokê tê?

Rast e. Bûyereke wiha jixwe di wijdan û bîra gelê Rojava da her zindî bimîne. Her çiqasî ku ta dawiyê ne diyar be, ku heta astekê hatibe derbaskirin, ku mirov di jiyana rojane rastî wê neyê jî, lê çi cara ku mijar li ser zarokan, Amûdê, sînema yan jî kombûnekê be, mirov dikare bibîne ku Şewata Sînemayê û tirsa bi xwe re aniye hêjî zindî ne.

Sînema di bîr û hestên Rojava de, trawmayek e. Di cîhanê de mînaka vê yekê heye ango sînema di dîroka wan de wekî trawma cihê xwe girtibe?

Di dîroka cîhanê de, pir mînakên qeze yan jî tundiya ku li deverên kombûna milet an jî li hole nîşandanên sînemayê çêbûne, hene. Ta bi carnan kuştina bi gulebaranê jî çêbûne. Mînakên vê jî li gelek deverên cîhanê hene, çi li Skoçyayê be, çi li Emerîkayê û Tirkiyeyê û gelek welatên din be. Lê dema ku bûyerek wiha li welatekî di bin mêtîngeriyê de, di civakeke xwecih de, li bajarekî biçûk wekî Amûdê çêbibe, helbet wê cuda be. Bi taybetî jî ku ew hejmara mezin ji zarokên biçûk, çeleng û dilbiçûk, jiyana xwe ji dest dan. Ji ber van yekan cihekî mezintir di bîr û wijdana gel de ma, û ne gengaz bû, bi tu awayî ku sînema bi giştî bi vê şewatê ve neyê girêdan. Lewre jî derbaskirina vê serpêhatiyê li gorî deverên dîtir ên cîhanê, zehmetir e.

Li seransarê Rojava we li bajaran filmên Charlî Chaplîn nîşan dan. Gava ku we ev kar dimeşand, hûn rastî trawmaya Amûdê dihatin. Bi mînakeke hêsan em bibêjin, gelo dê û bavan bi dilekî rehet zarokên xwe dişandin sînemayê yan jî dihiştîn zarok herin nîşandana sînemayê?

Jixwe dema me behsa sînemayê dikir, bi taybet ku fîlmekî ji bo zarokan bû, encex ev bûyer bihata bîra milet. Her çiqasî hejmareke mezin ji zarokan kombûn û bi şadî fîlm temaşekirin jî, lê şûna wê bûyerê jî her diyar bû. Li gelek deveran milet, bi tirsa beriya 55 salan, zarokên xwe ne şandin sînemayê. Dema me afîş û reklama fîlm dikir, bi taybetî li gundan, zarokan digotin ku malbatên me nahêlin ku em bên ji ber ku dibêjin wê şewatek derkeve, yan jî dê teqînek çêbibe. Li gelek deveran jî zarok direviyan û bêyî malbatên xwe bi me re dihatin li fîlm temaşe bikin.

Gelo hûn di xebatên xwe de pêrgî wan kesan hatin ku dema şewata sînemeya Amûdê zarok bûn yan jî ji şewatê sax filitîn?

Belê, em rastî çend kesan hatin. Tev de jî bi rastî bi hestariyeke mezin nêz dibûn. Serkeftin dixwestin û digotin ku xebata we tolhildan û zindîkirina wan zarokan e. Lewre jî bi destên zarokên xwe girtin û bi hev re hatin fîlm temaşe bikin.

We çima ji bo nîşandana fîlman Charlin Chaplin hilbijart sedemeke ve ya taybet hebû?

Di serî de me xwest em bi fîlmekî ji bo zarokan dest pê bikin. Ev jî him ji ber ku em dizanin xebatên hunerî çi qasî girîng e bo zarokan, him jî weke gavekî xurt û zehmet ku em bikaribin zarokan pê kom bikin. Da ku em bikaribin bibêjin ku êdî zarok dîsan dikarin bê tirs li sînemayê fîlman temaşe bikin. Him jî me xwest ji gelê xwe û ji tevayî cîhanê re jî bidin xuyakirin ku zarokên Kurdan ne neçarî koçkirinê ne, ne mecbûr in ku noqî avê bibin, ne jî mecbûr ku ji bo tiştekî ku tênagihêjin ji vê derê biçin. Ji ber ku zarok dikarin êdî li fîlman temaşe bikin, şadiyekê bijîn, ji dilê xwe bikenin, bibin hevalên Şarlo û şekiran jî bixwin.
Ji bo van yekan me bi taybet ev fîlmê Charlie Chaplin ê The Kid hilbijart. Ji ber ku, kenewer e, bi rihekî xweş hatiye çêkirin, û ya girîngtir ku têkiliya bav û zarok, di bingeha rêhevaltiyê, bi awayekî pir hêsan û bedew dide xuyakirin ku hem zarok hem jî yên mezin dikarin têbigihêjin. Ji aliyekî din ve jî pir nêzî rihê herêmê, bi taybet Kurdan e, ta ku hinek mêvanên biyanî ku bi zarokên Rojava re li fîlm temaşekirin gotin, êdî bi rastî jî me fêm kir ku Charlie Chaplin bi eslê xwe Kurd e.

Gelo mirov dikare bibêje, piştî nîşandana fîlman Rojava û Sînema li hev hatin?

Me fîlm ji Dêrikê ta Kobanê nîşan da. Hejmareke mezin ji zarokan hazir bûn. Gel jî me û xebata me ya bi coş jî dît û nas kir. Hin kes jî ji ber van nîşandanan tevli xebatên me bûn. Lê ev encex gava yekem be. Xebatên mezin, giran û berfireh pêwîst in. Ji ber ku sînema bi temamî hatibû kuştin. Girêdana sînemayê bi bûyerên wek sînemaya Amûdê, yan jî bi gandêriyê, yan jî bi televîzyonê pirsgirêk in, pir aloz in. Sînema ji aliyên çêkirin, afirandin, rêxistinkirin, perwerdedayîn, nîşandan û temaşekirinê, pêdivî bi sererastkirin û jinûveavakirinê heye. Jixwe weke tevayî hunerên din, ji aliyê naverok û teşe, pêdivî bi têgihiştin û naskirinê heye li Rojava. Hunera ku dikare herî zêde nêzî gel bibe, heta dawî ji gel hatibû dûrxistin. Lewre jî, ji aliyê civakî ve, pêwîstiya Rojava ew e ku sînema bibe wekî şanoya kevin, şanoya gelan, ango ku bigihêje her kesî. Encex wê çaxê em ê bikaribin behsa lihevhatina sînema û Rojava bikin.

Wekî Komîna Fîlm a Rojava hûn ê ji bo siberojê çi bikin, ji bo kewandina ‘Bîr’ û ‘Birîna’ Amûdê xebatên we wê bidomin?

Mijara şewata Amûdê dibe ku yek ji mijarên sereke yên pirsa sînema li Rojava ye. Bi rastî jî mijareke pir taybet e jî. Ji ber ku him gerek e em ji bîr bikin, him jî di bîr û wijdanê xwe de bihêlin. Him pêwîst e em derbas bikin, him jî tê de bijîn. Him hewce ye em pê biêşin, him jî nehêlin kes pê biêşe. Him jî em dizanin ku bîranîneke wiha, encex bi xebatên sînemayê zindî bimîne, lewre jî me di bîranîna 55’emîn a Şewata Sînemayê, li pêşberî gel, sozeke wiha da “Îro, di salvegera 55’emîn a şewata sînemaya Amûdê de, em soz didin ku em ê wan 300 dilên biçûk di dilên xwe de û di wijdanên xwe de biçînin û wan bi xwêdana xwe av bidin. Em ê xewnên wan ên nazik bi rêya sînemayê re zindî bikin. Di vê çaxa ku fişar û mêtîngeriyeke mezin li ser tevayî hunerê û bi taybet sînemayê hene, em soz didin ku em ê xebatên xwe bi qasî wan delalan, çeleng, zelal û bicoş, bilind bikin.”

Kar û barê Komîna Fîlm a Rojava

Komîna Fîlm a Rojava 14’yê Tîrmeha 2015’an weke saziyeke xebatên sînemayê li Rojava hat damezirandin. Komîn bi 7 endaman hat damezrandin û niha zêdeyî 20 endamên wê hene, û 15 şagirtên sînema li Akademiya Hunerê ya Şehîd Yekta Herekol perwerde dike. Kar bi awayekî sereke li ser 3 mijaran tê meşandin.

1- Çêkirin: Di vî beşê xebatê de, alîkarî û desteka bingehîn bi sînemagerên ku ji Rojava ne yan jî ji derveyî wê ne, û dixwazin li Rojava fîlmekê çêkin, tê kirin. Her wiha li ser afrandina fîlmên ku ji berhemên Komînê ne disekine.

2-Nîşandan: Di vî beşê xebatê de, li ser peydakirin û avakirina deverên nîşandana sînema, nîşandana fîlmên Komînê, fîlmên dîtir ên Rojava û Kurdistanê, û fîlmên cîhanê (piştî ku werin wergerandin an jî dublajkirin-ku studyoya dublajê me nû ava kir) her wiha bernasiya fîlman û lidarxistina festival û rojên fîlman, disekine.

3- Rêxistinkirin. Di vî beşî de jî, li ser avakirina saziyên sînema û xurtkirin û destekdayîna yên heyî, û avakirina têkiliyan bi sazî û kesên sînemaya Kurdistanê û Cîhanê, tê sekinandin. Her wiha rêxistinkirina perwerdeya sînemayê, ku niha hem kargeh tên lidarxistin hem jî akademiya sînemayê hatiye avakirin.

Li Amûdê çi qewimî?

Şewata Sînemaya Amûdê an jî Agirê Sînemaya Amûdê di dîroka Kurdan de tevkujiyeke reş û giran e. Di 13’ê Mijdarê 1960’î de li Amûdê çêbû. Di şeva 13’ê Mijdarê de agir ket Sînemaya Amûdê û di encamê de 283 zarok di nav pêtên agir de mirin.

500 zarok wê rojê  fîlma ji bo piştgiriya şoreşa Cezayirê ya bi navê Cerîmet Nisif el-Leyl (Cerîmeya nîvê şevê) ji aliyê dewleta Misirê ve hatibû çêkirin û ji zarokên Amûdê re hat pêşandan. Rejîma Baasê sînemaya ku têra 200 zarokî dikir 500 zarok hewandibûn. Wexta 500 zarok di sînemayê de agir dest pê kir. Deriyê salona sînemayê girtî bû. Di vê bûyera kesertijî de 283 zarokên Kurd jiyana xwe ji dest da. Li gorî çavkaniyan dewleta Sûriyê ev bûyer pêk aniye. 

Ev hevpeyvîn 4ê Kanuna 2015an li rojnameya Yeni Ozgur Politika derçû

Li zindanan wêjeya Kurdî

Li pişt dîwarên zindanan nivîsîna romanê

• Her çiqas mirov di nav wêjeya Kurdî de wekî ekolekê nikare bi cih bike jî, ji zindanan çend salên dawî gelek berhemên bi Kurdî derketin û cihêrengiya wan jî heye. Li gorî min xwendin û nivîsandina bi Kurdî herî zêde li zindanan zindî û geş e.

Li Bakurê Kurdistanê kitêbên bi Kurdî bêyî ku mirov bi çavekî wêjeyî li wan binêre, wan parçeyekî pêvajoya dekolonyalîzmê qebûl dike û berî her tiştî qîma xwe bi kurdîbûna wan tîne. Loma jî hevpariya hemû berheman ew e ku mîna 'refleks' tercîha xwe bi Kurdî bi kar anîne. Lê belê mirov bêyî ku li kurdîbûna wan binêre wan berheman li parzûna wêjeyê bixwe, wekî her zimanî gelek ji wan wê li derveyî bimîne. Piştî demekê jî hin ji wan bivênevê wê bên jibîrkirin. Dîsa li cem miletên din, wêjeya modern di nav xwe de bi kategoriyên cûr bi cûr tê dabeşkirin û li gorî biserketina wêjeyî û weşangerî hin ji wan berheman derdikevin pêş. Lê li cem Kurdan hê nehatiye vê astê ku li gorî ekol yan jî cûreyên romanê ew werin dabeşkirin, lewre hemû berhem di nav hev de tên nirxandin.  

Herçî wêjeya klasîk bû, nivîskarên wê hindik û beloq bûn, jixwe wê çaxê nivîskarî ne karê her kesî bû, lê di dewra modern de, derxistina kitêbekê êdî ne wekî berê zehmet bû. Lê derxistina kitêbeke baş û serketî jî têra xwe zehmet e. Di vê dewra modern de heta radeyekê serketina kitêbekê bi tenê ne bi naveroka berhemê ve jî girêdayî ye, faktorên wekî weşanxane, edîtor, grafîk, paratekst, bazara wê û hwd. jî diyarker in. Lê li Bakurê Kurdistanê gelek tişt dimînin li ser pişta nivîskêr û faktorên navbirî tên paşguhkirin. 

Zimanê 'fermî' bû Kurdî

Her çiqas mirov di nav wêjeya Kurdî de wekî ekolekê nikare bi cih bike jî, ji zindanan çend salên dawî gelek berhemên bi Kurdî derketin û cihêrengiya wan jî heye. Li gorî min xwendin û nivîsandina bi Kurdî herî zêde li zindanan zindî û geş e. Wekî nimûne di nav Tevgera Siyasî ya Kurd de zimanê "fermî" hê jî Tirkî ye, lê belê li zindanan piştî 2010’an zimanê "fermî" bû Kurdî. Jixwe pirraniya berhemên bi Kurdî di van çaxan de derçûn. Berhemên ku ji zindanan derketine roman, çîrok û helbest in. Herçî roman e, mirov dikare bibêje ji bîra nivîskêr welidiye. Ji ber ku pirraniya girtiyên li zindanên dewletên dagirker şervanên azadiyê bûn û di romanên xwe de behsa vî şerî dikin ku ew jî parçeyekî wî bûn. 

Di vê nivîsê de dixwazim li ser du romanên ku ji hepsê hatine nivisîn, rawestim; yek jê  "Xezal" a Nesîp Tarim e û ya diduyê jî "Kefiyê Cihêreng" a Mahîr Bagok e.  

Du roman: Xezal û Kefiyên Cihêreng

Romana Xezal berî deh salan ji weşanxaneya Belkî derçûye û mirov dikare bibêje ku li gorî qalibên edebiyata modern, romaneke berbiheve ye. Mijara romanê li derûdora Xezalê diqewime ku Xezal dayika du kuran û keçikekê ye. Derd û kulê Xezalê ew e ku rojekê beriya roja din zewaca zarê xwe yê mezin Hesen bibîne û bi neviyên xwe şa bibe. Wer dibe ku êdî li gel Xezalê zewaca Hesen dibe obsesyonek, dihere û tê doza zewacê li Hesen dike. Her çiqas Hesen dilketiyê Elîfê be jî dilê wî di zewacê de tineye, ji ber wî dil daye çiyayên Kurdistanê. Gava mirov romanê dixwîne bi diyalog û taswîrên xwe, Xezalê tam dayikekê Kurdan e, wekî karekter jî domînant û beloq e. Di hin romanên Kurdî de wekî nimûne di nav bûyerê de zarokek heye lê belê ne bi diyalog ne jî bi hîsiyata xwe ev karekter naşibe zarokekî, bileks mirov jê fêhm dike ku ew karekter nivîskar bi xwe ye. Lê taybetiya wê romanê ew bû ku mirov dizane Xezalê dayikek e, vê hîsê dide mirov.

Du formên vegotinê

Di romanê de du cure formên nîşandan û teswîrkirina vegotinê hene, yek ji wan agahîdayîna vebêjer e, ya din jî qisedana kesan e ku ew jî di nav xwe de formên wekî monologa hundirîn, herikîna hişê, peyva jiyî, qisedana yekser, qisedana ne-yekser dihewîne. Taybetiya herî berbiçav a forma qisedana kesan ew e ku di romanê de hefsarê vegotinê ne tenê di destê nivîskar yan jî vebêjer de ye, leheng jî carinan serî hildidin û jixweber diaxivin. Di romanê de nivîskar xwestiye vê şêwazê bi kar bîne, lê di hin cihan de nivîskar êdî dev ji romanê berdide ders û perspektîvan dide xwendavanên xwe. Her wiha di bikaranîna vî şêwazî de xeşîmiyek dixuye. Dixwazim li wir çend mînakan ji romanê bidim;

 "Sed mixabin, bextreşiyê di jiyana zewacê de jî dest ji pêxêla Xezalê berneda." (Rûpel 22)  

"Heke em bibêjin, meraqeke mezin li ser dilê hemûyan rûniştibû, wê tiştekî ne pirole be."(Rûpel 33)

"A ji te re Xezalê. Tirsa te hat serê te." (Rûpel 89)

"Hesen yekî weha bû.Zêde ne neheq bû jî. Welatê wî ev hezar sal bû hatibû dagirkirin. Jê wê rojê û vir ve her sal, her roj û her deqîqe dewlemendiya serax û binaxa welatê wî dihat talankirin. Dewran weha dizivirrî." (Rûpel 101)

Jixwe di hin cihan de wekî ku nivîskar ji bîr kiriye romanê dinivîse, tespîtên sosyolojîk dike; "Jixwe nakokî di vir de ye. Heke mesele xort yan jî zilamekî malê be, namûs nayê bîra ti kesî" (Rûpel 82)

Dersa gramatîka Kurdî dide!

Hela di romanê de hevokek heye ku mirov wexta dixwîne dimîne şaş, ji ber ku nizane ka ew nîşe ya nivîskar bi xwe ye yan êdîtor dersa gramatîka Kurdî dide. 

"Berê balafirrên şerrî carinan li Çiyayê Botan (ji ber ku „botan“ tewanga pirjimariyê di xwe de dihewîne nayê tewandin her wekî; Xerzan, Berzan, Omeriyan, Behdînan)"(Rûpel 46)

Dîsa aqûbeta Xezalê û zarokên wê lûtkeya dramatîzekirinê ye, nivîskar xwestiye bilez û bez dawiya romanê bi şiklekî pirr dilşewat bîne. 

Forma Ragihandina vebêjer bi kar aniye

Romana duyemîn Kefiyê Cihêreng e ku par weşanxaneya Lîsê ew çap kir. Nivîskar di warê vegotinê de berovajî romana Xezalê, forma ragihandina vebêjer bi kar aniye. Taybetiya vê formê jî ev e ku zêdetir teknîka teswîrkirin, ragihandina hizrî, şîrovekirin û hwd. hene.   

Roman di paşxanê de behsa du hezkiriyan dike lê esas mesele şer û jiyana gerîla ye. Jixwe, her du hezkirî jî gerîla ne. Berê Rênas bêyî xeberekê bide kesekî dev ji xwendina zanîngehê berdide û tevlî nav refên gerîla dibe. Dergîstiya wî Gulsîda pê re li heman bajarî dixwîne û rojekê tesadûfî pê dihese ku Rênas berê xwe daye çiyayên Kurdistanê û piştî vê yekê, ew jî biryarê dide ku tevlî nav refên gerîla bibe. Mirazê Gulsîda ew e ku bêyî ku xebera Rênas bi tevlîbûna wê çêbe, xwe bigihîne qada ku lê dimîne û suprîzekê lê bike. Roman ji alîkî ve ji çavên Rênas ji alîkî ve jî ji çavên Gulsîda jiyana gerîla û rastiya şer radixe ber çavên xwendavanan. Zimanê romanê rewan e û mirov wexta dixwîne her tim di nav meraqekê de ye ji ber vê naxwaze ji dest xwe berde. 

Him nivîskar him wergêr

Gava mirov romanê dixwîne rastî êcebeke tê ku li gelek cihan vê êcêbê xwe dubare kiriye. Di romanê de gava eskerên Tirk diaxivin, bi Tirkî diaxivin û nivîskar di dewama wê de wergera wê ya Kurmancî dike.

"Wî ji wan re got: 'Burda kimse yok' yanî 'Kes li vir tune.' " (Rûpel 85)

Jixwe, li gelek cihan Tirkî zimanê eskeran e, yanî zimanê dijmin e û ji bo çêran, tehdîdan, êşandinê bi kar tê. Heman şêwaz di çîrokên kovara Hawar, helbestên Cîgerxwîn û hin romanên Kurdî de jî hebû ku Tirkî ji devê polês, esker, zilamê dewletê derdiket, xulasa zimanê mêhtingeran bû.

Têbinî nayê binî!

Nivîskar dîsa tiştên ku diviyabû di romanê de wekî têbînî bihatana nivîsandin, di nav metnê de cih kirine. 

"Akedemî navê xwe ji navê gerîlayeke jin a bi navê şehîd Berîtanê wergirtibû. Şehîd Berîtan, sala 1992´an li Xakurkê, di şerekî navbera pêşmergeyan û gerîlayan de ji bo nekeve destê pêşmergeyan heya guleya dawî şer kiribû." (Rûpel 18)

Agahiyeke bi vî hawî pêwîst nake di metna romanê de cih bigire, nivîskar dikarîbû wekî têbînî lê zêde bikira. 

Her wiha di romanê de hin monolog hene ku pirr dirêj in û wer dike ku mirov ji xwendina wê aciz bibe. Carinan di nav diyalogan de diyalog hene, li dewsa wê nivîskar dikarîbû bi çîrokên biçûk romanê rengîntir bike.  

Di bikaranîna forma zemanan de jî tevlîheviyek heye.

Tevî ku di romanê de du karekterên domînant hene mirov ji xeynî aliyên wan ên siyasî der barê xisleta wan de bi ti tiştî nizane. Di romanê de wekî din pirr peyv hene ku yan tîpên wan kêm in yan jî şaş hatine nivisîn. 

Bi her berhemê re wê bikemile

Di romanake baş de bi qasî erka nivîskar, weşanger û edîtor jî xwedî erk in. Piştî şêwra bi hev re qenebe hin tişên teknîkî û piçûk mirov dikare dirust bike. Lê wekî em hemû dizanin, di zindanan de yekser têkilî danîna nivîskar-weşanger-edîtor ne mumkin e û jixwe ev çerxa romanê asayî nameşe. Her wiha nivîskarekî/ê di nav çar dîwaren de ji gelek tiştan bêpar e û loma jî ne rast e ku mirov bi nivîskarên serbest re miqayese bike. Jixwe, roman berî her tiştî sazkirin û hûnandina teknîkê ye, ji bo teknîkê jî pêwîstî bi lêkolîn û ponijîneke berfireh heye, lê ka li zindanan ev yek çiqas pêkan e?

Heta ji bo Kurdan welatekî azad çênebe, zindanên dagirkeran wê bibin dibistana bindestan. Ji ber vê yekê gelek girîng e ku berhemên bi Kurdî ji zindanan derkevin û xwe bigihînin xwendavanan. Helbet bi her berhema nû re roman jî wê bikemile, bigihîje asteke baş.     

Pirtûka Kobanê

 Çirûskek ji Berxwedana Kobanê

Berxwedana Kobanê di bîra Kurdan de qonaxeke diyarker e. Ew bajarê ku berê belkî gelek Kurdan nas nedikir, di hest û mejî de Kurd kirin yek. Mirov dikare ji bo vê qonaxê mînaka esareta birêz Ocalan nîşan bide ku ji bo vê rojê bîranîneke her Kurdê xwedî xîret heye.
Heta niha ji bo Berxwedana Kobanê ji xeynî çend fîlmên dokumanter mirov nikare di warê hunerê de qala berhemên baş bike. Helbet ne mecbûr e tenê mohra Kurdan di bin berheman de hebe. Dibe ku biyanî jî li ser vê mesele bixwazin hin tiştan çêbikin.

Li wir dixwazim mînaka sê fîlman bidim. Tevî şoreş li wan welatan jî çêbûye lê belê bi saya dewletên mezin wan miletan fîlmên baş û naskirî çêkirine. Yekemîn fîlma Şerê Serxwebûna Cezayîrê (La Battaglia di Algeri) ye ku piştî şoreşê sala 1966’an bi hevkariya Îtalyan û Cezayîriyan derdikeve bazara cîhanê ku ne ji Îtalyanan ba, ne mimkun bû vê çaxê Cezayiriyan fîlmekî wer çêbikirina. Mînaka duyemîn jî fîlma Ez Kuba me (Soy Cuba) sala 1964’an bi hevkariya Sovyet û Kubayê hat çêkirin ku ji aliyê teknîka sînameyê ve jî fîlmekî cihêreng e. Mînaka sêyemîn jî fîlma Bijî Zapata (Vîva Zapata) ye ku behsa rêberê gelên xwecihî yên Meksîkayê Emilliano Zapata dike ku çawa bi halê xwe yê gundî û nexwende li dijî desthilatdariya Meksiyayê serî hildaye. Jixwe ev fîlma hanê ji alî Emerîkiyan ve bi rejîsoriya Yûnan Elia Kazan ve hatiye çêkirin. Sebeba dayîna van her sê mînakan ev e ku miletên feqîr û nû ji nav şer derketî, zehmet e bi derfetên xwe  berhemên pir baş biafirînin.
Heger em mesele bînin ser xwe, divê em dev ji mitaleyên wekî “Çima sînemaya me an jî wêjeya me li dinê nayê naskirin, çima berhemên pir baş ji me dernayên“ berdin. Dibe ku sibê du sibê rejîsor û nivîskarên xelkê jî behsa vê berxwedanê bikin an jî bi Kurdan re hin projeyan çêkin.

Li ser pirtûka ‘Çîrûskek ji Berxwedana Kobanê’
Esas di vê nivîsê de min dixwest behsa pirtûkekê bikim ku îsal ji aliyê Weşanxaneya Aryen ve hat çapkirin, Pirtûka bi navê “Çirûskek ji Berxwedana Kobanê“ ji 23 çîrokan pêk tê û hemû jî ji aliyê nivîskarên Rojavayê Kurdistanê ve hatine nivîsîn. Nivîskarê Kurd Helim Yûsiv ku pêşgotina pirtûkê nivisiye ji bo çîrokan dibêje: “Taybetiyên van çîrokan ne tenê ji hêla naverokê ve, lê belê ji hêla form, ziman û şêweyên hûnandin û nivîsandina xwe ve jî xwe didin pêş.“
Her çîroka ku bi zimanekî fesîh û bi Kurmanciya Kobankî hatiye nivisîn êş û qehra wan rojan dîsa tîne bîra me. Wekî mînak bi çîroka “Qedera Qederê“ em ji nû ve dibin şahîdê rêwitiya Kader Ortakkaya û em dîsa lehnet li nemerdiya dijmin tînin. Her wiha bi çîroka “Dudilî“ em bi çavên keça delal Zana, wan rojan ji nû ve sêr dikin ku qîma xwe bi gotina xelkê “Tu xweşik î“ nedîanî lê piştî di şer de çavekî xwe wenda dike wiha dibêje “Ez bê deng mam û bijîşk çû. Min xwe di eynikê re nêrî, lê vê carê min bi çavekî xwe pir xweşik dît…“
Ew çîrokên hanê ne tenê pesndayîn e, behsa tirsa mirinê jî dike, behsa reva ji şer jî, behsa her du aliyê têlan dike. Geh leheng dibe zarokek, geh dibe dayikek, geh dibe şervanek…. Her yek ji pencereya xwe behsa serbilindî û êşa berxwedanê dike. Xebatên bi vî hawî çiqas zêde bibin û xwe bigihînin xwendavanan, bi baweriya min wê ewqas jî pêşiya nivîsandinê vebe. Helbet nayê vê manê ku her berhêmên ku ji kelha berxwadanê hatî nivîsin, bê rexne û analîz tenê em ajîte biikin û bavêjin alîkî. Her wiha divê em guhê xwe jî nedin nirxandinên wekî “Jixwe di warê wêjeyê de berhemên qels in“ û silavê jî nedin xeberdan û gotarê wilo.

Çend rexne ji bo edîtor
Pirtûka “Çirûskek ji Berxwedana Kobanê“ ji destê wêşanxane û nivîskarên nû derketiye. Jixwe nûxuriya weşanxanê ye di Kurdî de. Mirov dikare bêje ku di pirtûkên bi vî hawî de barek mezin dikeve ser milê edîtoran. Ji ber dibe ku nivîskarên vê pirtûkê bi daxwaz an jî bi teşwîqan dest bi nivîsandina çîrokan kiribin.
Jixwe gelek ji wan di nivîsandina Kurdî de jî nû ne û hê jî di prosesa xwe kemilandinê de ne. Loma heger berhem qels an jî nuqsan be, edîtor bi pêşniyar û guherandinan dikare rêya nivîskaran jî ronî bike.
Bo nûmine, di çîrokan de carna di hevokan de çend demên cuda hatine bikaranîn, her wiha mirov carna xwe şaş dike û nizane ew çîrok fîktîv e an rasterast bîranîna nivîskêr e. Dîsa di hin çîrokan de wekî ku ji çîrokê cuda be hin hevok di nav parantêzê de hatine dayîn. Carna vêbejer kî ye mirov tevlîhev dike. Dirûstkirina wan tiştan helbet ne tenê karê edîtor e lê li wir edîtor dikare bi pêşniyarên xwe pêşiya nivîskar jî veke û karê xwendavanên xwe jî rehettir bike.

                                                                                  Ev nivîs 21ê Nîsana 2017an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Seferad müziği ve Ladino

‘Yaşamayan dilin yaşayan müziği olamaz’

• Janet ve Jak Esim grubu müzik alanında popülerliğe bulaşmamış ama Türkiye sınırlarını da aşan sağlam bir dinleyici kendi kitlesine sahip. 

Janet ve Jak Esim, Sefarad müziği ve onun dili Ladino’da şarkı söylüyorlar, sanat yapıyorlar. Erkan Oğur, Bülent Ortaçgil gibi müziğin yetkin isimleriyle birlikte çalışmışlar. 1992’de  Alman Plak Ödülü’nü ilk albümleriyle kazanan Türkiyeli bu grup, yok olmakla yüz yüze olan bir dilin son temsilcileri.

Yahudi toplumu sürekli sürgünlere maruz kalmış bu yüzden her kültürden etkilenmiş ve onları etkilemiştir. Yaşadıkları ülkelerde her an hedef haline gelebileceklerinden çok fazla ‘görünür’ olmamayı tercih etmişler. Mesela Türkiye’de Sefarad Yahudilerinin konuştuğu Ladino dilinin yakında yok olacağını kaç kişi bilir, kaç kişi umursar? Yine Janet ve Jak Esim çiftinin hangi dilde ezgilerini söylediğini kaç kişi merak eder?

Janet ve Jak Esim müzikle tanışmalarını, Sefared müziğini, Ladino dilinin yokolma tehlikesiyle yüz yüze olmasını konuştuk. Janet ve Jak Esim hayat arkadaşı olan iki ismin birleşiminden doğuyor. Sorularımızı Jak Esim cevapladı, ikisinin müzik serüvenini anlattı.

Müzikle ve Janet’le tanışma

Jak Esim müziğin hayatındaki yerini, müzikle ve hayat arkadaşı Janet Esim’le tanışmasını şöyle anlatıyor: ‘’Henüz 4-5 yaşlarındaydım evdeki lambalı radyodan dinlediğim müziklere elimdeki çanak çömlekle eşlik etmek ile başladı bu serüven. Hayalimde hep müziklere farklı orkestrasyonlar yazmak ve bunları kaydetmek yatardı ta o yaşlarda. Olgunlaştıkça önce okulda sonra sosyal organizasyonlarda kendimi şarkı söylerken buldum. Lise bittikten sonra İstanbul Belediyesi Konservatuarı Şan bölümüne girdim ve sonrasında müzik esas kimliğim oldu. Eşim Janet ile evlendikten sonra, muzik çalışmalarımıza katıldı, zaten kadın sesine ihtiyaç vardı. Okul yıllarında şarkı söyleme yeteneği nedeniyle ön plana çıkmıştı. Çok iyi bir kulak ve olağanüstü bir sesi vardı. Bizimle ilk seslendirdiği şarkı ise ‘Durme durme’  adlı bir ninni idi, İspanyol TV’nin hazırladığı bir belgeselde benim dedemden derlediğim bu ninniyi seslendirmek en iyi bir kadın sesi ile olurdu, Erkan Oğur’la birlikte ısrar ettik ve Janet ilk Sefarad şarkısını bu ninni ile seslendirerek bu serüvenin içinde kendini bulmuş oldu.’’

Sefarad Doğu-Batı sentezidir

Sefarad müziği nedir? Onu bu kadar farklı kılan Yahudi halkının sürekli sürgünlere maruz bırakılması mıdır yoksa başka etmenler mi? Katliama ve sürgüne uğramış halkların müziğindeki gibi yoğun bir hüzün bulunuyor Seferad müziğinde. Jak Esim, Sefarad müziğini ve özelliğini şöyle tarif ediyor: ‘’Sefarad İspanya’dan göç etmiş Yahudi halkına verilen ad, Sefarad müziği de bu toplumun müziğidir. Dili gibi müziğinin temelleri de antik İspanya’ya dayanır. Onu farklı kılan aslında etkilemiş olduğu farklı kültürlerin bileşiminden ortaya çıkan Doğu-Batı sentezidir. Sefarad toplumu yıllarca diyasporada azınlık olarak yaşamış ve baskılara maruz kalmıştır. Bu azınlık pisikolojisi müziğine de yansımış olmalı ki şarkıların büyük çoğunluğunun melodik yapısı hüzün içeriklidir.’’

 Kaybolmakta olan bir dil

Sefarad müziğinin ve Ladino dilinin geleceği ile ilgili ciddi endişeler var. Janet ve Jak Esim çifti de Ladino dilinin yok olmakla yüz yüze olmasına üzülülüyor ve bunu ‘kaçınılmaz son’ olarak görüyor: ‘’Ladino dilini konuşan son kuşak olmaktan dolayı üzüntü duyuyoruz. Çocuklarımıza dahi aktaramadık. Dünyada kaybolan diller listesine girmesine ramak kaldı ve kurtulabilme şansı yok, çünkü artık yaşamıyor. Yahudilerin ana vatana dönmesi ile konuştukları dil yeniden yaratılan bir dil olan İbranice oldu. Ladino ve Avrupa’da konuşulan dil olan Yidiş ise zamanla işlevini yitirdi.

Müzik de belli bir zaman sonra dil ile birlikte kaybolmaya yüz tutmuş olacak. Yaşamayan dilin yaşayan müziği olamaz, belli bir süre zorlama ile devam ettirilmeye çalışılsa da 50 yıl sonra tamamen yok olmuş olacak. Belki sahnelerde ve albümlerde belli bir süre yaşayabilecek, bizim aslında farkına varmadan üzerimize aldığımız misyon da bu olsa gerek.’’ 

Bu söyleşi 27 Ocak 2016 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı