Evdilmelik Şêx Bekir

Melekê dengê Kulîlka Azadiyê

Evdilmelik Şêx Bekir an jî Melek. Dengê wî yê bîra nifşekî ye, va ye, dibe 30 sal ku li her derê Kurdistanê dengê wî bilind dibe. Awazên wî mîna anatomiya salên 90’î ne. Mirov nizane, bêbextiya muzîkê ye, ji ber ku deng belav dike bêyî ku hewcedarî bi şikl û şemal, nav û paşnav bibîne, yan gelo ji ber zor û zehmetiya salên 90’î û çetinbûna şerê wan çaxan e, yan jî ji ber ji Rojavayê Kurdistanê bû pirr nehat naskirin… Her ku mirov li ser bifikire, hincet û sebebên nû dibîne. Jiyana Evdilmelikê ku 24 salî dibe şehîdê Kurdistanê, di sê qonaxan re derbas dibe.

Qonaxa yekem: Melek

Sala 1968’an li Amûdê tê dinê. Navê wî li ser nasnameyê Evdilmelik Şêx Bekir e lê di nav malbat û hevalên xwe de wekî Melek dihat binavkirin. Ji bo xwendina zanîngehê pêşî tê Enqereyê û li zanîngeha Hacettepeyê dest bi xwendina tibê dike. Sala 1988’an li Enqereyê xwendevanên tibê, Gulşen Çetin, Savaş Çakmak, Rohat Kutlay, Fikri Kutlay, Mustafa Kart û Ahmet Kaya nas dike û bi wan kesan re Koma Amed ava dike. Wan çaxan, Koma Amed li gel Koma Dengê Azadiyê ji komên muzîkê yên ewil e ku piştre di muzîka Kurdî de derî li ekola ‘kom’an vedikin. Li gel muzîkê, Melek di resm û helbestê de jî şareza bû. Sala 1990’î, Melek derbasî Çapa Tib a Stenbolê dibe. Kaseta Koma Amed a ewil Kulîlka Azadiyê jî heman salê derdikeve. Melek ji bo qeydên studyoyê vedigere Enqereyê û bi zor û zehmetî kaseta Kulîlka Azadiyê derdixin. Di kasetê de 13 stran hene û pirraniya wan jî Melek dibêje.

Melek ji bo qeydên studyoyê vedigere Enqereyê û bi zor û zehmetî kaseta Kulîlka Azadiyê derdixin.

Qonaxa duyem: Şengal

Sala 1991’ê, êdî Melek dibe Şengal. Hin kesên wê salê ew nas kiriye, bi vî navî wî nas dikin. Heta sala 1992’yan endamên Koma Amed di hevpeyvîna xwe ya rojnameya Welat de, gava behsa haziriya kaseta xwe ya duyem dikin, bi van hevokan behsa wî dikin: “Ji ber ku dengê heval Şengal tine ye, em ê pirr zorahiyê bibînin.” Sala 1991’ê Navenda Çanda Mezopotamya li Stenbolê vedibe ku Şengal jî di avakirina vê de heye û heman salê jî tevlî Koma Çiya dibe. Lê berî kaseta Koma Çiya ya bi navê Rozerîn derkeve havîna wê salê, tevlî nav refên gerîla dibe.

“Ji ber ku dengê heval Şengal tine ye, em ê pirr zorahiyê bibînin.”

Qonaxa sêyem: Dr. Cuma

Di nav gerîla de navê şervan ê Cuma li xwe dike. Piştî salekê li Çiyayên Engîzekê şehîd dibe. Li gorî di weşana Serxwebûnê de hatiye nivîsîn, di meha Nîsanê de şehîd bûye. Piştî şehadeta wî, Serxwebûn (a Çile/1993’yan) bi van hevokan behsa Melek ê ku êdî Cuma ye, dike: “Di demeke kin de hînî jiyana gerîla bû û bi awayekî aktîf tevlî xebatên şer bû. Ji bo hemlaya şer a bihara 1992’yan zivistana 1991’ê bi perwerdeyê bihurand. Di mehên biharê de li gel komek hevreyên xwe ji bo tevlî kar û xebatan bibe, bi rê dikeve. Lê belê rastî çeteyan tên. Bi wan re demeke dirêj şer dikin. Li wir birîndar dibe û ji bo hevalên wî bi saxî bifilitin bi tena serê xwe şer dike. Bi saya wî, hevalên wî xwe rizgar dikin. Heval Dr. Cuma ku guleyên wî qediyabûn bi birîndarî dikeve destê xulamên dewleta Tirk û tê qetilkirin. Liberxwedana Dr. Cuma nûwaze û mêrxasî bû, mînaka herî esîl a fedakariyê bû.” Dr. Cuma şehîdekî bê kel û gor e, mirov ji bo wî dikare ‘tacegul’ekê deyne çiyayên Kurdistanê ku ew di sînga xwe de hewandiye.

Rotînda: Dengê wî ket guhê hemû Kurdan

Ez dikarim wek rexne jî bibêjim Koma Amed jî Koma Çiya jî li navê wî xwedî derneketin, nedan nasîn, nizanim bi zanetî yan ne biqesd, ez kesî di wî warî de sûcdar nakim, lê wekî rexneyek ev heye.

Evdilmelik Şêx Bekir ê ji Amûdê ku li paytexta Tirkiyeyê Enqerê tib dixwend, hiingê bi navê Koma Amed kasetek derxistibû û piştî hingê di nava damezrandina NÇM’a Stenbolê de cihê xwe girt. Hunermend Rotînda jî ku di nava damezrênerên NÇM’ê de hem hingî, û hem jî xurtiya dengê Evdilmelik ê bi navê Melek navdar, bi bîr tîne. Rotînda di bersiva çend pirsên me de rexneyê li Tevgera Çandê digire ku li Evdilmelik û çend navên din têra xwe xwedî derneketiye û dibêje, “Lê belê divê em xwedî li wan derkevin, belkî wan demeke kin xebatên çandê kirin ji bo hunerê Kurdî, lê belê heger bijiyana belkî her yek ekolek bûya niha. Ji bo vê yekê, ez kêmasiyê di serî de bixwe di xebatkarên çandê de jî dibînim.”

Evdilmelik û te, we kengî û li kû derê hev nas kir?

Sala 89’an ez çûm Stenbolê. Nasîna min bi Tevgera Azadiyê re çêbû. Ez bawer dikim 6, 7 meh dûre bû, yan dawiya 89’an bû yan jî destpêka 1990’î bû. Vê çaxê komelên me tine bûn, ez bawer dikim navê Wan Medya Guneşî bû ne şaş bim, çepê Kurdan bûn, komelaya wan hebû. Min li wê derê dersa muzîkê dida. Rojekê wan pêşniyaz kir, gotin, hûn dikarin komekê çêkin, Newroz tê, em di Newrozê de wê komê derxin. Me got, belê. Merdan vê çaxê gelek ciwan bû, 17 salî bû û gotin hevalek heye ji Rojava ye, dengê wî pirr xweş e, ew jî bila tevlî koma we bibe. Me got, li ser çavan. Hat Melîk hat. Cara yekemîn min li wir dît. Xortekî zirav bû, bejna wî gelek bilind bû û esmer bû. Gotin, li Enqerê tibê dixwîne, vê gavê hatiye wira. Nasîna me bi vî awayî çêbû. Paşê, me hinek sohbet kir, got, me kasetek bi navê Koma Amed derxistiye, ev ê li wir dibêje, ez im. Min got, dengê te pirr xweş e. Her wiha em hinek bi hev re xebitîn.

Nego şehîd bûye ez dibêjim, dengê wî dengekî enterasan bû, dengekî xurt bû û rengekî cuda bû. Û ez wer hêvî dikim, heger ku bijiya, dikarî bibûya ekolek di muzîka Kurdî de. Paşê Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) vebû em bi hev re hatin wir. Ez jî, ew jî di damezirandina wê de hebûn. Li wir, ket nava Koma Çiya. Di komê de navbera wî û Beser baş nebû. Bi Koma Amed re kasetek derxist. Mixabin wan jî hîç behsa wî nekir heta demekê, ez vê wek rexne jî dibêjim. Koma Çiya jî, ez çawa bibêjim, di navbera wî û Beser de, dengê Melîk xurt bû di nav wan da hinek hesûdî hebû. Demeke pirr kurt bû, bi çi rengî bû ez pê tam nizanim, beriya kaseta Koma Çiya derkeve çû çiya, ez bixwe nikarim bi berfirehî qala vê pêvajoyê bikim. Di demeke pirr kurt de çû çiya, di ser re sê, çar meh derbas nebûn, xebera şehadeta wî hat.

Çima ji Koma Amed çû nava Koma Çiya?

Ez bawer dikim di sala 88’an de kaseta wan a Kulîlka Azadî derketibû jixwe, kaseteka resmî nebû, di bin destan de belav dibû, min jî ev kaset yan 88 yan jî 89 bû ji Kurdekî girtibû û wer lê guhdarî dikir. Ji ber ku min dixwest kaseteke Kurdî çêkim, ji min re dengê wî pirr balkêş hatibû. Dengê wî xurt bû, bas barîton bû.

Dixwest karê xwe yê muzîkê bi pêş ve bibe, jixwe, di nav NÇMê de ji bo vê cih girtîbû. Berî her tiştî welatparêz bû û dil dabû Tevgera Azadiyê. Wê çaxê ez jî hevalên wek wî jî me dixwest hunerê xwe di nav Tevgera Azadiyê de bikin.

   

Dengê wî belav bû, lê kes navê wî û bi serpêhatiya wî nizane; sebeba vê li gorî cenabê te çi ye?

Niha muzîk bê sînor e, ti sînor nikare muzîkê bide sekinandin. Faşîzm be, kapîtalîzm be, komunîzm be, çi dibe bila bibe, nikare pêşiyê li muzîkê bigire, ji ber ku sînoran nas nake, diherike. Dengê wî jî bi vî awayî bi muzîkê sînor nas nekir. Ji ber ku wê demê televizyonên Kurdan tinebûn wek niha, çapemeniya Kurdî bi pêş neketibû û wêneyekî wî di cihekî de derneket, insanan wêneyên wî nedîtin, lê belê dengê wî ket guhê hemû Kurdan. Yan jî em bibêjin insanên ku dixwestin li muzîka Kurdî guhdarî bikin jixwe wê çaxê jî pirr kêm bûn, çend kes hebûn. Ji ber vê jî bi muzîk, bi dengê xwe hat naskirin lê belê bi şikil bi resmê xwe nehat naskirin. Û mixabin di demeke pirr kurt de şehîd bû. Ez dikarim wek rexne jî bibêjim Koma Amed jî Koma Çiya jî li navê wî xwedî derneketin, nedan nasîn, nizanim bi zanetî yan ne biqesd, ez kesî di wî warî de sûcdar nakim, lê wekî rexneyek ev heye. Min sala 1996’an de di Med TV de cara yekem, li ser Evdilmelik Şêx Bekir bernamyeke saetekê dirêj çêkir, xwişka wî hebû li Swedê, ew tevlî bernameyê bû. Ji Rojava jî çend hevalên wî tevlî bûn, bernameyeke dewlemend bû. Min bi xwe jî pirr zêde ew nas nedikir jî di warê muzîkê de pirr kêm em bi hev re xebitîbûn, di nava du mehan de min bi wî re xebata mûzîkê çêkiribe jî, ew jî nîvco bû.

Ez rexne bikim. Mixabin Tevgera Çandê jî tam bi rola xwe ranebû. Ne tenê Evdilmelik jî, mesela Çiya yek ji damezirînerên Koma Berxwedan e û wî rengê xwe daye gelek berheman, ew jî zêde nayê naskirin. Dîsa Argeş dengekî wekî Evdilmelik Şêx Bekir dewlemend û xurt, ew jî di demeke pirr kurt de şehîd bû. Ew jî zêde nayê nasîn. Ez jî tam nizanim çima belkî jî zirûfên şer e, belkî jî girêdayî psîkolojiya insanan e. Lê belê divê em xwedî li wan derkevin, belkî wan demeke kin xebatên çandê kirin ji bo hunerê Kurdî, lê belê heger bijiyana belkî her yek ekolek bûya niha. Ji bo vê yekê, ez kêmasiyê di serî de bixwe di xebatkarên çandê de jî dibînim.

Filmek li ser Melek: Zêmara Derengmayî

Îro roj li Rojava di şert û mercên a niha de ji bo mayîndekirina bîranîn û hunerê wî wekî mînak mirov dikare li ser navê wî akademiya muzîkê an jî navendeke hunerî ava bike. Bi ya min ev yek herî xweş li bajarê çêbûyê Amûdê tê.

Havîn Saç a ku derhênera filma bi navê Zêmara Derengmayî ye, di vê filmê de behsa serpêhatiya ji damezrênerên Koma Amed, Melek dike ango Evdilmelik Şêx Bekir. Havîn Saç a ku sala 2014’an filma xwe temam kir, weke sedema kêm naskirina Melek ê ku bi strana Rindê hema hema hemû Kurd dengê wî nas dikin, îşaret bi tercîha berxwedana Tevgera Azadiyê ya Kurd dike: “Di salên 90’î de hizra hunerê kolektîf ku li ber zext û zilma li ser nasname û çanda Kurdî rabû, hilberîna şexsî tercîh nekir. Ekola ‘kom’an jî ji şexsan wêdetir xwedî karekterekî kolektîf û hevgirtî bû. Di saziyên Tevgera Azadiyê de jî sazîbûnên kolektîf ên bi vî rengî jî bi pêş diketin.” Evdilmelik jî di vê çarçoveyê de yek ji wan kesan bûye ku ji navê xwe bêhtir xwestiye navê komê darîçav be. Em bi Havîn Saç re li ser pêvajoya çêkirina belgefilmê û maneya Melek ji bo wê peyivîn.

Fikra çêkirina belgefilma li ser jiyana Evdilmelik Şêx Bekir ji kû hat bîra te? 

Nifşê min bi lêguhdarîkirina komên NÇM’ê mezin bû. Nexasim Koma Amed, kêfa min pirr ji Koma Amed re dihat. Hê jî, ji bo min cihê strana wan a ‘Rindê’ pirr taybet e. Gava min li vê stranê guhdarî dikir jî, min ji xwe re digot, çima derheqa Evdilmelik Şêx Bekir de bi pirr kêm tiştan dizanim. Her wiha, gava min li derûdora xwe jî pirsa wî dikir, bersiveke têr û tijî min nedibihîst. Li ser vê yekê ez ketim pey şopa lêkolanê.

Çima navê Evdilmelik Şêx Bekir bi qasî dengê wî li Kurdistanê belav nebû? Gelek kes dengê wî nas dikin, lê bi navê wî, bi serpêhatiya wî nizanin?

Di salên 90’î de hizra hunerê kolektîf ku li ber zext û zilma li ser nasname û çanda Kurdî rabû, hilberîna şexsî tercîh nekir. Ekola ‘kom’an jî ji şexsan wêdetir xwedî karekterekî kolektîf û hevgirtî bû. Di saziyên Tevgera Azadiyê de jî sazîbûnên kolektîf ên bi vî rengî jî bi pêş diketin. Ev jî ne bi rêya şexs û kesayêtên bi serê xwe pêk dihat, bileksê vê, têkoşînek û hewleke hevpar pêk dihat. Evdilmelik jî yek ji wan kesan bû ku ji navê xwe wêdetir dixwest navê komê xuya û darîçav be.

Di belgefilmê de, li Rojavayê Kurdistanê ti kesî behsa wî nedikir. Hevalê wî yê zaroktiyê nivîskar Helîm Yûsiv behsa wî dikir, lê ew jî li Ewrûpayê bû. Çima lingê Rojavayê Kurdistanê di belgefilma te de kêm bû?

Hê şoreşa Rojava pêk nehatibû me dest bi çêkirina belgefilmê kiribû. Gava sala 2011’an ji bo çêkirina belgefilmê ez çûm Qamişlo û Amûdê hê jî miletê wir di bin nîrê zordestiya rejîma Baesê de bû. Lewma jî kesî nedixwest ji bo belgefilmê bipeyive. Vê yekê jî kir ku lingê Rojava kêm bimîne. Ne ji vê ba têra xwe isan hebûnku dikarîn derheqa wî de bipeyivin.

Gava te xwest derheqa Evdilmelik Şêx Bekir de gefilmekê çêkî, di berhevkirina agahî û belgeyan de te zehmetî kişand? Wekî mînak derbarê Evdilmelik Şêx Bekir ku êdî li Çiyayên Kurdistanê bûye Dr. Cuma de hema hema ti agahî tinene, yan jî em bi wan nizanin?

Di amadekirina vê de ji bo min tişta herî zehmet, xebata arşîvê bû. Jixwe, di salên 90’î de him berhevkirina arşîvê him jî parastina wê bi serê xwe meseleyek bû. Bi rêya hin kesan, min agahî berhev kirin û vê jî kir ku ez pêşiya xwe bibînim. Di nav nas, heval û hogirên wî de ku weke mekan Qamişlo, Amûdê, Mêrdîn, Amed, Stenbol û Elmanya di nav de bûn, min xwe gihand wan lê qada gerîla kêm ma. Lê piştî ku belgelfilm qediya hin kesên xwedî agahî ji wir xwe gihandin min, lê ji ber min qedandibû, min nedikarî wan li belgefilmê zêde bikim.

Çima navê Evdilmelik Şêx Bekir hate jibîrkirin? Gelo ji ber ku Kurdê Rojavayê Kurdistan bû, yan pirr zû şehîd bû? Çi bû sedem li gorî te?

Şehadeta Evdilmelik Şêx Bekir rastî salên 90’î hat ku wan çaxan wendahiyên mezin hebûn. Him nebûna dezgehên ragihandinê him jî zêdetir xuyabûna ‘kom’an kir ku Evdilmelik Şêx Bekir nehat naskirin. Lê belê bi ya min hê jî ne dereng e. Îro roj li Rojava di şert û mercên a niha de ji bo mayîndekirina bîranîn û hunerê wî wekî mînak mirov dikare li ser navê wî akademiya muzîkê an jî navendeke hunerî ava bike. Bi ya min ev yek herî xweş li bajarê çêbûyê Amûdê tê.

Piştî belgefilma te gelo hin kesan negote te,”Xwediyê vî dengî ku bi salan e me lê guhdarî dikir, ev bû naxwe?” Reaksiyonên bîneran çawa bûn?

Di vê belgefîlmê de ti armanca min a serketina şexsî tine bû. Esas, min dixwest bibim pirek di navbera bîner û hunermedekî de ku salên dirêj min lê guhdarî kiriye. Min dixwest di qada hunerî de hebûna mirovekî wekî wî hêja berbiçavtir bibe ku ev qad bi berdelên mezin a Tevgera Azadiyê ya Kurd çêbûye. Jixwe, navê filmê jî ji bo vê bû ‘Zêmara Derengmayî’. Lê mixabin film liqayî elaqaya sazî û festîvalên Kurdistanî nehat. Ji xeynî Festîvala Belgefilman a Amedê, li ti deverê derneket pêşberî bîneran. Piranî berteka insanan, hestiyarî bû. Wekî mînak kesên ku heman pêvajoyê jiyane û nifşên nû jî ji bo ku haya wan ji mijarê tinebû li ber xwe diketin.

Ev nivîs û hevpeyvîn di PolitikARTê (244) de derçû. Herçî bixwaze dikare ji lînka jêr xwe bigihîne vê PolitikARTê ku li ser cangoriyê Kurdistanê Evdilmelik Şêx Bekir bû:
https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politikart_244

Ferîd Xan: Mîna kujerekî xwînsar bi salan min diranên xwe cût...

‘Kurd hîn edebî şiyar nebûne’

 Rast e, ev 12 sal in min ti berhem nedane çapkirin. Di salên 2003-2004’an de jiyanê bi gelekî awayan bendên di navbera min û xwe de xwar û qetand. Lewre min ne tenê dev ji helbestê, her wiha min dev ji xwe û ji gelek nirx û zanînên jiyanî jî berda. Belkî di yek rojekî de Keleha Mâneyê ji bo min ket.

Herçî wêjeya Kurmancî ye, tê de “bêwarî” û “bêxwedîtî” hîsên beloq in. Hîsên ku gava mirov pêrgî van tê, pê diêşe, hin tiştên fêrbûyî ji nû ve dihizire. Helbesta Ferîd Xan “Çîroka Kûçikên Birçî” jî yek ji wan deqên wêjeyî ye û ev hîsên hanê dihewîne ku ev çend salên dawî di nav xwendevanên Kurdî de gelekî belav e. Helbet neheqî ye gava mirov şairtiya kesekî tenê bi helbesteke wî bi bîr bîne. Ferîd Xan digel ku ji mêj ve ye di wêjeya Kurdî de pêjna wî nayê, xwedî sê pirtûkên helbestan e. Di helbestên wî de mirov rastî hîsên “bêwarî” û “bêxwedîtî” yên miletekî tê. Jixwe, Ferîd Xan di hevpeyvîna xwe de ji bo vê yekê dibêje, “Di welatê xwe de bê welat mane” û behsa birçîtiya di nav axa qedîm de dike ku nehiştiye li dîroka xwe xwedî derkevin. Her wiha Ferîd Xan rexne li stranbêj û helbestvanên Kurd digire û ji bo vê yekê dibêje :”Rewşa wan di hemû warên civakî de çiqas xirab û xizan e, di edebiyat û huner de ji wê jî xerabtir û xizantir e!”
Em bawer in hevpeyvîna hanê ji bo xwendevanên Ferîd Xan û kesên ku meraqa wî dikin, wê balkêş be. 

Herî dawî 2006’an cenabê te “Klîpa Marên Birçî” derxist û nema pêjna wî hat. Gelo te dev ji helbestê berda an te di warê wêjeyê de bêhneke dirêj da? Xebatên nû li ber destê te hene?
Rast e, ev 12 sal in min ti berhem nedane çapkirin. Di salên 2003-2004’an de jiyanê bi gelekî awayan bendên di navbera min û xwe de xwar û qetand. Lewre min ne tenê dev ji helbestê, her wiha min dev ji xwe û ji gelek nirx û zanînên jiyanî jî berda. Belkî di yek rojekî de Keleha Mâneyê ji bo min ket. Rehên di navbera min û baweriyên min de, rehên malbatî, ramyarî, hestyarî û welatperwerî hêdî hêdî li cem min hişk bûn. Textê mâneyê di bin min de hilweşiya. Nirxên weke dem, dayîk, xwedê, mirov, welat, nijad, dîrok, leheng... Her wiha nirxên utopîk, evîn, hevaltî û hêvîdarî jî di nav de yek bi yek ji keleha min reviyan. Ez û keleha xwe ji aliyê valahiyek bê mâne ve hatin dagirkirin. Bi salan ez di wê valahiyê de, ango di bindestî û dagirkeriya xwe de jiyam. Bê xweda, bê dem û bê giyan... Mîna kujerekî xwînsar bi salan min diranên xwe cût... Zimanê xwe xwar... Bi çavên sor û tije hêrs li vê jiyana ku hosteyê wê derewvanek e, meyizand. Heta ku min “Aşê Demê yê Rastiyan” dît û xwe tê de hêra jî, jiyana min dareke hişka bê mâne bû û li van welatên derwariyê ba û bageran ji xwe re ew li ba dikir.

Ezê van fêkiyan ji darê bireşînim
Bi windabûn, hêran û xwedînkirinê re reqîb li ba min zîlên zanîneke nû jî aj dan. Li peyî Xwe, Xwedê û Demê ez gihîştim zanînên despêka dîrokê. Bi ava vê dîrokê min zîlana xwe av da û niha bûye dareke fêkîda. Bawer dikim ku di nêzîk de ezê van fêkiyan ji darê bireşînim. 
Ango ez gihîştim zanînên despêka dîrokê ku Mala Mâneyê li wir ava û wêran bûye. Mendayetiyê li wir dest bi axaftin û derewê kiriye. Destara demê ez ji zemanekî reş û derew derbasî zemanekî zelal û rast kirim. Weke ku min di teksta klamekî xwe de jî gotiye; “Ez ji xwe revîm, revîm ji xwe, rastî xwe hatim.” Piştî vê lixwerasthatin û xwedîtinê ez niha careke dî dikarim biaxifim. Lewre ez fêrî zimanekî nû bûm ku ev ziman rastiya vê medeniyeta me ya 30-40 hezar salî ji min re aşkere kir. Ez ê hewl bidim ku bi vî zimanî ji bo xwe û ji bo mendayetiyê Mala Mâneyê ji nû ve lê bikim.

Nexasim helbesta te ya “Çîroka Kûçikên Birçî” ev çend sal in hem bi Kurdî hem jî bi Tirkî pirr belav bû. Her wiha ev çend salên dawî miletê Kurd bi çend şerên mezin re rû bi rû ma. Gelo têkiliya wan şeran û belavbûna vê helbestê heye? An jî tesaduf e belavbûna vê?
Belavbûna helebestekê dê çawa tesaduf be? Jixwe, helbest behsa “birçîtî, bêxwedîtî û bêwariyê” dike. Şer hebin jî nebin jî belkî çend hezar sal in ku Kurd bi van sê têmayan re tim rû bi rû mane. Di welatê xwe de bê welat mane, di nava bax û bîstanên herî kevn ên medeniyetê, ango di baxê “Aden” û “Îrem” de birçî mane û ne karîbûne li xwe û li dîroka xwe xwedî derkevin, ne jî ti medeniyet û olî derfet daye ku ew bibin xwedî şar û şaristaniya xwe. 

Di helbestên te de hîsa “bêxwedîtî” û “bêwarbûn” a Kurdan xurt e. An jî mirov wer bêje çêtir e, tu dixwazî helbestê ji Kurdan re bike “Xwedî” û “War”?
Na! Helbesta min a wan deman zarîna Kurdekî derbider, birîndar, bêwar, birçî û bêçare ye. Lê herî zêde êşa zarîna nijad û mîtosa Kurdî ya nepejirandiye. Kurd ji aliyê çîrokvanekî ve hatine derbestkirin. Çîrokbêj, Kurdan kiriye sûcdarê gezkirina sêva qedexe. Hîn gelekî beriya van olên niha jî Kurd ji aliyekî ve “qewmê pîroz” ji aliyê din ve “qewmê lanetkirî” hatiye dîtin. Ev neh-deh hezar sal in ku Kurd ji aliyê ol û qewm û şaristaniyên derdorê ve zilmê dibîne. “Bêxwedîhiştin” û “Nebiwarkirina” Kurdan evqas kevn e. Hemû rastî û derewa vê medeniyetê di vê êş û zilma dirêj de ya ku li Kurdan hatiye kirin, veşartiye. Ji bo çîroka mendayetiyê sererast be divê ev dîrok û deh hezar sal jî beriya wê dîrokê ango tevahî bîst hezar salên vê şaristaniyê werin lêkolînkirin. Kurd di deh hezar salên despêkê de “Xwedî” “XoDa” û “Hemwelatiyên” despêkê yên vê medeniyetê bûn. Di deh hezar salên dawî de jî, bûn “qewmê xayîn” û kî li kû derê bû xwedî hêz û şaristanî, artêşa xwe, talankerî û wêrankeriya xwe girt û hat erda Kurdan. 

Cenabê te helbesta Kurdî ya nûjen dişopîne? Helbesta Kurmancî di çi rewşê de ye û ber bi kû ve diçe? Wê Kariye bibe malê civakê an ji civakê dûr e?
Helbestvanên Kurd, stranbêj jî di navê de, halî-hazir ji pîrejinên Kurd xerabtir digirîn. Helbest û stranên wan jî, ji lorîk û goriyên dayikên Kurd gelekî lawaztir in. Mixabin!
Halbikî pêşiyên gelekî kevn ên Kurdan ziman ava kirin û dane vê medeniyetê. Dîlan, stran û awaz li dar xistin û pêşkêşî Xwedayan kirin. Zimanê Kurmancî xwedî hest û mâneya herî kevn a axaftina mirovayetiyê ye. Lê mixabin deh hezar sal in ku zimanê Kurdan tê jêkirin. Lewre Kurd hîn jî lâl in, hîn jî gotinên xwe berhev nekirine. Peyvên ku bi hezarî salan e ji xwe re heram kirine, hê nû bi nû dibiriqînin û dizarin. Mâneya êşa xwe hê nû bi nû kûr dikin. Lewre Kurd hîn edebî şiyar nebûne. Rewşa wan di hemû warên civakî de çiqas xirab û xizan e, di edebiyat û huner de ji wê jî xerabtir û xizantir e!

 Ev hevpeyvîn 30 Nîsana 2018 di rojnameya Yeni Ozgur Politikayê de derçû

 

Ferîd Xan kî ye?

Ferîd Xan di 7’ê Tîrmeha 1979’an de li gundê Înaqaya ya Gimgimê hate dinyayê. Di 15 saliya xwe de dest bi helbestê kir û 19 salî pirtûka wî ya yekemîn bi navê ’Kemana min mîna gundekî digirî’ hat weşandin. Di sala 2003’an de pirtûka wî ya duyemîn bi Tirkî li Stenbolê bi navê Altı Katlı İnsan Kulesi (Barûya Şeşqat a Mirovan) hat çapkirin. Demekê li Elmanya Edîtoriya Kovara Amara ya wêjeyî û hunerî kiriye. Di Mezopotamya TV’yê de programek bi navê ’Ba û Ka’ li ser wêje û helbestê amade kir. Ji sala 1994’an vir ve li Elmanyayê ye.
Herî dawî jî sala 2006’an ji weşanxaneya Belkî pirtûka helbestan ’Klîpa Marên Birçî’ derxist.

Serpêhatiya kovara Tîrêjê û Rojen Barnas

https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politika_kurdi_i_i_

TÎRÊJ şoreşek çandeyî afirand

 

Di helbesta modern a Kurdî/Kurmancî de sê qonaxên girîng hene ku her yek ji wan bi xwe re nifşek derxistiye. Yek ji wan qonaxan kovara Tîrêjê ye ku Arjen Arî (Xasenezer / Ceribîn), Evrensel Basim Yayin, 2013) ew wekî "nifşê Tîrêjê" bi nav dikir, jixwe Arjen Arî jî xwe aydî vî nifşî didît. Ev kovara ku tenê çar hejmar li kelepûra Kurdî zêde kirine, ji gelek aliyan ve hêjayî nirxandin û lêkolînan e. Di derxistina vê kovarê de navek derdikeve pêş ku jixwe bi helbestên xwe di edebiyata Kurdî de cihê xwe girtiye. Ev nav, Rojen Barnas e ku bi helbestên xwe yên nemir di edebiyata Kurdî de bûye pêşengê dewrekê. Rojen Barnas ji bo kovara Tîrêjê û nifşê wê dibêje: "TÎRÊJ nebûna ewê kesayetiyên edebî yên şi’ra kurdî mîna Rojen Barnas, Mem Ronga, Berken Bereh û Arjen Arî jî îro tune bûna. Wisa bawer im."
Me hevpeyvîna xwe bi Rojan Barnas re, bi rêya emaîlê kir û em ê bêyî ku dest bidin bersivên Barnas, wê biweşînin. Ango em ê tercîhên wî yên nivîsandinê neguherin û weke wî tercîhkirî di hevpeyvînê de bihêlin. Em hêvî dikin xwendavanên Rojen Barnas û hezkirên helbesta Kurdî jî wê bi rêya vê hevpeyvînê hem derbarê şairtiya Rojen Barnas de hem jî dewr û qonaxa Tîrêjê ji nêz ve nas bikin.     
  

• Tîrêj bahaneya ku bi kurdî nayê nivisandinê rizand. Ew kesên çav bi Tîrêjê ketin ecibandibin an ne, dest pê kirin sihêtiya xwe ya bi kurmancî nivisandinê kirin.

Cenabê te dikare ji me re qala serpêhatiya xwe ya şi’rê bike? Çawa û kengî te dest bi şi’rê kir?
Wek nivîskî, min bi tirkî dest bi nivisandina şi’rê kir. Di dawiya pola sisiyan a xwendegeha navîn de defterek min a bi 15-20 şi’ran hebû. Navê wê jî “Vatan afaklarında” bû. “Afak” bi xwe pirejmariya “ufuk”ê bû, vêcarê min ew carek dîtir jî kiribû pirejmar. Wekî ku hin zaro dibêjin “em çûn Botanê”. Botan ji xwe carek hatiye tewandin, xuyan e pê dilê wan rihet nabe vêca carek dîtir jî ditewînin. Ya min bêguman ji nezaniya bi heycana zarûtiyê bû.
Di havîna sala 1958an de gava bavê min ji bona qursa tekamulê (ostayê tamîra dozer, grayder û makîneyên giran bû) çû Anqerê û di peyde zivirî, wek diyarî ji min re bi navê “Şiir Defteri” antolojiyek şi’ran a Vasfi Mahir Kocatürk anî. Min jê gelek hez kir. Di demên xwe yên vala de min dixwend û çav lê digerand. Bi saya wê guhê min li ser aheng, rîtim, redîf, beşavend (qafiye) û hin hunerên şi’rê vebû. Di lîseyê de bi hînbûna teoriya hunerên edebiyatê min hê bêtir û yên di asta bilindtir de şi’r nivîsîn.
Şi’rên min cara pêşî di kovara edebî ya bi navê “Karacadağ Mecmuası” de hatin weşandin. Paşiyê navê wê bû “GÜVEN”. Wekî dinê di rojnameyên bajêr yên mîna Demokrasiye Güven, Dicle, Yeni Yurt, Diyarbakır de jî derdiketin.
Karacadağ, Güven û Demokrasiye Güven ji aliyê gorbehişt Sabri Şenci ve dihatin derxistin.
Heta dawiya 1964an şi’rên min gişt bi tirkî bûn û yên dema zarotî an xortaniya berî 18 saliyê bûn. Di wan de motîfên kurdî, kurdayetî an civakî tunebûn. Hin jê xezel bûn û bi pîvana erûzê bûn, hin jî bi kîtejmarî di forma “koşma” an “deyiş” de bûn.
Di dawiya 1964an de wek bi hişmendiya siyasî ya kurdî di hişê min de guherînek çêbû. Aliyê min î kurdperwerî û Kurdistanparêziyê geş bû û pêşve çû. Min biryar da ku eger binivîsim, ezê (berhemên edebî) êdî bi kurmancî binivîsim. Min heta 1966an du-sê şi’r nivîsîn, wekî “Çûm Diyarbekirê”, “Şîretên Şêx, Axa, Began”, “Bihar e îro”. Lê qewlî Xanî ve hem “bazar kesat” bû û hem jî raxbeta lê guhdarîkirinê tunebû.. Îmkana çapkirin û weşandinê jî ji binî tunebû.
Di 1968an de şi’ra min a bi navê MEMO bi îmza Memo Guhderz di pirtûka Fêrbûna Xwendina Kurdî, Paris-1968 ya Mîr Kamran Âl-î Bedirxan de çap bû. Di wan deman de min îmzayên wek Şêrgo Ciwanroj, Memo Guhderz bi kar tanîn. (bo agahiya zêde binêrin li kovara Nûbihar hej. 138).
1970ê de li Sirûcê, 1971 de li Farqînê ku polîsan avêt ser mala me, dest danîn ser hemû nivîs û pirtûkên min. Pêre jî şi’rên min ên ku hebûn gişt telef bûn.
Di pey 1975an de min dîsa dest bi nivisandina şi’ran kir. Berhemên di Li Bandeva Spêde yên wê demê ne, ango yên salên di navbera 1975-79 in. 
Rêwîtiya min a bi şi’rê re bi vî awayî bû.

Meriv gava şi’rên Rojen Barnas dixwîne, çêja şi’rên klasîk jî jê digire ya modern jî. Şi´ra klasîk a Kurmanciyê û şi´ra modern li kû digihijin hev û li kû ji hev vediqetin? Şi´reke nû ya ji klasîkê qut di peywenda Kurmancî de mumkin e gelo?
Şi’ra klasîk kîjan e? Ya modern kîjan e? Ji van têgehan mebest “klasîsîzm” û “modernîzm”a ekolên edebî yên fransiz bin, di edebiyata kurmancî de ew çênebûne û tunene. Eger mebest şi’r û edebiyata medresê ku ev teqabulê edebiyata dîwanî dike û ya dinê ku di HAWARê de, yên bi pîvana xwe kîtejmarî, bi mijara xwe civakî, neteweperwerî, kedparêzî filan be, ew tiştek dinê ye. Hingê divê meriv navek dîtir lê bike.
Şi’ra kurmancî wek kom ev in: 1) Şi’ra dîwanî. 2) Şi’ra gelêrî. 3) Şi’ra nû ya bi HAWARê û şûn de.
1) Şi’ra dîwanî, ew şi’r e ku li dîwanên mîr, beg, şêx û melayan tê xwendin û li gora zewq û têgihîştina wan a felsefî û edebî ye. Piranî bi pîvana erûzê ne. Forma wan xezel, qesîde, mesnewî, mustezad, murabba’ û wek çarîn
hene. Wek mînak yên Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Melayê Bateyî û Ehmedê Xanî.
2) Şi’ra gelêrî: a) Ên dengbêjiyê, wek yên mêrxasiyê, lawik, heyranok ku li gora denglêhatina dengbêj, reng û aheng dayîna wî, rist dirêj an kurt dibe. Di vana de ristek dibe ku pir dirêj be û yek jî bi tenê bi dengek wek “û” be. b) Dîlokên ber govendê, dûrikên ber tembûrê, qewlikên derwêşan ku ev wek pîvana kîteyan bi kîtejmarî li hevûdu dinêrin.
3) Bi HAWARê û şûn de bandora “edebiyata milli” ya tirkî şewqa xwe da ser şair û nivîskarên wê jî. Di şi’rê de rêçika wan şopandin. Pîvan bi kîtejimarî; mijar welat, milet, serîhildana li hember zilmê; form geh wek mesnewî, geh wek murabba’ an bend û çend jê jî wek mustezadên serbest ku meriv dikare bêje şi’ra serbest. Herwekî çend ên Mîr Celadet Bedirxan û ên Qedrî Can. 
Bi dîtina min besta şair mîna aveka zindî ya herikok e: Av li serejêran bi gurregurr û bi lemelem e, li deştên rast de hêdî hêdî û nermenerm e, gava zinarek derdikeve pêşiyê hingê dikeve êrîşê radibe pêdarê. Vegotina şi’rê jî divê li gora awayê mijar û hestên şair wek ava çemek bi xwezayî biherike. Di nav qaliban de neyê hevsarkirin. Mijar an hest hene ku divê geh bi menderesan çivan bidin xwe, geh li ber zinarek rabin pêdarê û geh nişkave ji bilindayiyek wek sîlav bi gurmînî dakeve, bikeve xwarê.

• Ew kesên HAWARê ji me zanatir, xwendatir û di asta civakî de jî ji qorên ji yên me bilintir bûn. Em zarokên nîvbajarî an yên qesebeyan bûn. Em herdû nifş jî me zanîn û qabiliyeta xwe ya ji tirkî bi transformasyonek erînî veguhast qelabt ser xizmeta kurdî.

 
Şi’ra min ji senteza van hemûyan pêk tê
Roja min biryar da ku bi kurmancî binivîsim, min ev gişt dan ber çavê xwe.
Şi’ra min şi’ra kurmancî ye; ji senteza van hemûyan pêk tê, lê bi serê xwe ne yek ji wan e jî.
Li gora çi mijarê, li gora çi hestî û li gora besta xwe ezê bi çi ahengê jiyan bidim vegotinê ku gotin ji gotinek rojane ya asayî derkeve, bibe sotika efsûnê û mesaja min a hinavî ragihîne hawîr û ew ragihandin ji dengêminbûyînê derkeve, bibe deng û jendina hestên xwendevanan û guhdêran jî. A mesela min a şi’ra min ev e.
Li gora rewşa mijarê şi’r dibe ku di forma klasîk de be jî û dibe di ya serbest a bêpîvan, bê rîtm û bê aheng be jî. Lê yê girîng ku zindî be, jiyanek jê bifûre.
 
Cenabê te yek ji wan kesan e ku nivîs û şi’rên wî di kovara Tîrêjê de weşiyane? Tu dikarî ji me re qala serpêhatiya xwe ya kovara Tîrêjê bikî?
Di 1971 de ji doza D.D.K.O.ya Silîvan ez hatim girtin. Hingê ez li lîseya Silîvan mamostayê grûba edebiyatê bûm. Ev girtin bû sedemê ku hem ez ji kar avêtim û hem jî mafê min ê “yedek subay”tiyê ji min standin û wek “sakıncalı er” şandin eskeriyê. Min li dijî biryara MEB (Wezareta Perwerdeyî ya Millî ya deweta Tirk) li Dadgeha Şêwrê îtîraz kir. Dadgeha Şêwrê biryara MEBê betal kir. Di pey lêbûrîna giştî ya bi biryara Dadgeha Destûrî (AYM) ya 1974an, mafê min î “yedek subay”tî li min hate vegerandin, lê mafê mamostatiyê nedan min. Wek katib riya xebatê dan ber min. Lê ew jî bi şertê ku ji wilayetên Burdur, Muğla an Uşak yekê hilbijêrim. Mecbûr mam. Ji aliyê aborî ve tu çareya min tunebû. Bi hêviya ku bi riya Dadgeha Şêwrê dîsa hem vegerim ser karê mamostatiyê û hem jî li deverek Kurdistanê bikarim bixebitim, min Muğla hilbijart. Li “Midûriyeta Perwerdê ya Millî” ya Muğlayê ji serê tîrmeha 1975an pê de wek katibek sade xebitîm. Di dema hikûmetên Ecevit de hem nasên ji rêxistina CHP’ya şaxa Muğlayê û hem jî nêzedostên Hikmet Çetin -ku cîgirê Ecevit bû- ji Diyarbekirê ketin navberê da ku ez vegerim ser karê xwe yê mamostatiyê û hem jî vegerim herêma xwe. Hevalên min ên berê yên ji TÖSê (Sendîkaya Mamosteyan a Tirkiyeyê) hingê di MEBê de bûbûn muşawir û hin jî  “alîkarê midûrê giştî”. Lê ji ber cezayê min î ji TCK 141/5, ango ji kurdîtiyê bû, rewşa min zor bû. MEB di adara 1979an de biryar da ku bi şertê li navenda Muğlayê bixebitim ez vegerandim ser karê mamostatiyê. Pê hisiyam ku li ser min biryara “li herêma xwe û li Diyarbekirê nikare bixebite” ya wilayeta Diyarbekirê heye. Ev sirgûna bêsînor bû û ne bi dilê min bû.

Mi Li Bandeva Spêde wek çar nusxe derxistibû
Di westana havîna 1979an de ez zivirîm Farqînê. Min salek berî hingê metina daktîlokirî ya Li Bandeva Spêde wek çar nusxe derxistibû û sisiyên wê li çend hevalên pêbawer belavkiribû da ji min re veşêrin. Yek ji vana (Salim xoce) şevek ji mêvanê xwe - ku berpirsiyarek ji yên D.D.K.D./KİPê bû- M. Elî re wek çerezê piştî şîvan dixwîne. Şi’rên min li xweşa wî diçin û bala wî dikşînin. Ew û hin kesên ji rêxistinê li ser îmkana derxistina kovarek seranser bi kurdî gotûbêj dikin. M. Elî û Omer Çetîn pêşniyaza xwe li min kirin. Wek profesyonel (ango bi mûçe) min beşa kurmanciya wê li xwe girt. Bi mûçe bû ji ber ku minê dev ji karê xwe yê mamostatiyê berda. Ewê pirtûka min jî çap bikirina. Min pêşniyaza wan pejirand. Ev firsetek baş bû.
Min ji karê mamostatiyê îstifa kir û hatim Silîva, mala xwe. Min bernameya xwe amade kir. Min dikaribû şi’r, bend, çîrokên mîzahî, çîrokên sade, nivîsên li ser folklor an mîtolojiyê, wergerên ji tirkî, berhemên folklorîk wek stranên ber govendê amade bikim. Lê, nedibû ku gişt bi navê “Mehmet Gemici” derkevin. Diva wisa xuyan bikira ku kesên cihê cihê tê de dinivisîn. Ji ber naznavên min ên berê wekî Şêrgo Ciwanroj û Memo Guhderz deşifre bûbûn, min hin nav an naznavên nû tesbît kirin.
Ji bona şi’rê min du nav çêkiribûn: Rojen Barnas û Arjen Arî. Ji bona nivîs û çîrokan jî Serxas Arda, Ferîdon Salar, Flît Totanî, Mihemed Qasim. Berhemên folklorîk û raberî jî ewê bê îmza bûna.
Berî çapa hejmara pêşîn rojekê, Ehmed Beğik û du xortên zanîngehê bi hev re hatin seredana min. Mijara sohbeta me li ser amadeyiya TÎRÊJê bû. 


Navê Tîrêjê pêşniyaza min bû
Min ji wan re giliyê bernameya xwe kir û bêguman yê îmzayan jî. Li ser navên “Rojen Barnas” û “Arjen Arî” çimayî û çawayiya wan axifîm. Ji aliyê geşbînî û dilgeşiyê ve “Rojen Barnas” li min bêtir xweş dihat. Yek ji wan xortan pêşiyê bi navê O. Dara, paşiyê bi yê Arjen Arî li riya şi’ra kurmancî kudand. Camêrê dinê jî bi gumana min şair Berken Bereh bû (dibe ku ez şaş bim, hê jî rastiya wê nizanim.)
Navê Tîrêjê jî di civîna me ya pêşî de pêşniyaza min bû. (Di civînê de Omer Çetin, M. Elî, Ehmed Beğik, Mem Ronga, Nedim Dağdeviren hebûn.) Tîrêj dê ji sê mehan carekê û salê çar hejmar derketa.

Cara pêşîn bû ku kovareke bi temamî bi kurdî derdiket
Hejmara pêşî û Li Bandeva Spêde di dawiya sala 1979an de ji çapê derketin û belav bûn. Di dîroka komara Tirkiyê de cara pêşîn bû ku kovareke seranser bi kurdî û ya ziman-çand û edebiyata kurdî derdiket. Ji aliyê Li Bandeva Spêde ve jî dîsa cara pêşî bû ku di dîroka Tirkiyê de pirtûkek bi şi’rên bi kurmancî ya ji aliyê kurdekî ji Tirkiyê çap dibû û belav dibû. Pirtûka Eskerê Boyik çendekî berê derketibû, lêbelê Eskerê Boyik şairek kurdê Sovyetê bû.
Berpirsiyariya min ev bû ku min nivîsên xwe amade dikirin, didan Salim xoce, wî jî digihandin Diyarbekirê. Di pey de çawa dibû, çawa çêdibû haya min jê qet çênedibû. Ji nivîskaran jî yên ku me hevûdu dinasî yek Mem Ronga bû û yek jî Malmîsanij bû.
Hersê hejmarên pêşî ku li Tirkiyê derketin, seranser xwemalî bûn. Ya çaran ku li Stockholmê weşiya bi beşdariya hin kurdên Sovyetê derket. Di pey desthilatdariya leşkerî ya 12 êlûn 1982 xebata TÎRÊJê rawestiya, karê min jî bû mesela “xerc bittî, ‘emele paydos”a belediya Diyarbekirê.
Serpêhatiya min a bi TÎRÊJê re ev bû. Ku TÎRÊJ nebûna ewê kesayetiyên edebî yên şi’ra kurdî mîna Rojen Barnas, Mem Ronga, Berken Bereh û Arjen Arî jî îro tune bûna. Wisa bawer im.
Tîrêj bahaneya ku bi kurdî nayê nivisandinê rizand. Ew kesên çav bi Tîrêjê ketin ecibandibin an ne, dest pê kirin sihêtiya xwe ya bi kurmancî nivisandinê kirin.

Di qonaxa şi’ra modern a Kurmancî de Hawar bi roleke sereke rabû. Paşê Tîrej qonaxa hem bi şi’ra Kurmancî hem bi şi’ra Kirmanckî vê qonaxê gavek bi pêş ve bir. Gava tu her du nifş û stargehên Kurdî didî berhev, resmeke çawa di serê te de çêdibe?
Dilsoz û rewşenbîrên kirmanckî çawa difikirin, çawa dinirxînin, nizanim, lê li ba dilê min di tanga kirmanckî de TÎRÊJ şoreşek çandeyî afirand. Ostayê wê şoreşê jî Malmîsanij û hevalên wî bûn.
Vêca em bizivirin ser kurmanciyê. Min berhevoka HAWARê cara pêşî li Muğlayê, li mala birêz Kaya Müştakhan dît. Haya hevalên me yên dîtir hingê ji HAWARê hebû an ne, nizanim. Lê mesela dil miqabilê dil e. Em herdû nifş jî bi xwendin û perwerdeya bi çanda tirkî gihîştibûn (Cegerxwîn ne tê de). Ew kesên HAWARê ji me zanatir, xwendatir û di asta civakî de jî ji qorên ji yên me bilintir bûn. Em zarokên nîvbajarî an yên qesebeyan bûn. Em herdû nifş jî me zanîn û qabiliyeta xwe ya ji tirkî bi transformasyonek erînî veguhast qelabt ser xizmeta kurdî. Em herdû nifş jî di wê baweriyê de bûn ku bê xwedîderketina li ziman û pêşvebirina çandeya nivîskî, em nagihîjin gehaneka netewebûyînê.
Ew pêşîkê me, mezinê me bûn û ji bona min hê jî wisan in.
Têkoşîna çandeyî jî wek têkoşînên din pêşbaziya ragihandina çiraya olimpiyadê ye. Em jî di vê pêşbaziya ku bi şevçiraya Melayê Cizîrî dest pê kiriye û hatiye heta tanga me, wek isyasyonek an wek pirek bûn. Me bi serê darika pênûsa xwe agirê nîv-vemirî veda, sotikên di nêv de bi me geş bûn û bêguman hinekên dinê jî ewê werin, hilkin û geştir bikin.
Moderniya şi’ra herdû nifşan jî bêtir ji aliyê mijarê ve ye. Di şûna mijarên klasîk de yên civakî, welatperwerî, serxwebûnxwazî, hêjayiyên mirovî, kedparêzî û ronahîperwerî anîn. Ji aliyê teşeyê şi’rê ve forma serbest jî ji aliyê Mîr Celadet beg û Qedrî Can ve hê berî me dest pê kiribû. Me jî bi awayek dîtir li gora qabiliyet û şarezayiya xwe ew pêşvetir bir.


Şi’r yara min a bê mesref e

Gelek nivîskarên Kurmanciyê, pêşî xwe li şi’rê ceriband, lê piştre bi pexşanê nexasim bi çîrok û romanê dewam kir? Ya cenabê te, em gotarên ji bo kovaran nivisîne bidin aliyekî, ji xeynî pirtûka çîrokan "Hingê", berhem neda di warê pexşanê de? Di nivîskariya Rojen Barnas de ji serî heta niha bi şi’rê re têkiliya wî çi bû û çawa bû?

Herkes wekî hev jêhatî nabe. Ew merivên bi qabiliyet û şareza bûn, wa ye ez ji nav wan tembel derketim.
Ez wekî bavê şeş zarokan pêwist bû ku pêşiyê mala xwe xwedî bikim. Keysa min a bi nivîsên xwe aboriya xwe sererast û mala xwe pêxwedîkirinê, çênebû. Melayketê min û yên bazara xwendevaniya kurmanciyê ji hev re nekeniyan, kîmya wan li hevûdu nekir. Pirtûkên min ku her yek pêncsed nusxe çap bûbûn -ji bilî ku pirtûkxaneya Swêd jê çend nusxe kirîbe- sed heb jî nehatin firotin. Ku her yek bi temamî bihata firotin jî belkî tevîhev serê pirtûkê 1000 kron an 100 ewro biketa destê min, belkî ne ew çend jî. Ew jî ne bi qasî mesrefa kaxezê wê bû. Ji firotana wan heta niha 1 ewro jî neketiye destê min. Nexwe ku bazar hebûya dilê min hebû xeta çîrokên Flît Totanî pêşve bibim, romanên wek “Û Don Şolî Diherikî” nebûna jî mîna “Aleksî Zorba”, “Fontamara” an jî “Doktorê Gund” binivisînim, lê dev ji şi’rê jî bernedim. Lê nebû.
Em bêjin pexşan an nesir, her çibe heta niha sê berhemên min derketine; 1. Hingê (çîrok), 2. Bi Kurmanciya Gewr (bend û nivîs), 3. Silvan, Silîvan/Farqîn (ku ji gelek awayan danasîna Farqînê ya heta salên 1980 ye).
Wek şi’r, 1. Li Bandeva Spêde, 2. Heyv Li Esmanê Diyarbekirê, 3. Milkê Evînê, 4. Yelda ku her çar pêkve bi navê Kadiz li Tirkiyê çap bû. Mala wan ava Nûbihar her çar pirtûkên min jî li Tirkiyê çap kirin û weşandin. Ya ku jê piçek bi hêvî bûm Kadiz bû, lê ew jî di 3-4 salan de bi zorê 500-550 nusxe firotin. Welhasilê gotinê serî qûç xuyan bike jî di tanga min de binî pûç e, bazara berhemên min li derûdora sifirê geriyaye.
Ne wek berê, lê hê jî carcarna şi’rê dinivîsim. Şi’r yara min a bê mesref e, ne çarika serê wê diqete û ne sola piyê wê dimehe, ku nû bikim.

•   Xewna min, armanca min, belavbûn û bicihbûna kurmanciyê ya di nav nifşên nû de ye, ku kurmancî di nav nifşên nû de ji mirinê bifilite û vejî. Êdî ev bi riya muzîkê dibe an bi riya nivîskî dibe, xem nîne.

Wa dibe 36 sal ku Rojan Barnas li xeribiyê ye. Xeribî çi li nivîskariya Rojen Barnas zêde kir çi jê kêm kir?
Çûna welatekî nû wekî çûna eskeriyê ye. Li mala xwe, li gundê xwe an li bajarê xwe tu xwedî statuyek î, zana yî, bivê nevê asteka te ya civakî heye. Lê gava têy welatekî nû mîna kilûkoran î. Bi ziman nizanî, pizikek tê tercumaniya te dike, diçî hînbûna ziman, xoce an dilê xwe bi te dişewitîne an jî bi tinaz dike pilewil ku tu jê fam nakî. Ecemîtiya eskeriyê 3-4 meh dajo ya welatekî xerîb dikare heta bi hetayê bajo. Wek mînak Vallon 400-500 sal berê hatine Swêdê, lê hê jî bi awayek wek xerîb tên hesibandin.
Lê xerîbiya li Swêdê ji ya welatên din cihêtir e. Îmkana ku meriv hem ji kîsî dewletê bixwîne û him jî serê saetê pere bistîne hebû. Li gora hewcedariya malê alîkariya xanî peydakirinê û alîkariya kirêdayînê, heta ku meriv dikete karekî alîkariya debara malê distand. Serbestiya bi zimanê xwe axaftin, nivisandin û pêşvebirinê hebû. Niha jî heye lê berê zêdetir bû. Ji kar û xwendinê ku firseta te ya vala çêbibe dixwazî bi cildan roman binivîse.
Mesela nivîskariya min: Ez nivîskar im an ne? Ku pirs bi maneya meslekî/aborî yanî ku ji nivîskariya xwe debara xwe kirin û jê xwarin be, ez ne nivîskar im. Lê bi maneya heweskarî/hobî be, dikarim bêjim ku min jî hin kaxez reş kirine.  

Şi’rên te bi dengê Ciwan Haco li her derê Kurdistanê belav bûn, tevî ku gelek kes nizanin ew şi’rên Rojen Barnas in jî. Şi’rên Rojen Barnas û dengê Ciwan Haco pirr li hev hatin. Cenabê te dikare qala rasthatina wan helbestan û dengan bike?
Ciwan Haco hunermendek gelek hêja ye. Dengê wî ne bi tenê li Kurdistanê li seranserê cihana kurdewariyê belav bûye. Bi saya bi stranî xwendina wî sê-çar şi’rên min jî gihan ber guhên çend kesan weyaxud çend kes pê hesiyan ku wa ye yek bi navê “Rojen Barnas” jî heye. Mala wî ava.
Heyranên deng û hunera wî gelek in. Ew dengek, ahengek cuda digihîne guhdarên kurmanciyê.
Xewna min, armanca min, belavbûn û bicihbûna kurmanciyê ya di nav nifşên nû de ye, ku kurmancî di nav nifşên nû de ji mirinê bifilite û vejî. Êdî ev bi riya muzîkê dibe an bi riya nivîskî dibe, xem nîne.
   
Salên 90´î gêncên Kurdan xwe li helbestê girtin û li derûdora kovarên cûr bi cûr ku kovara Rewşen di wan deman de zêdetir derket pêş, civiyan. Ev nifşên ku vê çaxê xwe li kovaran girtin û niha xwedan kîtêb in. Niha jî li gorî şi’rê zêdetir roman û çîrokên Kurdî belav in. Cenabê te halê şi’ra Kurmanciyê ya heyî çawa dinirxîne?
Keysa min a aborî û ya zemanê min î vala yê ji ber xebatê rê nedaye ku ez weşanên edebî an siyasî yên welêt bişopînim. Nirxandin bûyerek subjektîf e. Li gora min tiştek hêja dibe ku li gora hin kesên dîtir bêmane be an jî berevajiyê wî. Bêjing an parzûna herî qenc zeman e. Ku kurd bigihîjin kesayetiya xwe ya siyasî û serweriya ser axa xwe ango xwedî dewleta xwe bin, ewê şi’ra wan jî, roman û çîroka wan jî, sînema û resamiya wan jî bigihîje pêpelûka xwedî qedr û hêjayiyê. Lê heta welatê wan mustemleke, gelê wan jî di rêza koleyên bênasname de bimîne, bi hezaran Mayakovski û Neruda, Balzac û Tolstoy, Polanski û Picasso jî ji navê derkevin, ewê tu rûmetek ji wan re tunebe. 

Cenabê te ji bilî şi´rê di warê pîşeyî de bi çi mijûl e? Di nava rojeke te ya asayî de çi herçî zêde li pêş e?
Ji serê 2010 vê de xanenişîn (teqawid) im. Ji aliyê hunerî ve tu şarezayiyeka min a berbiçav tune. Di salê lîseyê de resmê min piçek pak bû, lê paşiyê ew jî kor bû. Wek mijûliya rojane bi karek redaksiyonî (çavlêgerandin û rastkirina hin metnan) hevkariya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê dikim. Ev ji sala 1983 vê de ye, wisan e. 

Ev hevpeyvîn di PolitikARTê (236) de derçû. Ji bo xwe gihandina vê PolitikARTê ku li ser "Sê nifşên helbesta Kurdî (Hawar, Tîrêj, Rewşen)" bû lînka jêr bitikîne:
https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politika_kurdi_i_i_

Bextiyar Elî li Îtalyayê deng veda

Hinarên Bextiyar Elî 

êdî bi Îtalî ne

• Hinara Dawî ya Dinyayê ya Bextiyar Elî piştî rêwîtiya li nav zimanên Farisî, Kurmancî, Elmanî, niha geşta xwe li nav zimanê Îtalî wê dewam bike.

Wergera romana nivîskarê Kurd, Bextiyar Elî a bi navê ”Hinara Dawî ya Dinyayê“ ku bi zimanê Îtalî ji weşanê Chiarelettere derçûbû, li Îtalyayê ji alî çapemenî û xwendevanan ve eleqayeke mezin dît. Bextiyar Elî 11´ê Adarê li Mîlano li gel rexnegirê navdar ê Îtalî Goffredo Fofi, li ser Hinara Dawî ya Dinyayê peyivî.
Wergera romana nivîskarê Kurd, Bextiyar Elî a bi navê ”Hinara Dawî ya Dinyayê“ ku bi zimanê Îtalî ji weşanê Chiarelettere derçûbû, li Îtalyayê ji alî çapemenî û xwendevanan ve eleqayeke mezin dît. Bextiyar Elî 11´ê Adarê li Mîlano li gel rexnegirê navdar ê Îtalî Goffredo Fofi, li ser Hinara Dawî ya Dinyayê peyivî.
Goffredo Fofi li wir pesnê romana Hinara dawî da û ji bo romanê got: ”Gava min Bextiyar Elî xwend coş û heyecaneke min girt. Ev di heyata min de kêm car tê serê min. Gava min Gabrîel Garcia Marquez, Salam Ruşdî, Kurt Vonnegut xwend min ev heyecan jiya. Di Hinara Dawî ya Dinyayê de azadî ne tenê lêgerîneke polîtîk e, jê wêdetir e ku heta mirov vê hîs dike.”


 


Parastina nirxên gerdûnî dikim
Her wiha gava Bextiyar Elî li Mîlanoyê bû yek ji rojnameya Îtalî ya navdar La Stampa û rojnameya çep Il Manifesto jî pê re li ser romana wî hevpeyvînek çêkirin.
Piştî vê Bextiyar Elî tevlî bernameya Radio Radicale bû. Nivîskar Elî di bernamaya radyoyê de got, “Ez ne dîrokzan im ku li ser bûyerên tarîxî binivîsim. Di navbera wêjekar û dîrokzan de gelek ferq hene. Ez bi rêya wêjeyê dixwazim dêhna însana bidim li ser tarîxa Kurdan. Ez her çiqas behsa Kurdên li Iraqê bikim jî, parastina nirxên gerdûnî dikim. Jixwe ez bi serpêhatî û çîrokên xwe yên neşidandî dixwazim parastina nirxên gerdûnî bikim. Di heman demê de divê miletê min jî li ser nirxên gerdûnî tevbigere û bihizire. Miletên Rojhilata Navîn li ser nasnamayên xwe aliqî mane. Jixwe yek ji niyeta min a vê romanê jî ev bû ku em xwe nêzî nirxên gerdûnî bikin û vê ji nû ve kişf bikin. 
Her weha nivîskar Bextiyar Elî 12´ê Adarê jî li Torîno bi xwendavanan re peyivî û romana xwe ji bo wan îmze kir. 




Piştî bi zimanê Elmanî Îtalî

Romana Bextiyar Elî "Hinara Dawî ya Dinyayê" ku ji bo vê romanê digot, "Bi rastî ez bi rêya vê romanê li Kurdistanê hatim nasîn", piştî bi zimanê Elmanî, bi Îtalî jî derdikeve. Romana ku gava bi zimanê Elmanî derket, ji aliyê xwenevanên Elmanî ve gelekî hat xwendin, kir ku li Elmanyayê Bextiyar Elî bi nav û deng bibe. Piştî wergera wê ya bi Elmanî, sala 2017´ an Bextiyar Elî xelata Nelly-Sachs wergirtibû ku xeleteke bi qîmet e di warê wêjeyê de li Elmanyayê.


Romannûsê herî zêde tê xwendin
2016´an jî du romanên wî Xezelnûs û Baxekanî û Şarî Mosîqare Spiyekan bi zimanê Ingilîzî jî derçûbûn.
Bextiyar Elî weke yekem romannûsê Kurd tê nasîn ku bi firotina romanê xwe li Başûrê Kurdistanê kariye debara xwe bike. Jixwe çapa romana wî Duwahemîn Henarî Dunya (Hinara Dawî ya Dinyayê) bêhtirî deh çapan kiriye. tevî romanên xwe yên mayî jî, Bextiyar Elî romannûsê herî zêde tê xwendin ê Kurdiyê ye.
Bextiyar Elî, bi minasebeta îmzekirin û danasîna romana xwe wê 11´ê Adarê biçe Mîlanoyê.
Romana Hinara Dawî ya Dinyayê, bi navê xwe yê orîjînal "Duwahemîn Henarî Dunya" sala 2002´yan li Silêmanî derçûbû. Piştî çapa Soranî bi Farisî jî ev roman derçûbû û bi Farisî jî keysa çapa 7´an jî dîtîbû.


Bextiyar Elî
Nivîskarê Kurd Bextiyar Elî, sala 1966´an li Silêmanî tê dinê. Yekemîn berhema edebî ya Bextiyar Elî ya hatî belavkirin Qesîdey Niştiman e. Di salên 1980´yî de Bextiyar Elî dîwaneke helbestan a dirêj dinivîse, di navê de helbestên bi navê ”Şar”, ”Guneh”, ”Karneval” ji wan helbestan in ku navdar in. Destnivîsên yekemîn romana wî “Mergî Taqaney Duwem” wî jî ji salên 1980´yî mane. Ev romana wî sala 1997´an digihîje ber destê xwendevanan.
Piştî ku şerê navxweyî dide der, ew sala 1994´an Kurdistanê bi cih dihêle, ji sala 1995´an ve li Elmanyayê dimîne. 
Ev nûçe 16 Adar 2018 di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû

Bir modern zaman dengbêji: Seyit Alp

Unutulmaya yüz tutmuş bir Kürt yazar

• ‘Romanlarının Yaşar Kemal’inkinden aşağı kalır yanı yoktu. Kelimeler cümlelerinde adeta coşup kendinden geçiyordu. Bütün gül ve çiçekler onun kelimeleri karşısında dansa tutuşuyordu. O bir söz ustasıydı. Fakat yeterince tanınmadı. Romanları kısıtlı bir çevre arasında yayıldı. ‘

Seyit Alp, bir modern zaman dengbêji, söz ustası. Türkçe edebiyatın Seyit Alp’i, Kırşehir’deki Kürt öğrencilerin Seyit Hoca’sı.

Şimdiye kadar toplamda dört romanı yayımlanmış fakat iki de yayımlanmamış romanı var. İlk romanı Welat- Bir iskan türkücüsü, 1977 yılında (Komal yayınları) ikinci romanı Devran ise 1979 yılında (Aydınlık yayınları) okucuyla buluşuyor. Üçüncü romanı Dino ile Ceren 1981 yılında YAZKO Roman Özendirme Ödülünü alıyor ve aynı yıl kitabın YAZKO yayınları tarafından basımı yapılıyor. Son romanı Şawk ise ilk olarak 1993 yılında (Zagros yayınları), 2000 yılında ise tekrar (Doz yayınları) yayımlanıyor. Yayımlanmamış iki romanı ise Rohat Alakom’un Birnebûn dergisinin 20. sayısında geçen anlatımına göre ailesi tarafından kendisine veriliyor o da yayımlanması için İsveç’teki APEC yayınlarına teslim ediyor.  

1945 yılında Ankara’ya bağlı Şereflikoçhisar’ın o zamanki ismiyle Kanlıkışla köyünde dünyaya gelen Seyit Alp 2000 yılında Ankara’da yaşamını yitirdi. 1970’li yılların başında Kırşehirde öğretmenlik yaptığı dönemlerde Kuzey Kürdistan’ın birçok ilinden öğrenci okumak için Kırşehir Öğretmen Lisesi’ne geliyor. Kırşehir gibi gericiliğin ve şovenizmin zinde olduğu bir yerde Kürt öğrencilerinin arkasında durup onlara kol kanat geriyor Seyit Alp. Her biri birer destan özelliği taşıyan romanlarındaki lirik anlatım ve Kurdî tat onu Türkçe edebiyatta da farklı bir yere oturttu. Yaşamı ve yazdıkları hakkında fazla kaynak bulunmayan Seyit Alp’i aynı zamanda onun bir öğrencisi olan Kürt yazar Receb Dildar’a sorduk. Dildar aynı zamanda onun Devran romanını 2006 yılında Kürtçeye çevirmişti. 

Seyit Alp’ın ‘Dewran’ romanı Kürtçeye çevirmenizde belirleyici olan hususlar neydi? 

Ben Seyit Hoca’nın öğrencisiyim. 1972 ve 1976 yılları arasında Amed, Mêrdîn, Dêrsim ve Semsûr gibi şehirlerden birçok kişi okumak için Kırşehir Yatılı Öğretmen Okuluna gelmişti, ben de onlardan biriydim. Seyit Alp o zaman öğretmenimizdi. Kendine güveni olan, haysiyetli ve başı dik bir insandı. Çok güzel şiir okurdu. Bizim üzerimizde büyük bir etkisi vardı. Sırf onun öğrencisi olmak için Kürt öğrenciler fen ve matematik bölümlerini bırakıp edebiyat bölümüne yöneldiler. 

O yalnız edebiyatçı yönü olan bir insan değildi aynı zamanda eylemciydi de. O yıllarda bizi faşistlere karşı koruyordu. Her zaman arkamızdaydı. Bizim için çok iyi bir rol modeldi. Maalesef okulu bitirdikten sonra onula ilişkim koptu. Fakat doksanlı yıllarda romanları elime geçti. Çok değerliydiler ve edebi düzeyleri de oldukça yüksekti. Biliyordum ki o zamanki şartlardan dolayı Türkçe yazmak zorunda kalmıştı o yüzden Dewran’ı Kürtçeye çevirme işine koyuldum.

Seyit Alp

Bir gün öğrendik ki Ankara’da vefat etmiş. Kürtçe yazmaya giriştikten sonra çeviri için ilk olarak Seyit Alp geldi aklıma. Ondan daha iyisini mi bulacaktım? Kürtçe çevirisini tamamladıktan sonra 2005 yılında basıma verdim. Fakat biliyorum gramer açısından Dewran’ın Kürtçe çevirisi birçok eksiklik barındırıyor. Umarım o değerli romanı bir kez daha gözden geçirir ve daha düzgün bir biçimde yayımlarım.       

Seyit Alp’in romanları için Kurdî özelliği çok belirgin yorumları yapılıyor. Siz de Kürtçe’nin bir yazarı olarak bu yorumu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Şimdilerde birçok Kürt yazar Türkçe düşünüp Kürtçe yazıyor. Fakat Seyit Alp de durum tam tersiydi. Yazdığı alfabe Türkçeydi fakat cümleleri Kürtçe kokuyordu. İnsan anlıyordu ki Kürtçe düşünüp Türkçe yazmış. Lakin Türkçesi çok iyiydi. Edebi kavrama gücü de oldukça yüksekti. Cümlelerinden tandır ekmeğinin kokusu, derin vadi narlarının tadı ve Nemrut Dağının balı akıyordu. İnsan onun cümlelerini okuduğunda kendisini tanıyor ve hissediyor. Hangi toprağın üzerinde yürüdüğünü biliyordun. Evet romanlarında çok güzel bir Kurdî tat vardı.  

Edebiyatçı Seyit Alp unutuldu gibi. Acaba unutulmasına sebeb eserlerinin edebi değeri mi yoksa başka nedenler mi var?

Türkiye gibi bir ülkede eğer sırtın sağlam değilse çabuk unutulursun. Böyle bir durumda Seyit Alp gibi bir insan mı unutulmayacak? Çünkü o hem Kürt hem de muhalifti. Romanlarının Yaşar Kemal’inkinden aşağı kalır tarafı yoktu. Kelimeler cümlelerinde adeta coşup kendinden geçiyordu. Bütün gül ve çiçekler onun kelimeleri karşısında dansa tutuşuyordu. O bir söz ustasıydı. Fakat yeterince tanınmadı. Romanları kısıtlı bir çevre arasında yayıldı. Bu sıkıntılı ve kasvetli zamanlarda unutulsa dahi Seyit Alp romanları Türkiye klasikleri arasında yerini alacak. Onu okuyan biri bir daha bırakamaz. Cümleleri bir anafor oluşturuyor ve siz o anaforda kayboluyorsunuz. Romanlarının fazla tanınmamasının bir sebebi de hiçbir kurumun ona sahip çıkmaması. Eğer iyi bir yayınevi kitaplarını yeniden basarsa büyük bir ilgi göreceğini düşünüyorum.  

Sizce Seyit Alp ile diğer Türkçe yazan Kürt yazarlar arasındaki fark nedir?

Bana göre Seyit Alp’in farkı edebi ve sanatsal kavrama gücüydü. Seyit Alp’ın yazdıkları adeta bir sel gibi sizi önüne katıp götürüyor. Şiirin mi, romanın mı, destanın mı yoksa bir efsanen mi içinde olduğunu kestiremiyorsun. Edebiyat sözdür söz ise Seyit Alp de oldukça güçlü. İnsanı sarsıyor. İnsanı bir ata bindiriyor ova ve yaylalarda gezdirip bir dağ başında bir duru bir pınarın başında indiriyor. Farkı sanatı ve kalemidir. O taklit kimseyi taklit etmedi. Kendisi bir tarzdı, ekoldü.

Dengbêjlik geleneğinin sürdürücüsü

Şawk'ta anlatının şekillenmesinin yanı sıra aktarımında da dengbêjlik geleneğinin edebî araçlarının kullanılması söz konusudur. Bu noktada dengbêjlik anlatılarının sözsel biçimlenmesinde etkili olan dilin estetize edilişi, dramatizasyonun kullanımı gibi unsurlar, Şawk'ta da benzer biçimlerde görülür. Dilin estetize edilişi anlatının şiirselliğinde gözlemlenirken, dramatizasyon ile kolektif anlatımın anlatı kişilerinin anlatı aktarımına dahil edilmesi formunda karşılaşılır. Yapıtta anlatı nesnesinin aktarımını belirleyen özelliklerden geleneksel sözlü anlatımla kesişen noktalar dilin şiirselliği ve anlatımın anlatıcı ve anlatı kişileri aracılığıyla daimî bir ses olarak ifade edilmesidir. 

(Ezgi Ulusoy Aranyosi’nin 'Türkçe Edebiyatta Kolektif Belleğin Yansımaları'  konulu Yüksek Lisans Tezin’den)

Göç, iskan ve Kürt destanları

1968 kuşağından olan Seyit Alp ise romanlarında yeni yaşamı değil, göçü, iskanı ve geride kalmış yaşamı anlatmayı tercih etmektedir. Orta Anadolu bölgesine sürülmüş bir aileden gelen Seyit Alp, romanlarında bolca Kürt destanlarını da kullanmaktadır. İkinci romanı Devran bunu tipik bir örneğidir. Yazar, Devran’da çok eski bir Kürt destanı olan Xecê û Siyabend’deki tipleri ustaca başka alan ve tarihsel kesitlere götürmekte, onlara -kendine göre- yeni roller vermektedir. Yazar, konuyla ilgili olarak şunları söylüyor: ‘’Destan geleneğini, biçim içeriğini yozlaştırmadan halkımca söylendiği, algılandığı gibi çağdaş kalıplara dökmeye çalışıyorum. ‘Destan etmek’ olayı, modern roman ölçüleriyle çelişiyor gibi görünüyorsa da, tek ve düz bir çizgide gibi görünen akışın evrensel yorumlamayla bozulmadan sürdürülebileceği kanısındayım.’’

(Mehmed Uzun- Kürt Edebiyatına Giriş kitabından)

Şavk, bir değişimin destanı

Seyit Alp, bu masalsı, şiirsel destanında, halkları birbirine kırdırmakla ünlü Osmanlı düzeninden bir kesit verirken insanı ve yaşamı ustalıkla edebiyatlaştırıyor. Bu edebiyatlaştırma; insanı güzelleyen bir sevdanın ekseninde dönerken, beyler düzeninin soysuzlaştırılmasını, erdem sunan keskin törelerin yozlaştırılmasını, adına sultan düzeni denilen sömürü ve zulüm ağının sinsi sinsi, yürekleri tutsak ede ede örülmesiyle gerçekleşiyor.

(Öner Yağcı, 1993 basımlı Şavk romanın önsözünden)

Klasik Yunan trajedilerine de benziyor

Ortadaki Seyit Alp

‘Seyit Alp’in kitabına dün akşam başlamıştım. Elimden bırakamadım. Nasıl çoşkuyla okuyorum! Roman. Aynı zamanda şiir. Klasik Yunan trajedilerine de benziyor. Masal. Destan. Tarih. Söylence. Ağıt... Kişiler canlı, kurgu sürükleyici. Romanda doğa betimlemesini pek sevmem. Hele öyle uzayıp gidenlerini. Asturias’ta, Yaşar Kemal’de bile öyle sayfaları daha hızlı çevirdiğim olmuştur. Seyit Alp sevdirdi. Munzur suyunun kaynağını görmüştüm. Bir değil, bir sürü yerden kaynıyordu Munzur. Ve süt renginde. O dağa görünümünde insanı sarsan, kişiye yaşama hırsı aşılayan bir şey vardı. Seyit Alp’in kitabında da onu gördüm...’ 

(Cemal Süreyya, 1 Ocak 1986 Milliyet Sanat)

Dino ile Ceren bir destan

Dino ile Ceren, feodal ilişkiler içinde harman olup savrulan Doğu Anadolu yani Kürt insanının dramını tüm acıklı boyutlarıyla önünüze seriyor. Bu romanda, Hazal’da gördüğümüz din baskısının yerini ‘ağa baskısı’ alıyor. Bu romanın bir başka özelliği de, Doğu insanının çarpıcı gerçeklerinin bir türkü ve destan anlatımıyla verilmesidir. Sanatçı, romanını kurarken, şiir ve destan öğesinden bolca yararlanıyor. Bu nedenle Dino ile Ceren’e bir roman değil, bir Doğu türküsü, şiiri ya da destanı demek daha doğru belki. Şimdiye dek, folklorik öğenin bu denli başarılı biçimde romana sokulduğunu sanmıyorum. Ahmed Arif’in ve Enver Gökçe’nin şiirde yaptığını, Seyit Alp romanda yapıyor. 

(Mehmet Bayrak, Köy Enstitüleri ve Köy Edebiyatı kitabından)

Kürtler bu ismi unutmasın

Unutulmaya yüz tutmuş bir yazar var Türkçe yazdığı için, adı Seyit Alp. Eserlerinde kahramanlarının iç dünyası çok güçlü ve eğer bir gün Türkçe’ye dönersem onun eserlerini çevirmek isterim. Yalnız Kürtler bu ismi unutmasın! Bu yazar bana göre yeniden keşfedilmeli.

(Dr. Joanna Bochenska, Yeni Özgür Politika Kürtçe sayfasında çıkan  20 Ocak 2017 tarihli söyleşiden)

Müthiş bir edebiyat

Anadolu’daki edebiyatın mutlaka Bîrnebûn sayfalarına yansıması gerekir ki bu arada mutlaka Seyit Alp’in (ki romanlarında müthiş bir edebiyat zenginliği vardır ve Şavk romanında Ararat’tan Anadolu’ya göç eden bir aşiret ya da köy ahalisi müthiş bir dille anlatılır) adını özellikle anmak gerekiyor. 

(Bîrnebûn dergisinin 34. sayısından)

Şawk romanından pasajlar...

Osmanlı sizin kaşınıza, gözünüze vurgun olmasa gerek. Peki, ne diye kondursun. Ağıllar dolusu saman versin Araratlıya? Vereceğiniz bir kaç kuruşa mı bakar koca Dağıstan Bey… O ki, deryadır, sizin vereceğiniz bu deryada bir damla. Öyle varlıklı, zengindir. Yok oğul, onun derdi bizledir. Devenizi almadan çul vermez. Deve olmadan çulu ne edersen… ne işe yarar ki? Sizi Türkmenlerin arasına yerleştirip güvenliğini berkitir. İlerde Kürtle. Türkmeni vuruşturup keyfetmek ister. Niyeti budur oğul. Töremizde kin yoktu. Osmanlı’ya borçluyuz bunu. Ilgımlı, okunmuş bey hançerini gömdük toprağa. Altın hançer ne zaman paslanırsa, kinimizden vazgeçeriz. Bir de sizinle uğraşmayalım oğul. Kim ki, Osmanlı’nın dostuysa, bizim düşmanımızdır.  

(Şawk, Zagros yayınları 1993, Sayfa 36)  

* * *

Koçerler göğün yıldızıdırlar. Bu dünya da göktür. Durmadan dağılıp toplanırlar. Eşleşmiş yıldızlar birlikte yanıp sönerler, ağız ağıza doğar batarlar. Birlikte gider gelirler. Bunlar sevdalı koçerlere benzeşti. Biz de onlara. Yerin, göğün  anlamı, şenliğidir sevda. Kim bulmuşsa bin aferin. Gözümü doğunun parlak yıldızına tutmuş, yüreğimi onunla eşleştirmiştim. Doğunun parlak yıldızı, Ararat’ın yiğidi gibidir. Dünya ıssıza vardı mı, çıkar. Geceler uyumayan, karanlıkta işi, gücü olana benzer. Demişim ki, keşki o yıldızın yerine olaydım, gecenin has, ayağı çabuk yiğidini kimseler görmeden göreydim. Işığımla geçtiği yolu aydınlataydım. İşte bahtıma yalvarıp aynen böyle, demişim. Avradımız dedikoduyu pek sevmez ama siz buna dolanırsınız. Meramınız beni kötülüğe konuşturmaktadır. 

(Sayfa 66-67)

* * *

Dünyayı avaza verdi. Vefalı Kürt gelinlerini çaldı… Zorla ırzına geçilen, düşman gittikten sonra ar namus edip kendilerini uçurumlara fırlatan. Övdü onları. Kevok duysun istiyordu. Yoksulluğa sebep aradı. Yoksulluğu, halkın yoksulluğundan çıkarlananları lanetledi. İlendi uzun uzun. Bu dünyanın işine akıl erdirememişti daha. Ararat’ta kötü olan burada iyi, iyi olan kötü oldu. Kaypak, dönerli. Özü batak bir dünya. Özü bombok, inmeli, çıkmalı ayak uydurulamaz dönek dünya. Ne bizim, ne değil bilinmiyordu. (Sayfa 111) 

* * *

Memdız’ın gelişi düğün dernek oldu Zin’e. Ne etsin, bilemedi. Boş yere koşuşturup durdu ortalıkta. Bir güldü, bir ağladı. Gözüyle gördüğüne inanmıyordu. Gaybın. Özlemlenmiş özünün bir oyunuydu kendine. Uykuda gördüğü yanılıp gerçek sandığı bir surat, düştü Memdız. Üstünü yokladı, üstünde el dolaştırdı. Git gel çakılıp kaldı yüzüne. Dura dura anladı ki. bu Memdız’ın ta kendisidir. Şavkla doldu özü. Eline mendil alıp halaya kalkmadığı kaldı…şeksiz şüphesiz kalkardı. Öylesine büyüktü sevinci. (Sayfa 153)

Bu yazı 27 Aralık 2017 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı