‘Xêr û xweşî ji dinê nedî’

Herî zêde jinên Diyarbekirê ji Eyşa Şanê hez dikir

Di bîra mirov de ji zarokatiyê hin deng, bêhn, tehm an jî mekan dimînin û ger hin ji wan werin cem hev, dîmenekî zelal bi gewde dibe di hişê de mirov de, carinan jî parçe parçe ye, loma jî dîmen xumam in. Di jiyana min de jî dengek heye ku tevî mekan di bîra min de ji xwe re cihekî qewîn çêkiriye. Bi dengekî êcêbmayî û zîz, li ber derî ji diya min re digot: ‘Keçê, Eyşe Şan miriye’

Heta berî 20 salan jî li Diyarbekirê ez dibêjim qey kesek tinebû ku navê Eyşe Şanê nebihîstibû. Nexasim herî zêde jinên Diyarbekirê ji Eyşa Şanê hez dikir. Çendek berê min kitêba Kakşar Oremar ‘Prensesa bê tac û text- Eyşa Şan’ xwend. Pêre, min fêhm kir, derheqê Eyşe Şanê de min bi tiştekî nizaniye digel ku nav û dengê wê ji min re pirr nas jî bû. Kitêb bi otobiyografiya Eyşa Şanê dest pê dike ku wê bi xwe bi Tirkî nivîsiye. Jixwe, ev yek tenê bes e ji bo têgihîştina bîrewerî û dûrbîniya Eyşa Şanê. Destnivîsên Eyşa Şanê, rojnamevan Senem Guneşer tercumeyî Kurmancî kirine. Heta sala 1984’an behsa jiyana xwe kiriye, tê de jî tijî êş û elema jineke Kurd heye. Ew bi dilê xwe yê paqij ti carî bi mirazê xwe şa nebûye û hema hema di jiyana xwe de xweşî nedîtiye. Mirov dikare bêje yekane demên wê yên xweş ew çax in ku dema çûye Başûrê Kurdistanê. Ew li wir bi qedr û qîmetekî mezin hatiye pêşwazîkirin û timî bi minetdarî behsa wan rojan kiriye.

Em ji destnivîsên wê têdigihîjin ku wê li Entabê bi awayekî aktîv dest bi stranbêjiyê kiriye û li Stenbolê jî plak derxistine. Di kitêbê de mirov nizane bê ka Eyşe Şan di kîjan salê de çûye Stenbolê, lê di destnivîsên xwe de dibêje gava çûye Stenbolê keça wê Yasemîn heşt salî bûye. Eger em li gorî vê agahiyê bidin dûv texmînekê, naxwe ya ewil di 1963’yan ya jî di 1964’an de çûye Stenbolê. Li wir bi şirketên plakçêker Odeon, Edifon, Türküola, Silvana, Urfanın Sesi re xebitiye lê wan timî heqê wê xwariye, li ser pişta Eyşe Şanê xwe dewlemend kirine. Sala 1972’yan ew diçe Elmanyayê û li vir nêzî sê salan karkerî û stranbêjiyê dike. Piştî vegera xwe li Izmîrê di depoya postaxaneyeke de karekî peyde dike, jixwe ji vî karî jî teqawît dibe. Sê zarok jê re çêbûne lê keça wê Şehnaz li Entabê gava hê biçûk e, miriye. Bavê Yasemîn Şevket Turanê Dêrîkî ye. Eyşa Şan çaxê pê re zewicî 15 salî bûye û çûye ser hewiyê. Navê kurê wê jî Murat Kerse ye û bavê wî jî Ebdulrehman Kerse ye.

Ji kitêbê çend agahiyên balkêş;

• Li gorî gotegotên xelkê, Eyşe Şan çaxê ciwan bûye ji Diyarbekir derketiye û nema hatiye wir. Ji ber fitne û heqeretên xelkê ji Diyarbekirê xeyîdiye. Lê ev agahî ne rast e. Pirr caran bi dizîka hatiye Diyarbekirê heta hevala wê Qedriye Xanim dibêje: ‘Mehek berî mirinê hate mala min û em bi hev re çûn nava bazarê.’ Her wiha li Diyarbekirê konser jî dane.

• Yilmaz Guney xwestiye pê re filmekê li ser Mem û Zînê çêke bes Yilmaz Guney ketiye zindanê.

• Eyşe Şan gava li Bexdayê ye, ew, Mihemed Arif Cizrawî û Îsa Berwarî bi hev re bandekê çêdikin. Ji Îsa Berwarî gazincan dike, ji ber ku wî bê destûra Eyşa Şanê kaset derxistiye û firotiye.   

• Wê dema li gel Odefan plak çêdikirin, sazbendên wekî Orhan Gencebay û Arîf Sag jê re li sazê dane.

• Ji keça xwe Yasemîn pirr gazincan dike heta di destnivîsên xwe de dibêje : ‘Ya Rebî, min rûmet dida diya xwe û min ji canê xwe bêtir jê hez dikir. Zarokên min çima li gel min wisa bêrûmet in?’ Keça wê Yasemîn sala 1987’an kasetekê derdixe (Gözümde tütüyorsun) lê di stranbêjiyê de bi ser nakeve.

•  Çaxê ku rehmetiyê Şerafettîn Elçî li Tirkiyê wezîr bû, ji Eyşa Şanê re li Îzmîrê di depoya postaxeneyê de karekî peyde dike. Şerafettîn Elçî di dema wezirtiya xwe de Miradê Kinê jî li Sêrtê weke karmendê îmarê li wilayetê xistibû kar.

•  Strana xwe Bavê Ferat ji bo rojnamevanê diyarbekirî Azîz Korkmaz çêkiriye. Azîz Korkmaz şefê buroya Diyarbekir a Hurriyetê bû û sala 1975’an de mir û sebeba mirina wî hê jî ne zelal e.

•  Ji ber ku memûrtî dikir, û gelek kesan keda wê dixwar, ew demekê dev ji karê hunermendiyê berdide. Wan çaxan di nav milet de xebera ’Eyşe Şan miriye’ belav dibe.

•  Rejîsorên Tirk stranên wê di filmên xwe de bi kar anîne. ‘Kara çarşafli gelin’ yek ji wan e.

•  Xebera mirina wê piştî meheke di MED TV’yê de derdikeve. Lê kanala Can TV a Diyarbekir zûtir bi xebera mirina wê hesiyaye û belav kiriye.

Niha çi hîs dikin?

Di kitêbê de para herî xweş hevpeyvîna bi Qedriye Xanim re ye. Di wir de Qedriye Xanim ji xeynî hunermendiya Eyşe Şanê behsa hevaltî û dilsoziya wê jî dike. Qedrîye Xanim ji bo hevala xwe ya ezîz dibêje: ‘Eyşe Şanê çi xêr û xweşî ji dinê nedî.’

Para herî zêde mirov pê diêşe jî, civata wê ya NÇM a Izmîrê re ye. 19’ê Adara 1994’an ji bo şahiyeke NÇM Izmîrê ew tê vexwendin û li wir li ber milet hin kesan pê re civata xwe girê daye. Wexta mirov metna vê civatê dixwîne, pirr li ber dikeve û bi miameleya ku bi Eyşa Şanê re kirine, diêşe. Nizanim gelo niha beşdarên wê civatê gava li vîdeoya wê temaşe dikin yan jî teksta civata xwe dixwînin, çi hîs dikin?

Ji bo kitêbê çend rexne

Li ser jiyana wê tîna mirov bi nivîs û hevpeyvînên di kitêbê de naşike ango derheqê jiyana Eyşa Şanê de gelek xal kêm mane. Helbet ew xebata hêja destpêk e, siberojê hin lêkolînerên Kurd wê bi hûrgilî li ser jiyan û hunermandiya Eyşa Şanê kar bikin.

Digel ku stranên wê tevî notasyonên wan di kitêbê de hene, dîskografiyaya Eyşa Şanê tineye. Her wiha stranên wê di orta kitabê de hatine bicihkirin, li şûna wê li rûpelên dawî baya çêtir bû. Tevî ku çapa wê ya duduyê ye, di redaksiyona wê de şaşitî hene.


Ev nivîsa hanê 23´ê Sibata 2019´a di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Helbestkarê hub û nûjeniyê: Mîkaêlê Reşîd

Sê berhemên helbestkarekî ji nifşê duyem ê Kurdên Sovyeta berê, Mîkaêlê Reşîd ji weşanxaneya Belkîyê li Amedê derketin. Her çendî ew li nav Kurdên Sovyetê navekî eyan be jî ji ber ku helbestên wî bi latînî nehatibûn çapkirin, li Kurdistanê ew gelekî nedihate naskirin. Amadekarê pirtûkê Îbrahîm Bulak sedama vê yekê wiha rave dike: ”Mîkaêlê Reşîd delaliyê civata xwe bû lê bi tenê bû.”
Ew bi hevçaxên xwe Fêrîkê Ûsiv û Şikoyê Hesen re trioya helbesta Kurmancî bûye û bi helbesta xwe têhna şiîra Ewrûpî aniye nav helbesta Kurdî. Emerîkê Serdar ji bo wî dibêje, ‘ji mekteba şayîrtiyê derbaz bûbû’.
Amadekarê pirtûkê Îbrahîm Bulak, helbestvanekî di qubaleyên Kurdî de jibîrkirî li ser banê helbesta Kurmanciyê raxist. Êdî dora xwendevanên Kurdî ye ku vê biharê rêya xwe bi wî banî bixin.
Em bi Bulak re li ser jiyan û helbestvaniya Mîkaêlê Reşîd axivîn.

Mîkaêlê Reşîd kî ye?
Mîkaêlê Reşîd di sala 1925’an de, li paytexta Gurcistanê Tibilîsê li maleke Kurdên Êzîdî ji dayik bûye. Hê pirr biçûk e, bavê wî dimire û sêwî mezin dibe. Li gorî Emerîkê Serdar wî xwestiye bi keça Emînê Evdal re bizewice, lê daxwaza wî neçûye serî. Ew jî bi jineke Rûs re zewiciye, bavê du zarokan bûye. Di sala 1985’an de jî çûye rehmetê.
Lê gava em behsa helbestkar Mîkaêlê Reşîd bikin, ev hevpeyvîn wê têrî

behskirina wî neke. Lê dîsa jî bi kurtî be jî çend tiştan bibêjim. Nifşê duyem ê Kurdên Sovyetê, piştî salên 60´î dest bi nivîsandinê dike. Wî çaxî jî wan alfabeya kirîlî bi kar dianî loma jî bi pirranî nifşê duyem bi alfabeya kirîlî berhemên xwe nivîsandine. Di wan salan de di hêla helbestê de sê nav pêşeng in; Mîkaêlê Reşîd, Fêrîkê Ûsiv û Şikoyê Hesen. Li hin cihan tê gotin, Mîkaêlê Reşîd paşê fêrî Kurdî bûye, ev agahiyeke kêm e, ew ji ber ku li gundê Rûsan mezin bûye, neçûye mektebên Kurdî. Lê wî bi Kurdî dizanî. Lewma pêşî bi Rûsî, Ermenîkî xwe li nivîsandinê diceribîne. Lê ew aşiqê Kurmancî bûye, loma jî piştî mirina wî Çerkezê Reş di helbesteke xwe de ku diyarî wî kiribû, digot: ‘Min bişon bi kurmancî’
Heger em helbestên wî yên ji bo zarokan nehesibînin, di ser hev de 7 pirtûkên wî yên bi Kurmancî hene. Niha 3 jê bi latînî çap bûn.

Çima heta niha nehatiye nasîn?
Erê, heta niha zêde nedihat naskirin lê di nav Kurdên li welêt de. Di nav Kurdên Sovyetê de navekî pirr eyan e, helbestên wî hê jî li ser zimanan in. Ji bo vê pirsê em xweşik rave bikin, divê em behsa têkiliya du ekolên sereke yên wêjeya Kurmancî; Hawar û Riya Teze bikin.
Di navbera du ekolên edebiyata Kurmancî de, Hawar û Riya Teze, têkiliyeke birêkûpek tinebe jî hay ji hev nebûn. Bi qasî em dizanin têkiliya ewil bi rêya Hecîyê Cindî bi şandina çend nusheyên Riya Teze û çend kitêbên mekteban dest pê dike. Celadet di hejmara 8’an a Hawarê de cara ewil behsa Riya Tezê û weşanên din ên çapbûyî dike.
Salên 1940’î nivîskar û rewşenbîrên Kurd Wezîrê Nadîrî, Mehmedê Siloyê Bava jî li ser navê Sovyetê bi mebesta karên dîplomatîk diçin Kurdistanê, li wir jî nasînek çêdibe. Dîsa di van çaxan de nivîskarê Kurd û xwediyê romana ‘Pêşmerge’ Rehîm Qazî jî li Bakuyê ye.
Lê nasîn û pêwendiya edebî ya herî xurt bi saya serê kurdolog Qanatê Kurdo çêdibe. Tosinê Reşîd di nivîseke xwe de behs dike û dibêje ku sala 1955’an bi rêya Qanatê Kurdo çend şiîren Cegerxwîn gihîştine destê Kurdên Yekîtîya Sovyêta berê. Dîsa nameyên Emerîkê Serdar hene ku sala 1960’î ji Cegerxwîn re şandine. Şiîrên Cegerxwîn di warê şiûra neteweyî de tesîr li wan kiriye. Lê di warê edebî de mirov nikare eynî tiştî bêje, ango fikrên wî ecibandine lê nedane pey şairtiya wî. Têkiliyên siyasî yên Sovyetê bi dewletên din re jî kiriye ku li ser rewşa edebî ya Kurdan jî tesîr çêbe. Wekî mînak sala 1966’an eskerên Baesê li Sûriyeyê bi darbeyeke eskerî dibin desthilatdar, têkiliyên xwe bi Sovyetê re xurt dikin. Di eynî salê de çend şiîrên Reşîdê Kurd di Riya Teze de neşir dibin.
Dîsa divê mirov bi bîr bixe ku Qedrî Cemîlpaşa di kitêba xwe ya ‘Doza Kurdistan’ de ku çapa wê ya ewil Nîsana 1969’an belav bûye, navê gelek nivîskarên Kurdên Sovyetê dide. Yek ji wan navan jî Mîkaêlê Reşîd e. Heta wî çaxî haya wan ji hev hebû bes nekarîne berhemên hev bi dest bixin û çap bikin – ji xeynî romana Erebê Şemo Şivanê Kurmanca meseleya wê jî dirêj e. 
Lê têkiliyên bi rêkûpêk û berbiheve berî salên 1980´yî dest pê dikin. Li wir çend kovarên li Tirkiye û Ewrûpayê derçûne, bi roleke diyarker radibin. Wekî mînak di kovara Ozgurluk Yolu de (Sibat- Adar, 1978) çend şiîrên Eskerê Boyîk belav dibin, dîsa di Ronahî Hevra, Azadî, Roja Nû, Roja Welat, Tîrêj de derheqê nivîskarên Kurd ên Sovyêtê de nivîs, hevpeyvîn, şiîr, çîrok neşir dibin. Heta 1979’an kitebekê Eskerê Boyik bi Tirkî- Kurdî ji weşanên Ozgurluk Yolu çap dibe. Dîsa digel ku van pêlên dawî Fêrîkê Ûsiv li Bakur di nav xwendevanên Kurd de eyan bûbe jî, ew bi çavên serê xwe çapbûna kitêba xwe bi herfên latînî dibîne. Kitêbeke wî ya bi navê Hîveron bi herfên latînî sala 1993’yan li Stockhomê ronahiyê dibîne.
Paşê jixwe êdî li welêt jî pirtûkên nivîskarên Kurd ên Sovyetan çap dibin. Li ser meselê, berhemên Fêrîkê Ûsiv bi saya rehmetî Firîda Hecî Cewarî li Başûr û Bakur çap bûn. Wê bixwe tîpguheztina pirtûkên Fêrîk dikir û ew belav dikirin, her wiha kir ku berhemên Heciyê Cindî jî bi latînî çap bibin. Dîsa tevahiya pirtûkên Emerîkê Serdar bi kirîlî bûn, qîza wî Nûrê alî wî kir ji bo ji nû ve bi latînî çap bibin.
Lê Mîkaêlê Reşîd ku delaliyê civata xwe bû, bi tenê bû. Li pey wî ji malbatî wî kes tinebû ku berhemên wî ji nû ve biweşîne, her wiha têkilyeke wî ya siyasî û ferdî jî tinebû bi Kurdên li welêt û Ewrûpayê re. Mixabin, halê nivîskarên me werê ye, heger bê pişt bin, ji bîra me jî diçin.

Têkiliya wî bi nivîskarên derdora Riya Teze re çawa çêbûye û bi çi awayî ye ev têkilî?
Wek min gotî ew delaliyê civata xwe bûye. Nîvîskar û lêkolînerê Kurd Tosinê Reşîd ji bo helbestên wî dibêje: ‘Mikaêlê Reşîd form û teherên şiîra Ewrûpî anîn nav wêjeya Kurdî, çawan dibêjin ‘ew di kirasê kurdî de bi cîh kirin’
Nîvîkar û helbestvanê Kurd Eskerê Boyîk jî ji bo wî dibêje: ‘’Mîkaêlê Reşîd yek ji helbestvanên Kurdên Sovyeta berê yê herî navdar û xweyê berhemên giranbiha bû. Ew pêşengê helbesta nûjen a Kurdên Sovyetê bû. Wî gelek cûre û stîlên helbesta nûjen a cîhanî anî nava helbesta Kurdî. Di helbestên xwe de teknîka helbestvaniya nûjen carna bi zanistî tevî cûrên klasîk û zargotina gelêrî dikir û cûrenaverokeke nû ya xweşik dihûnand.’’
Nivîskar Emerîkê Serdar jî wiha qala helbestvaniya wî dike: ‘’Ew şayîr û merivekî usa bû, ku layîqe derheqa wî de hertim bê nivîsarê û bîranînê. Ew şayîrekî usa bû, ku mekteba şayîrtiyê derbaz bûbû, û ew yek nava afrandinê xwe de xwey dikir.’’
Piştî wan gotinan ez dibêm qey êdî ne hewcê ye ez tiştekî din bibêjim.

Çi cudayî di nava helbesta wî û ya hevçaxên wî de heye? Meyla wî bêhtir li ser çi ye?
Herçî ne xerîbê helbestên nivîskarên Riya Teze  ye, gava helbestên Mîkaêlê Reşîd bixwîne, wê bibîne ku ew bi şêwaza xwe ji şairên dîtir cuda ye. Çawa? 
Wî di Kurmancî de şêwaza helbesta çîrokî bi serketî ceribandiye. Di Kurdî de hostayê wê Şêrko Bêkes e. Heta Şêrko Bêkes ji bo pirtûka xwe ya Dal gotiye ‘çêruke şî’r’. Di Kurmancî de Mueyed Teyîb, Rojen Barnas û Edo Dêran jî ev şêwaz ceribandiye. Helbestên Mîkaêlê Reşîd Hekîm, Bal Lenîn, Dilê Kalê, mînakên baş in ji bo şêwaza helbestên çîrokî re.
Di helbestên wî de hest û ramanên neteweyî pirr xurt in. Digel ku wî Kurdistan hîç nedîtiye jî pirr behsa Kurdistanê û şervanên Kurd kiriye. Her wiha ew gavekê bi pêş ve çûye, behsa êşa dayika Ereb jî, zilma li ser reşikan jî kiriye bi dilê xwe yî nazik. Piştî mirina şairê navdar ê Azerî Semed Vurgun, helbest nivîsandiye. Helbestkarê nûjenî û hubê ye Mîkaêlê Reşîd.

Ji hin helbestên wî xuya ye ku haya wî ji rewşa Kurdistanê hebûye. Vê yekê xwe di helbesta wî de çawa daye der?
Erê wan çaxan li Iraqê şerê Kurdan û dewletê hebû ango ez behsa salên 60’î dikim. Wî di Riya Teze û radyodê tercûmanî dikir, xeberên li ser Kurdan jî wî tercûme dikirin. Jixwe di helbesta xwe ya ‘Ez tercimeçîme’ de dibêje:
‘’Ez tercime dikim/Xûn dimewice nava temara/Kurd hê şer’dikin/Bila şa nebe dilê neyara/Wê rojeke bê/Ça nûra sibê/Ezê tercimekim be’seke xêrê/Kurdistan dijî/Neyar çû gorê.’’

Mîkaêlê Reşîd bi 4 yan jî bi 5 zimanan zanîbûye û bi sê zimanan nivîsiye. Haya wî ji dinyayê jî ji Kurdistanê jî hebû. Ji bo Hîroşîma jî helbest nivisiye ji bo şervanên Kurdan jî. Rihê wî yê neteweyî jî yê gerdûnî jî xurt e.

Ma wê rehettir nebûya ku helbestên wî li gorî rastnivîs û gramera Kurmancî ya îroyîn bihatana çapkirin?
Min bixwe qet dest nedaye transkrîpsiyona wan. Hin weşaxaneyên Kurdî berhemên Kurdên Sovyetê li gorî qaîdeyên xwe diguherînin. Nizanim ev çiqas durist e. Ma dibe mirov deqên Ehmedê Xanî û Melayê Cizîrî redakte bike û li gorî gramer û rastnivîsa Kurmanciya îro bifesilîne. Kurmanciya wan di heman demê de daneyên dîrokî ne. Her wiha ji bo navê Mîkaêlê Reşîd jî dixwazim bêjim bi çend şiklî navê wî tê nivîsandin, wekî; Mîkayêle Reşîd, Mîkaîlê Reşîd, Mîkayîlê Reşîd. Lê a rast, Mîkaêlê Reşîd e, tevahiya berhemên xwe bi vî navî nivîsandine.
Dawîyê jî dixwazim bêjim li hin cihan helbestên wî li ser navê hinekên din belav bûne. Wekî mînak, strana Aram Tîgran ‘Qîza Kurda’ helbesta Mîkaêlê Reşîd e, Serhat Çarnewa jî pêrar albumek derxist û eynî stran bi navê ‘Gelo Ew Kî ye’ got, lê li cihê xwediyê helbestê navê Fêrîkê Ûsiv daniye. Dîsa strana eyan a Koma Wetan ‘Çi digerî’ jî helbesta Mîkaêlê Reşîd e. Lê li hin ciyan li şûna xwediyê gotinê navê Kerem Gerdenzerî heye.


*Argeş Kehnîhejîrî ev hevpeyvîn bi min re çêkir û 5ê Sibata 2019´an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Nûçeya bi tirkî derheqa pirtûka Mîkaêlê Reşîd de (30 Çile 2019 Yeni Ozgur Politika)

Nûçeya bi kurdî derheqa Mîkaêlê Reşîd de (29 Çile 2019 Yeni Ozgur Politika)

Kürdistan Cumhuriyeti nasıl Mahabad Cumhuriyeti oldu ?

 Tek ve gerçek adı Kürdistan Cumhuriyeti'dir

Yarın başkenti Mahabad olan Kürdistan Cumhuriyeti’nin, yani Kürtlerin yanlış adlandırmasıyla söylersek Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kuruluş yıldönümü. 22 Ocak 1946’da ilan edilen Kürtlerdeki bu bağımsızlık deneyiminin asıl adı Kürdistan Cumhuriyeti olmasına rağmen hala da kimi siyasi partiler, kurumlar, siyasetçi ve yazarlar yanlış adıyla bu deneyimi yad ediyorlar. Dönemin belgelerinde ve kayıtlarında ‘Mahabad Cumhuriyeti’ veya ‘Mahabad Kürt Cumhuriyeti’ gibi adlandırmalar olmamasına rağmen bu isimler nasıl ortaya çıktı ve yaygın bir biçimde kullanılmaya başlandı? Bu konuya dair dönemin şahitleriyle çokça görüşmeler yapmış ve belgeleri hakkında yetkin bir isim olan, araştırmacı yazar Kakşar Oremar’la konuştuk. Kakşar Oremar yazdığı yazılarda ve verdiği seminerlerde bu yanlış kullanıma dair daha önce de eleştiriler yapmıştı.
Kakşar Oremar ‘her ne kadar coğrafik sınırları az olsa da, manevi gücü büyük ve genişti’ dediği Kürdistan Cumhuriyeti’ni kısaca şöyle tarif ediyor: ”Cumhuriyetin sınırları Mukriyan bölgesinden Aras Nehri sınırına, Doğu Kürdistan’ın kuzeyindeydi. Cumhuriyetin sınırları içerisinde 800 bin kişi ikamet ediyordu. Birçok belge de gösteriyor ki Kürtlerin cumhuriyeti bağımsız bir kimliğe sahipti.”

Mahabad devletin başkentiydi
Belgelere ‘Kürdistan Cumhuriyeti’ olarak geçen bu deneyimin ismine dair Kakşar Oremar şu örnekleri sıralıyor: ”Kürtlerde Mahabad Cumhuriyeti ya da diğer adıyla Mahabad Kürt Cumhuriyeti adında bir oluşum yok ve bu adlandırma kabul edilemez de. Döneme dair yaptığım araştırmalar, şahitlerle görüşmelerimde, yazdığım makalelerde tek bir gerçek çıkıyor. Bu oluşumun adı Kürdistan Cumhuriyeti’dir, Mahabad Cumhuriyeti değildir. Mahabad devletin başkentiydi. Bu şekli adlandıranlar da ya bihaberler ya da bilinçli olarak dönemin kazanımlarını küçük göstermek için bu adı kullanıyorlar.
İranlılar cumhuriyetin yıkılışından sonra, onu ‘Cimhuriyê poşalî’ yani devamı olmayan, güçsüz, temelsiz olarak adlandırdılar. Onlar, o dönemde saltanatla devleti yönetmelerine rağmen bu deneyim için ‘cumhuriyet’ kelimesini kullanmışlar ve Kürtlerin sınırları belli bir bağımsız devleti kurduklarını da biliyorlar. Zira uzun yıllar İran konuyla ilgili araştırmacıların önünü kapattılar. Benim de 1994 yılında kendisiyle söyleşi yaptığım cumhuriyetin Eğitim Bakanı olan Menaf Kerimi ki bağımsızlıkçı ve Qazî’nin takipçisiydi devletin hala gözetimi altındaydı.

Kürdistan’ı ilan etmekten yargılandılar
Bu hususta Kürdistan Cumhuriyeti ismine dair somut birkaç şey söylemek istiyorum.
Kurdistan gazetesinin 8. sayısından 19. sayısına kadar cumhuriyetin kuruluş yıldönümü veya bayrama dair birçok ilginç yazı kaleme alınmış. En ilginç örnek şu haber başlığı ‘Cejinî êstiqlalî Kurdistan’dır, ki Kürdistan Bağımsızlık Bayramı anlamına gelir. Zaten bir şehrin ismi bağımsız bir devletin ismi olamaz.
Dönemin fotoğrafları da tarihi belgelerdir. Kültür Bakanlığı’nın tabelasını gösteren fotoğrafta da şu ibare vardır: ‘Dewletî Cemhurî Kurdistan- Wezaretî Ferheng’ (Kürdistan Cumhuriyeti Devleti- Kültür Bakanlığı).
Cumhuriyetin yıkılışından sonra İran devleti Qazî’yi ve arkadaşlarını ‘İran sınırları içerisinde bağımsız Kürdistan ilan etmek’ten yargıladı. Bundan daha sahih ve açık bir belge var mı? Hem de Kürdistan Cumhuriyeti’ne düşman bir anlayış bunu söylüyor.”

Bir kitap ve çevirisi
Peki bu ad nasıl ortaya çıktı ve Kürtler arasında nasıl kabul gördü sorusuna Kakşar Oremar bir kitap adıyla cevap veriyor: ”The Kurdish Republic of 1946’’. Amerikalı diplomat Wiiliam Lester Eagleton’un 1963 yılında İngilizce kaleme aldığı kitap ‘Mehabad Kürt Cumhuriyeti 1946’ adıyla Mehmet Emin Bozarslan’ın Arapçadan yaptığı Türkçe çeviri ile 1976 yılında İstanbul’da, 1989 yılında ise Almanya’da yayımlanır. Türkçe çevirisi birçok Kürt yazar ve tarihçi için o dönemde başucu sayılabilecek bir kaynaktı. Bu kitabın Türkçe çevirisinin yaygınlaşması ile beraber ‘Mahabad Kürt Cumhuriyeti’ söylemi de yaygınlaşır.
Kakşar Oremar şunları söylüyor: ”1961 yılında Amerikalı diplomat William Lester Eagleton Kürdistan’a geldi ve kitabı kaleme almaya başladı. Hiç şüphe yok ki SAVAK’ın (Şahlık dönemindeki istihbarat örgütünün adı İ.B) bazı şartlarını kabul ederek. Mahabad, Urmiye, Selmas’ta cumhuriyet deneyimi üzerine bir alan araştırması yapmıştı. Bütün bilgileri Menaf Kerimi, Seidxan Homayan, Omerxanê Şikak ve diğer aydınlardan almıştı. O kasıtlı ya da SAVAK’ın isteği üzerine Kürdistan adını değil Mahabad adını kullanmıştı kitapta. 2005 yılında Eagleton’u Hewlêr’de cumhuriyet için düzenlenen festivalde gördüm. Kitabın adını ona sorduğumda bana şu cevabı vermişti: ‘O kötü şartlarda bu kitabı hazırlayana kadar çok zorluk çektim. O kadar kolay değildi SAVAK’ın her yerde hareketini takip ettiği bir ortamda Kürdistan Cumhuriyeti’nin önderleri ve bakanlar kurulu ile görüşmeler yapmak. Kimse sorularıma cevap vermeye yanaşmıyordu, hatta bazı eşraf ve şeyhler devletin korkusundan Qazî ve cumhuriyetin kuruluşu aleyhinde konuşuyordu.”

Kendi terminolojimiz
Son olarak kendi tarihimiz hakkında fikir sahibi olmalı ve kendi terminolojimizle olay ve olguları okumalıyız diyen Kakşar Oremar, ”Tüm bunların dışında Kürdistan Cumhuriyeti kendi döneminde siyaset, kültür ve basın alanında bir rönesans gerçekleştirdi. Bu sebeble Kürdistan Cumhuriyeti cesaret, demokrasi, modernite ve Kürdistan için bir model anlamına geliyor. Ömrü kısa, fakat kazanımları çoktu. Günümüze kadar da etkilerini Kürdistan toplumu üzerinde gösteren, kazanımlar bunlar.  Cumhuriyetin kuruluşundan önce Kürtler arasında ‘ulusal duygular’ fazla etkili değildi. Öngörülü ve güçlü lider Simkoyê Şikak’tan sonra merkezi İran devleti sistematik bir biçimde Kürtlere asimilasyon ve tehcir politikalarını devreye sokmuştu. Cumhuriyetin kuruluşundan önce de J.K (Komeley Jiyanewey Kurd) Kürt aydınlanmasının seviyesini yükseltmişti” diye konuştu.


Bu söyleşi 21 Ocak 2019 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı.

'Şeyh Said İsyanı' söylemi yanlıştır

 1925 Kürt Hareketi mi ‘Şeyh Said İsyanı’ mı ?

• 1925 Kürt Hareketi’nden idam edilenlerin tümünün “müstakil Kürdistan teşkili” ile suçlandıklarına dair yüzlerce kanıt gösterilebilir. Ancak, böylesi önemli bir Hareketin, Osmanlı’dan bu yana devletin başat gücü olan asker vesayetiyle özünden saptırılıp, emirle bir “irtica ve iğfal hareketi” olarak sunulması, herhalde sadece Türk resmi erkine özgü bir özelliktir.

Ulusların kendisini ‘Hayali Cemaatler’ olarak düşünürsek, bunun oluşumu için de modern söylence ve söylemlere ihtiyaç vardır. Söylenceler uluslaşma sürecinin tamamlayıcı ve önemli bir parçası olan ulusal mitlerin temelini oluşturur. Söylem ise inşaa edilendir. Sadece kendisini değil kendisi dışındaki yabancı unsurları da tanımlar. Bu bağlamda Türk uluslaşmasında ‘isyan/ayaklanma ve irtica’ önemli kavramlardır. İçten gelen ama sürekli ‘dış güçler’e dayanan tehditleri bir çırpıda ne olduğunu kavratacak yaygın ve devletin üst tepesinden gelen talimatlarla dolaşıma sokulması gereken söylemler. Bunlardan biri ‘Şeyh Said İsyanı’ veyahut ‘Şeyh Said Ayaklanması’dır. Bu söylemin aslında bir devlet projesi olduğunu ve ardında işin özünü saptırmayı amaçlayan bir güdü olduğunu yıllardan beri Kürdolog Mehmet Bayrak dillendiriyor. Zira kendisi o dönemin birçok belgesini gün yüzüne çıkardı. Mehmet Bayrak dönemin söylemlerini iyi tanıyan ve ruhunu iyi bilen bir isim.    
Mesela dönemin Kürt aydınları bu hareketi adlandırırken ‘Şeyh Said İsyanı’ ibaresini kullanmamışlar. Şêx Seîd’in yanında savaşmış Hesen Hişyar ve Osman Sebrî o yıldaki devlete karşı mücadeleyi ‘Şoreş‘ (Devrim) diye anarlarken Şêx Seîd’in lider konumuna gönderme yapmak istediklerinde ise Şoreşa Şêx Seîd (Şêx Seîd Devrimi) derler. Kadri Cemilpaşa 1925 Hareketi, Ekrem Cemilpaşa 1925 Kürt İhtilali kavramlarını tercih etmişler. Kürt aydınlarının İsmet İnönü’ye gönderdikleri mektupta 1925 İhtilalli ve Kürt Azim Kıyam-ı Millisi olarak tarif ediliyor. Görünen o ki Kürtlerin lügatında ‘Şeyh Said İsyanı‘ diye bir mefhum yok sonradan yaygın ve hakim söylem haline gelince kullanmaya başlamışlar.
Konuyu uzman bir isim olan Mehmet Bayrak ile konuştuk. Bayrak ile bu söylemin devlet eliyle nasıl dolaşıma sokulduğunu  ve bundan devletin ne murad ettiğini ayrıntılarıyla resmetmeye çalıştık.

Resmi ideolojinin ‘irtica’ ile ilintilendirerek geliştirdiği bir söylem olan ‘Şeyh Said İsyanı’ veyahut ‘Şeyh Said Ayaklanması’ kavramlarının kullanımına öteden beri itirazınız var? Bu söylem nasıl resmi ideoloji eliyle dolaşıma sokuldu?

Bu kavramın Türk resmi ideoloji aracılığıyla nasıl dolaşıma sokulduğunu ve nasıl insanları “zehirlediğini” doğru kavrayabilmek için Türk tarih kuramının, daha doğrusu “Türk resmi ideolojisi”nin nasıl kurgulandığını ve nasıl bir zehirli miras bıraktığını anlamak gerekiyor. Bunu, geçmişte “Türk Resmi İdeolojisinin Zehirli- Ölümcül Mirası” başlığı altında birçok defa irdelemiştim.
Bilindiği gibi, Türk resmi ideolojisi II. Abdülhamid döneminde “Osmanlı- İslâm” belgisi altında tehcir (sürgün), taqtil (katliam), temsil (asimile etme) ve ihtida (zorla din değiştirtme) yöntemleriyle uygulamaya konmuş; İttihad – Terakki ve onun devamı niteliğindeki Kemalist yönetim dönemindeyse “etno- dinsel temizlik, tek tipleştirme ve Türk  İslamlaştırma” ilkeleri doğrultusunda devam ettirilmiştir.
Ayrıntıya girmeye gerek yok. Kemalist yönetim, 1925 Kürt İhtilali’ni ve 1928-30 Ağrı/ Zilan Hareketi’ni, emperyalistlerin desteğindeki uçak filoları ve zehirli gazlarla bastırıp, kendisini güvenceye aldıktan hemen sonra bir kuramsal ve ideolojik saldırıya geçiyor.
1930’da hazırlanıp, hayatın her alanında uygulamaya konan yeni tarih kuramının daha doğrusu kurgusunun esasları, M. Kemal gözetimindeki Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti tarafından “Türk Tarihinin Ana Hatları” adıyla ortaya konup yaygınlaştırılıyor. Buna göre, Türk tarihi şöyle öğretilecektir:
“Türk tarihi, Türk milletine, dünya yüzünde insanlığın doğduğundan beri en asil ve en yüksek insan tipini kendi ırkının temsil ettiğini, asırların yürüyüşünce beşeriyetin karanlık göklerinde müselsel medeniyet (süregelen uygarlık) ufuklarının kendi ırkının zekâ ve kabiliyet elleriyle açıldığını anlatır. Türk tarihi, Türk milletine kendi ırkının askerlikte, idarede, siyasette olduğu kadar ilimde, fende, edebiyat, resim, musiki, mimarlık, heykeltraşlık gibi sanatlarda dahi ne kadar eşsiz bir istidat (yetenek ) ile yoğrulmuş olduğunu anlatır.
Türk tarihi, Türk milletine, dünyanın insan izi taşıyan her parçasında kendi ırkının zamanla silinmemiş ve silinmeyecek hakimiyet ve hars (egemenlik ve kültür ) damgası basılı olduğunu, başka milletlerin tek numunesiyle öğündükleri devletlerin en büyüklerinden çok daha büyüklerini yüzlerle kurmuş, her mânâ ve mahiyette şan şeref kaynaklarından kana kana içmiş, görgülü bir soydan geldiğini anlatır.” (Bkz. T.T.T.C., Tarih, 1930/32, Cilt: IV, s. 258-259).
Aynı anlayış, bir yıl sonra yani 1933’te kutlanacak olan Cumhuriyet’in 10. Yıl Marşı’nda da ifadesini buluyordu:
Türk’üz bütün başlardan üstün olan başlarız
Tarih’ten önce vardık, tarihten sonra varız.
Türk’üz Cumhuriyet’in göğsümüz tunç siperi
Türk’e durmak yaraşmaz, Türk önde, Türk ileri.
Şimdi, böyle bir ırkçı ve hamasi anlayışın, doğru bir tarih kuramı ortaya koyması ve tarihsel-toplumsal gerçekliği doğru yansıtması düşünülebilir mi? Bundan dolayıdır ki, Çetin Altan “Türkler’in İçine Tıkıldığı Koşullanmalar…” konulu yazısında (Sabah, 18.4.2001); bu gerçekliğe parmak basarak şunları söylüyor:
“Kendi ülkelerinde sultanlarıyla Saray yöneticileri tarafından dahi horlanıp aşağılanmış olan Türkler; birden İttihad’çılar tarafından öylesine (dünyanın en üstün ırkı olduğu) propagandasıyla öne çıkarıldılar ki; yerler gökler, karalar denizler, kahveler okullar, gençler ihtiyarlar, (Türk’e Türk propagandasıyla) inlemeye başladı…
İnsanlık tarihi Türkler’le başlıyordu. Tüm ırkların kökeni Türktü. Türk olarak doğmuş olmak, dünyanın egemeni olmak için doğmuş olmak demekti. Türk tarihi şanlarla zaferlerle doluydu. Türkler’in yenmediği hiç bir ülke yoktu vs…”


Peki dönemin devlet belgelerinde nasıl bir devlet aklı var? İşin perde arkasında her şey resmi ağızdan ‘Kürt yoktur’ demek kadar kolay olmuyordur herhalde?

İşte, bu trajik gerçekliği bilince, her şeyi çok daha iyi kavrıyorsunuz. Kendi payıma, birinci elden kaynaklara ve Devletin gizli belgelerine ulaştıktan sonra gördüm ki; devlet, gizli planda itirafçı ve kabulcü, açık planda red ve inkârcıdır.
Nitekim, salt 1925 Kürt İsyanı ile ilgili 400 sayfa dolayında bilgi ve belge yayımlamış bir araştırmacı olarak, devletin bu konuda da nasıl bir saptırmaya gittiğini tüm çıplaklığıyla gördüm ve sergiledim.
Bu belgelerin bir bölümü, dönemin Cumhuriyet, Vatan ve Vakit gazeteleri gibi periyodlardı. Asıl önemli kaynak da, II. Dünya Harbi bitimi yönünü yeniden Batı’ya dönen İnönü dönemi Hükümeti’nin, 1945’te, geçmişin Valisi, o dönemin Mülkiye Başmüfettişi olup, birkaç dil bilen ve Kıbrıs kökenli olup 1933’te yani Cumhuriyet’in 10. yılında Türkeş’le birlikte TC vatandaşlığına geçen Ahmet Hasip Koylan’a hazırlatılan dokümanter çalışmaydı.
Bu dokümanda, Kürtler’in tarihi, coğrafyası, kültürü, edebiyatı gibi konuların yanısıra özellikle 1925 Kürt Hareketi irdelenmekteydi. Şark İstiklal Mahkemesi dosyaları da incelenerek hazırlanan dokümandan; 1900-1920 yılları arasındaki 20 Kürt demokratik örgütüne ilk kez ulaşırken, 1925 Kürt Ulusal Direnme Hareketi’nin tüm aşamalarına da tanık oluyordum.
Prof. Dr. Ergun Aybars, Ankara İstiklal Mahkemesi’ne ilişkin doktora tezinden sonra, Şark İstiklal Mahkemesi’ne ilişkin doçentlik tezini hazırlarken, bu dosyalara ulaşamadığını belirtiyordu. İşte, sözkonusu dosyalarla Şark Islahat Planı gibi önemli belgeler de, bu çalışmada yer alıyordu.
Keza, 1925 Hareketi öncesi devlet adına çalışan, yarım-yamalak İngilizcesiyle kendisini İngiliz Mr. Templen olarak tanıtıp, İstanbul’da Kürdistan Teâli Cemiyeti Başkanı Seyid Abdülkadir ve çevresiyle görüşmeye çalışan ajandan başlayarak; Kürdistan’daki eylemleri çeşitli mercilere ihbar eden Şıx Said’in bacanağı Emekli Binbaşı Cibranlı Kasım, Genç Mebusu Hamdi (Yılmaz) ve Muallim Mehmet Fahri’nin mektup ve telgraflarına; yakalanma ve yargılanma süreçlerine kadar hemen tüm bilgilere ulaşmak mümkün oluyordu.
Sadece bunlar değil; Hareketin, Türkçe söyleyişiyle Kürdistan Azadi Cemiyeti; Osmanlıca söyleyişiyle Kürdistan İstiklâl ve İstihlâs Cemiyeti; Kürtçe söyleyişiyle Azadiya Kurdistan Cemiyeti tarafından organize edildiğini ve şifreli yazışmalarını da burada görebiliyorduk. Nitekim, etkin üyelerinin birçoğu 1925’te idam edilen Azadi üyelerinin listesi, Batılı arşivlerden yararlanan Amerikalı bilimadamı Prof. Dr. Robert Olson’un 1992’de yayımladığımız “Kürt Milliyetçiliği’nin Kaynakları ve Şeyh Said İsyanı” konulu kitabıyla da doğrulanıyordu.

Bu hareketin milli karekteri en başta devlet nezdinde de kabul görüyor, sanırım sonra ‘tehlike’nin farkına varıyorlar…

1925 Hareketi’nin “milli” karekteri, Hollandalı bilimadamı Prof. Dr. Martin van Bruinessen’in 1991’de yayımladığımız “Ağa, Şeyh ve Devlet/ Kürdistan’ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi” konulu çalışmasıyla, yine Batılı arşiv belgeleriyle ortaya konduğu gibi; biz de tüm bunlardan sonra 1993’te yayımladığımız “Kürtler ve Ulusal- Demokratik Mücadeleleri” konulu kitap çalışmamız ve 1996 yılında kaleme aldığımız “Neden Şeyh Said İsyanı Değil?..” (Hevi gaz. Sayı:52/ 1996) konulu köşe yazısıyla dile getirmiştik.
Gizli belgelerin tümünde Hareketin ulusal yönü vurgulandığı gibi; gerek Azadi üyeliği dolayısıyla İstanbul grubu ve Dersim Mebusu Hasan Hayri Bey ile Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey’e, gerekse Hareketin fiilen içinde yer alan Şıx Said ve arkadaşlarına uygulanan ceza maddesi 45. Madde yani  “Memâlik-i Devlet-i Âliyenin veya kısmen diğer bir vilâyet-i mümtazeyi cebren ilhak ettirmeye veyahut alelıtlak Memâlik-i Devlet-i Âliye’nin bir kıtasını idare-i Hükümetten çıkarmaya teşebbüs…” suçlamasıdır.
Kısaca, idam edilenlerin tümünün “müstakil Kürdistan teşkili” ile suçlandıklarına dair yüzlerce kanıt gösterilebilir. Ancak, böylesi önemli bir Hareketin, Osmanlı’dan bu yana devletin başat gücü olan asker vesayetiyle özünden saptırılıp, emirle bir “irtica ve iğfal hareketi” olarak sunulması, herhalde sadece Türk resmi erkine özgü bir özelliktir.


Devlet aklı demişken dönemin haleti ruhiyesini daha berrak görebilmek için sizin Şark Islahat Planı kitabınızdan şu iki alıntıyı aktarmak istiyorum.
‘Genelkurmay Başkanlığı, Bakanlar Kurulu’na 30 Nisan 1925 tarihinde bir yazı yazarak ‘İsyanın iç ve dış basında bir milli hareket olarak yansıtılmamasının ulusal çıkarlara uygun olmadığı, bu nedenle hareketin bir Kürt milli hareketi olarak değil, bir irtica iğfal hareketi olarak yansıtılması doğrultusunda önlem alınmasını’ istiyor.’
‘Bakanlar Kurulu da, durumu 3 Mayıs 1925 tarihli  toplantısında görüşerek, Genelkurmayın istekleri doğrultusunda önlemler alınması için zamanın Dışişleri Bakanlığını görevlendiriyor.’
Devlet olay ve olguları manipüle edici söylemler geliştirmek için ne kadar da hassas.
Evet, aynen böyle oluyor. Bir görüşe göre İngiltere’den, başka bir görüşe göre Almanya’dan alınan kimyasal gazlar kullanılmak suretiyle 15.500 kişinin katledilmesiyle noktalanan 1925 Hareketi’nin, iç ve dış basında bir “Kürt milli isyanı” olarak yansıtılmasından rahatsız olan dönemin Genelkurmay Başkanlığı yani Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti, Hükümete bir yazı yazarak, bu yayınların Türkiye’nin milli menfaatlerine aykırı olduğu, binaenaleyh bu Hareketin bir Kürt milli hareketi değil, bir “irtica (gericilik) ve iğfal (kandırma) hareketi” olduğu yolunda yayın yapılmasını istiyor.
Hükümet, Genelkurmay’ın 30 Nisan 1925 tarihli yazısı üzerine durumu görüşerek, 3 Mayıs 1925’te aldığı kararla; “İsyanın iftiraktan (ayrılıktan) ziyade irtica ve cehalet ve iğfal (gericilik, cahillik ve kandırma) eseri olduğu yolunda yayın ve propaganda yapılması için Hariciye Vekaleti’ni yani Dışişleri Bakanlığı’nı görevlendiriyor… (Bkz. MB, Age, s.407).
İşte, size askeri talimatla yazdırılan bir tarih anlayışı…

Şimdiye kadar devletin penceresinden görünen kısmına değindik. Peki o dönemde yurtta ve sürgünden bulunan Kürt aydınlarının bu sizin deyimizle ‘gizli planda itirafçı ve kabulcü, açık planda red ve inkârcı’ bir pozisyon olan devlete karşı tutumu nedir? Nasıl bir yol haritası vardı önlerinde?

Daha Lozan Antlaşması bağıtlanmadan, M. Kemal’in isteği üzerine daha Diyarbekir’deki görevinden tanıdığı eski subay ve dönemin Dersim Mebusu Hasan Hayri Bey ve birçok Kürt milletvekili, Kürt ulusal giysileriyle Meclis’e gelip, yine Kürt kökenli Lozan Delegasyonu Başkanı İsmet Paşa’ya bağlılık telgrafları gönderirken; 6 Mart 1923’te Ankara’daki Meclis’te bir konuşma yapan Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey, “Türk’le Kürt teşrik-i mesai ederek yaşamazlarsa, ikisi için akibet yoktur. Bu nedenle herhangi biri, diğerine ihanet ederse ikisi için de akibet yoktur” diyerek, tarafları uyarıyordu… O zaman bu sözler Meclis’te ayakta alkışlanıyordu.
Ancak, Lozan Antlaşması imzalandıktan hemen bir yıl sonra 1924’te, “Türk’ün süngüsünün göründüğü yerde Kürtlük biter” ırkçı sloganıyla “Kürt sorununu süngüyle çözme edebiyatı” başlamıştı ve Kürt aydınları haklı olarak bu politikayı “kan ve demir siyaseti” olarak nitelendiriyor ve bu yaklaşıma karşı çıkıyorlardı.
Nitekim, bu politikalara bir tepki olarak, yine Kürt aydınlarınca “gerçekte bir ihtilâlden çok, bir devrim” olarak nitelendirilen “1925 Büyük Kürt Ulusal Ayaklanması” gerçekleşiyor ve iki yıl önce Lozan dayanışması için ulusal giysileriyle Meclis’e gelen ve sözleri Meclis’te ayakta alkışlanan üstteki sözlerin sahibi de dahil onlarca Kürt aydını idam ediliyor; sayıları onbeş bine varan yurtsever Kürt de süngülenerek, kurşunlanarak ya da zehirli gazlarla katlediliyordu…
Katliamdan kurtulup ülke dışına çıkan Kürt aydınları, 20 Mayıs 1926’da dönemin Başbakanı İsmet Paşa’ya gönderdikleri “Muhtıra”; yaşanan ve gelecekte yaşanabilecek acı gerçekleri şöyle dile getiriyorlardı:
“Mevcut politikanın yürütülmesinde ve kalıcılaştırılmasında direnilirse, Kürtlük âleminden vazgeçmiş Türklüğün, yalnız bugün için değil yarın da güçlükler ve korkunç durumlar karşısında kalmayacağının güvencesini kim verebilir?
Bu anlayış ve sorumlulukla, acı gerçeğe İhtilâlin son demlerine kadar direniyorduk ve kesinlikle kan dökülmesinden yana değildik. Ne yapalım ki, bıçak kemiğe dayandı, acı gerçek dolayısıyla Şubat 1925 İhtilâli’ni yapmakla milletimizi savunmaya mecbur kaldık. İhtilalde yer alan kişilerin, nefis savunması ya da kişisel çıkarlar için değil; Türk ve Kürt milletinin karşılıklı haklarına saygılı olmak kutsal idealleri uğruna hareket ettiklerine lütfen inanınız. Erzurum ve Sivas Kongrelerinde yeni esasları belirlenen Teşkilat-ı Esasiye Kanunnamesi’nde (Anayasa) Türk ve Kürt milletlerinin ulusal sınırları içinde hür ve serbest yaşayacaklarına ve birbirlerinin haklarına karşılıklı saygılı olacaklarına dair açık bir madde yok mudur?
İşte, İhtilâlciler onu, Türk milletinin liderlerinin Kürtlüğe reva gördüğü medeni ve milli hakları istemek ve savunmak amacındadırlar. Biz Kürt aydınları, Kürtlüğün geleceğine suikast edilmemek şartıyla müthiş ve müfrit Cumhuriyet ve uygarlaşma taraftarıyız…” (Bkz. M. Bayrak: Age, 494)
Kürt aydınları, tersi durumda neler olabileceğini o günden söylemiş ve uyarmışlar:
“Aksi takdirde, mevcut politikanın ve durumun devam ettirilmesinde ısrar edilirse, Kürdistan veya Şarkî Anadolu kıtası büyük bir kin ve kırgınlık yuvasına dönecektir…”
Ne dersiniz, kim haklı çıktı acaba?.. Bilimsel gerçeklik mi yoksa resmi tarih mi?..


Bu söyleşi 4 Ocak 2019 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinden yayımlandı.

Diyarbakır’ın unutulmuş efsane çocuğu: Mehmet Şori

Diyarbakır'ın maceraperest çocuğu



Mehmet Şori, Diyarbakırlı maceraperest çocuk. 1961 yılında ailesine bir mektup bırakarak, 11 yaşında tren kanepelerinin altında bir başına Almanya’ya kaçar. Ordan da Amerika’ya gitmek için yola koyulur.
Bir dönemin efsane ismi Mehmet Şori’yi belki o dönemde yaşamış Diyarbakırlılar ve o yılların gazete okuyucuları tanıyabilir. Zira 60'lı yıllarda 'Diyarbakırlı maceraperest çocuk' sıfatıyla gazetelerde sıkça haberlere konu olmuş renkli bir kişilik. Hatta 1964 yılında çekilmiş bir filmde oynamışlığı bile var.
Mehmet Şori’nin haberlere konu olan olaylar dizisi şöyle başlar:
1961 yılının ilk aylarında Diyarbakır’daki evinden kaçıp İstanbul’a gider. Ordan Edirne’ye geçerek bindiği trenle Almanya’ya gider. Telaşa kapılan baba oğlunu aramaya koyulur ve iki hafta sonrasında Almanya’dan bir mektup alır. Mektubu gönderen Mehmet Şori’dir; mektupta Almanya’da olduğunu söyler. Mehmet Şori’nin Almanya’ya gittiği tarihlerde belki de kaçak yollarla Almanya’ya geçen ve orda kalan hiç Türkiyeli yoktur, resmi yollarla gideni ise parmakla sayılcak kadar azdır. Zira Almanya ile Türkiye arasında 1961 yılında imzalanan “İşgücü Anlaşması’’ bile Ekim ayında yani Mehmet Şori’nin Almanya’da olduğu tarihlerde imzalanmış. Mehmet Şori’nin macerasını 1963 yılında Tercüman gazetesi* şöyle yazar:

Diyarbakır’ın bir Mehmet Şori’si var. Bir film seyreder, o filmdeki bir ''manzara'' gece rüyasına girer, ertesi gün babası uyanınca, masasının üzerinde bir mektup bulur: ''Sevgili babacığım,Ben o filmdeki artist gibi büyük adam olmak üzere Almanyaya gidiyorum. Adam olursam, seni de oraya aldırırım. Ellerinden öperim!… Oğlun Mehmet Şori’’Babayı alır bir telaş. Sağa telefon, sola telefon… Polise rica… Bir hafta geçer geçmez, Almanya’dan bir mektup gelir: ''Babacığım. Almanyadayım… Daha adam olamadım. Selam, sabah!''

Lisan öğrendim ve kendi kendimi yetiştirdim
Diyarbakır’da gençler arasında İstanbul’a kaçış öyküleri meşhurdur. Mehmet Şori’yi İstanbul hatta Almanya bile kesmemiş ki yeni yolculuklar denemiş. Mehmet Şori bir buçuk yıl Almanya’da kalır, Almancayı da iyice öğrenir. Sonrasında Alman devleti onu Türkiye’ye teslim eder. İade edilişine dair 14 Eylül tarihli Milliyet gazetesinde çıkan tek sütunluk ’Almanya’ya kaçan çocuk iade edildi’ haberi:

Şori’nin ilk iade edilişi (15 Eylül 1962, Milliyet) 

Birbuçuk yıl evvel Diyarbakır’dan, önce İstanbula  kaçıp gelen sonra da trenle gizlice Almanya’ya giden Mehmet Şori isimli çocuk dün öğleden sonra uçakla yurda dönmüştür.Mehmet Şori’nin dönüşünü Alman Federal Polis Teşkilatı temin etmiş ve çocuk dün Emniyet Müdür Muavini Mehmet Akzambak’ın misafiri olmuştur. 12 yaşındaki Mehmet Şori Almancayı rahatça konuşacak kadar öğrenmiş. Almanya’da kaldığı 1,5 yıl içinde yetiştirme yurtlarında barındığını ve kültürünü hayli ilerlettiğini söylemiştir.Mehmet Şori Emniyet Müdürüne ''Hayatımdan memnunun, görmediğim, belki de bir daha göremeyeceğim yerleri gördüm. Lisan öğrendim ve kendi kendimi yetiştirdim, oldu bitti işte…'' demiştir.

Alman Şori
Bu haberde 12 yaşında olan Mehmet Şori bir buçuk yıl öncesi hesaplandığında 11 yaşında Almanya’ya gittiği anlaşılıyor. Artık Şori ile ilgili gelişmeler gün gün basının ilgi odağındadır. 15 Eylül 1962 tarihli Milliyet  gazetesinin birinci sayfadan verdiği 'Mehmet Şori dün ailesine gönderildi' Mehmet Şori’nin yanıbaşında bavulu ağlarkenki haliyle yayımlanan haberi şöyle:

MÜNİH’den İstanbul’a getirtilen 12 yaşındaki Mehmet Şori, dün saat 18:30da, evine dönmek üzere bir otobüs ile yola çıkmıştır. Mehmet Şori önce Gaziantep’e, oradan da Diyarbakır’a gidecektir. Şori’yi Diyarbakır’da, Belediye Zabıta memurları karşılayacak ve ailesine teslim edeceklerdir.Bir buçuk yıl önce, annesinin bir başkasına kaçmasına kızdığı için evini terkeden Şori, trenle, vagon aralarında saklanarak önce İstanbul’a gelmiş, birkaç gün kaldıktan sonra yine aynı şekilde Edirne’ye gitmiş, oradan da kolayını bulup Almanya’ya kaçmıştı.
Alman Çocuk Büroları tarafından korunan, okutulan ve mobilya, terzi, atölyelerinde çalışması temin edilen çocuk, Türkçeyi hemen hemen unutmuş, rahatça konuşacak, yazabilecek derecede Almanca öğrenmiştir.Dün Emniyet Çocuk Suçları Bürosunun himayesinde kalan Şori’ye İstanbul’un muhtelif köşelerinden toplanmış çocuklar ''Alman Şori'' ismini takmışlardır. Onun etrafında toplanan ve hatırasını dinleyen çocuklara Şori, mütemadiyen memleket hasretinden bahsetmiş ve gazetecilerin, ''Yine kaçar misin?'' sualine, Almanca ''Hayır, hayır'' cevabını vermiş ve ağlamaya başlamıştır.Şori babasına ve biri kız olan dört kardeşine çeşitli hediyeler getirmiştir.

Ya okul ya Almanya
Çok yoksul bir ailenin çocuğu olan Mehmet Şori artık Diyarbakır’ın en çok tanınan insanlarından biri haline gelmiştir. Geldiğinde hediyeler getirdiği kardeşlerinden ikisinin evlâtlık verildiğini öğrenir. Diyarbakır’da tren istasyonunda onu karşılayan babasına söylediği ilk söz 'ya okul ya Almanya' olur. 18 Eylül 1962 tarihli Milliyet gazetesinin Diyarbakır’dan bildirdiği ve birinci sayfadan, ''Mehmet Şori, ''Koleje giremezsem tekrar kaçarım'' verdiği haber şöyle:

Bir yıl ayrılıktan sonra dün memleketi olan Diyarbakır’a gelen Mehmet Şori (Çangıllı)nın, kendisini istasyonda kucaklayan babasına ilk sözü ya okul ya tekrar Almanya olmuştur.
Dün Diyarbakırın Gazi caddesinde bir kıraathanede babası ve kardeşleri ile birlikte kendisine hediye edilen oyuncakları ile oynarken bulduğumuz Mehmet Şori ''Okumak istiyorum'' demiş ve şunları ilâve etmiştir:''Babam mektup yazdı, tahsilime burada devam edeceğimi bildirdi. Ben de geldim. Okuyacağım okul bir kolej olmalıdır, yoksa gene babamım, kardeşlerimi bırakıp Almanyaya gitmek zorunda kalacağım.''Mehmet Şori’nin  fakir babası 50 yaşında Bahri Çangıllı, ilgililere başvurarak, oğlunun arzu ettiği şekilde bir okula yerleştirilmesini istemiş, aksi takdirde oğlunun Almanya’ya dönmesine kendisinin de taraftar olduğunu bildirmiştir. Baba oğul ilgillerin verecekleri cevabı beklemektedirler.Bir yıl içinde Almanca öğrenen ve Türkçeyi Alman şivesiyle konuşmaya başlayan Mehmet Şori Diyarbakır’da kardeşinden ancak ikisiyle görüşebilmiştir. Tatvan’a ve Urfa’ya evlâtlık olarak verilen diğer iki kardeşini ise henüz görememiştir.Diyarbakırdaki Merkez Yetiştirme Yurduna konan Mehmet Şori kısa zamanda Diyarbakır’ın sevgilisi haline gelmiştir. Büyüklü, küçüklü gruplar onu yetiştirme yurdunda ve babası ile birlikte oturduğu kıraathanede ziyaret etmekte, hatırını sormaktadırlar. Şori, ziyaretçilerle pek az konuşmakta başını önüne eğerek düşünmekte ne düşündüğünü soranlara ''Okulumu' diye cevap vermektedir.

Şori bu kez Almanya’ya vize ile gidecektir (20 Ekim 1962, Milliyet)

Şori’ye tekrar Almanya yolu gözükür
Mehmet Şori’yi kolejde okutacak imkanı olmayan babaya geriye Şori’yi tekrardan Almanya’ya gönderme seçeneği kalır. Babası Şori için vize başvurusunda bulunur ve uğraşlar sonucu vize verilir. Şori’ye tekrar Almanya yolu gözükür.
Macerası tüm Türkiye’nin ilgisini çekmiş olmalı ki, gazeteler Mehmet Şori ve babasıyla ilgili bolca haber ve röportaj yapmıştır. Bu uzun ve içinde fazlaca kurmaca ve abartı olan 20 Ekim 1962 yılında Milliyet’te yayımlanan röportajlardan biri şöyle:

Mehmet Şori’nin yüzü, bir aydan sonra önceki gün ilk defa güldü: Tekrar Almanya’ya gitmek tahsiline devam etmek imkânına kavuşmuştu. Alman Büyük Elçiliğinin vizesini taşıyan pasaportu elinde idi. Pasaportta, vizeye uzun uzun baktı. Baktı da hırçınlaştı bir ara. ''Artık gideyim. Geç oldu'' diye homurdandı.

Her şey hazırdı ama

Her şey hazırdı: Beklenen vize gelmişti. Şori’nin bir valizi geçmeyen eşyası toparlanmıştı. Diyarbakır yakınlarındaki kardeşlerine, dost ve yakınlarına veda edilmişti. Babası Bahri Çangıllı’nın yurt dışında okumak için, noterden tasdikli ''muvafaknâme''si alınmıştı. Artık geçen yıl olduğu gibi Almanya’ya tren kanepelerinin altında kaçak olarak gitmeyecekti Şori.Fakat hemen yolculuğa çıkamıyor, Münih’te derslerine çoktan başlayan arkadaşları arasına katılamıyordu. Sebep Şori ve babası gibiler için çok önemli idi. Fakirdiler. Almanya’ya uçakla yapılacak yolculuğun bedeli olan 1310 lirayı bir araya getiremiyorlardı. Yolculuk trenle de yapılsa, bilet ücreti 750 liranın üstündeydi. Bahri Çangıllı’nın bu kadar da parası yoktu.

Sadece 500 lira 

Bahri Çangıllı’nın, oğlunun tahsili için gerekli parayı sağlamak yolunda Diyarbakır’da baş vurmadığı yer kalmamıştı. Hattâ yardım olarak değil de ödünç olarak istemişti bu parayı. Fakat yüzbin kişilik Diyarbakır şehrinde bula bula sadece 500 lira bulabilmişti. Hepsi o kadar…''Başka çare yok'' diyordu Şori’nin babası. ''Bir iki güne kadar oğlumu Ankara’ya götüreceğim. Meclise gidip Diyarbakır Milletvekillerini bulacağım. Onlara durumu anlatacağım. Bir de döviz meselesi var. Ne yapıp yapıp oğlumu Almanya’ya göndersinler, memleketlerinin çocuğunun okuyup adam olmasını temin etsinler.''

Neden Almanya 

Mehmet Şori’ye: ''Neden Almanya da, Türkiye değil?'' diye sorduk. Sualimizi geç anladı. Kısa bir süre düşündükten sonra ''Burda iş yok'' diye cevap verdi.''Neden?'' dedik.''İşte öyle..''Türkçeyi meramını anlatamayacak kadar unutmuştu. Kendisine babası tercümanlık yapmak zorunda kaldı:''Çok uğraştık beyim. Vilâyete, Milli Eğitim Müdürlüğüne müracaat ettik. Dedik ki, oğlumuz için Almanya veya Türkiye bahis konusu değildir. Bahis konusu olan, oğlumuzun tahsilidir. Oğlumuzu Almanca olsun, Fransızca olsun, İngilizce olsun, yabancı dilde öğrenim yapan bir okula yerleştirin. Oğlum öyle istiyordu. Böyle bir okula giremezse yine kaçıp Almanya’ya gideceğini söylüyordu. Fakat müracaatlarımızın hiç birinden müsbet bir sonuç alamadık. Şori’yi, bu defa kendi arzumla Almanya’ya göndermek mecburiyeti hasıl oldu.Gelgelelim gönderemiyorum işte.''

Şori gitmeli

Bahri Çangıllı daha sonra sözlerine ekledi: ''Şori gitmeli beyim. Şori okumalı, adam olmalı beyim…''Dilinin altında birşey var gibiydi. Fakat daha fazla konuşmadı. Yutkunmakla yetindi.
Onun söylemek istediklerini biliyorduk, öğrenmiştik. Evet Şori gitmeli idi. Diyarbakırdan, hele Diyarbakırdaki muhitinden uzaklaşmalı idi. Şori 12 sene Almanya’ya kaçıncaya kadar Diyarbakırın genelevine yakın, yakın da ne demek, geneleviyle kucak kucağa bir semtinde yaşamıştı. Almanya’dan döneliberi yine aynı semtte yaşıyordu. Bundan babası da, kendisi de şikayetçi idi. Fakat, o semtten uzaklaşmak için ellerinden bir şey gelmiyordu. Tesadüf, onları orada oturmaya mecbur etmişti. Çünkü fakirdiler. Başka yere nakletmek imkânına sahip değildiler.Şori, geçen yıl evinden, babasından değil de, kendisini kucaklayıp öpen, avucuna kına yakan semt kadınlarından kaçmıştı. O kadınlar ki, şimdi de, bir aylık misafirliğini fırsat bilerek, yine Şori’nin avuçlarını kınalamışlardı.Ve kim bilir Şori’nin bir an evvel Almanyaya gitmek istemesinin tek sebebi de buydu, bunlardı.

Bu kez hedef Amerika
Ve nihayet Şori Almanya’ya varır. İstanbul menşeli bindiği trenden Düsseldorf’da indirilir. Kimliğini inceleyen polisler daha önce Münih’e geldiğini ve Türkiye’ye iade edildiğini öğrenir. Düsseldorf’daki çocuk yurtlarından birine yerleştirilir. O dönemlerde basının 'Diyarbakırlı maceraperest çocuk’ adıyla andığı Şori adına yaraşır bir biçimde yeni maceralar aramaya koyulur. Bu kez Şori’nin hedefinde Amerika vardır. Hedefine ulaşmak için de yola koyulur. İlk aşamada Hamburg limanına varıp bir gemiye binerek New York’a ulaşmaya çalışır. Düsseldorf’taki çocuk yurdundan kaçarak Hamburg’a ulaşmak üzere trene biner. Bundan sonrasını 4 Şubat 1963 tarihli Cumhuriyet gazetesinin Şori hakkındaki Bielefeld mahreçli haberini okuyarak devam edelim:

Bundan birkaç hafta önce, Ruhr bölgesinden geçmekte olan bir trende alnını kompartıman penceresine dayayarak dışarısını seyreden bir erkek çocuk, seyahat ediyordu. Biraz sonra kondüktör, biletleri kontrol etmek üzere bu kompartımanın kapısını açtığı zaman, çocuk ona normal bir bilet yerine, peron bileti uzattı. Kondüktör aynı kompartımanda oturan diğer yolcuların hayret dolu nazarları arasında, çocuğun Mehmet Şori adını taşıdığını, yaşının 12 olduğunu, babasının  İstanbul’da yaşadığını, kendisinin ise New York’ta ikamet eden annesine gitmek üzere yola çıktığını öğrendi. Neticede, tren Bielefeld garına geldiği zaman çocuğu elinden tutarak indirdi ve buradaki gar müdürüne teslim etti.
Şimdi de Bielefeld’deki bir çocuk yurduna yerleştirilen Mehmet, burada kendisine karşı gösterilen ilgiden memnun görünmekte ve beraberce okula gittiği arkadaşları ile öğretmenleri kendisini çok sevmektedirler.
Almancayı iyice öğrenen Mehmet, yalnız arkadaşlarına değil, büyüklere de masallar söylemektedir. Fakat büyüklere, ailesi hakkında anlattığı masallar birbirini tutmamakta ve annesi ile kardeşinin Amerika’da olduklarına pek de inanılmamaktadır.Mehmet’in Türkiye’deki babasına iadesi için, icabeden formalite ve hazırlıklar tamamlanırken, seyahat ve macera meraklısı bu zeki ve kabiliyetli çocuğun yurttan ve okuldan kaçmaması için de tedbirler alınmış bulunmaktadır.

Artık bir efsanedir
Mehmet Şori artık bir efsaneye dönüşmüştür. Hakkında asparagas haberler çıkar. Milliyet gazetesinde 18 Ocak 1963 tarihinde çıkan tek sütunluk haberde Mehmet Şori’nin babasına yazdığı mektupta, Amerika’ya gittiği ve orda bir yetiştirme yurduna yerleştirildiği yazılıdır. Yine aynı haberde Almanya’da geçirdiği bir kaza sonunda iki kolunun kırıldığı ve iyileştiği anlatılır. Oysa Şori ne Amerika’ya ulaşabilmiştir ne de kaza geçirmiştir.

Bir de film macerası var
Yaklaşık bir yıl sonra Alman devleti ikinci defa Şori’yi Türkiye’ye iade eder. Bu ikinci iade ediliş Diyarbakırlı Şori’nin için bir de sinema macerasına vesile olur. 1964 yılında yapımı tamamlanan Türk sinemasında fantastik filmlerin yönetmeni olarak bilinen Yılmaz Atadeniz’in Jules Verne’nin aynı adlı romanından uyarlama “İki sene mektep tatili” filminde oynar.

Mehmet Şori’nin oynadığı filmin afişi

Çekimleri Fethiye’de yapılan filmde 12 çocuk oynar. Mehmet Şori de o esnada ikinci kez Türkiye’ye iade edilmiştir ve İstanbul’da kalmaktadır. İşte bu sürede maceraperestliği ve şöhreti yapımcıların ilgisini çekmiş olmalı ki onu da film ekibine alırlar. Filmin afişinde anlaşıldığı üzere Mehmet Şori filmde çocuk başrol oyuncularından biridir. O dönemlerde Sami Hazinses’ten sonra belki de Türk sinemasında rol almış ikinci Diyarbakırlıdır.

İnanamıyorum, yuh olsun bana
Filmin çekimleri bittikten sonra İstanbul’dan artık Adana’da yaşayan babasını ziyarete gelen Şori bir süre sonra tekrar İstanbul’a döner. 9 Mayıs 1964 tarihli Milliyet gazetesinde 'Mehmet Şori bu defa iş aramaya izinde geldi' haberinde Şori’nin İstanbul’daki Emniyet Müdürlüğü Çocuk Bürosuna geldiği ve kendisine iş bulmalarını söylediği yazılır. Fakat Şori umduğuna bulmamıştır ki üçüncü defa Almanya’ya gitmek için kolları sıvar. Hürriyet gazetesinin 9 Haziran 1964 tarihlisayısında Şori’nin başarısız olacak üçüncü kaçma girişimini şu şekilde yazar:

Diyarbakırlı maceraperest çocuk Mehmet Şori, üçüncü defa kaçak olarak Almanya’ya gitmek isterken Edirne’de yakayı ele verdi. Hem de suç işleyerek. Şeytana uyan Şori, hırsızlık yaptı. Karaağaç istasyon büfesini soyduktan sonra çaldığı sigaraları turistlere satarken yakalandı. 1961 yılının ilk aylarında kaçak olarak bindiği trenle Münih’e kadar giden ve Münih’te pasaport memurları tarafından yakalanmasına rağmen, altı ay Almanya’da kalmaya muvaffak olan Mehmet Şori, ''Hırsızlık suçundan yakalandığım için utanıyorum. Bütün dünyaya rezil oldum. Yaptığıma pişmanım'' demiştir.Tanınmamak için, bir de takma bıyık kullanan ve ''İnanamıyorum. Yuh olsun bana.'' diyen Şori’nin elbiselerinin de yırtılmış olduğu, dikkati çekmiştir.
Tevfik edilen Mehmet Şori cezaevine götürülürken hüngür hüngür ağlamıştır.Tevfik edilen Mehmet Şori cezaevine götürülürken hüngür hüngür ağlamıştır.

Gömlek ve pantolonu alarak ortadan kaybolur
Bir süre tutuklu kaldıktan sonra Şori tekrar Adana’ya döner. Sonrasında hakkında 17 Temmuz 1965 tarihli Cumhuriyet gazetesinde 'Mehmet Şori bir gazeteciyi dolandırdı' başlıklı pek de hoş olmayan kısa bir haber çıkar:

Küçük yaşta kaçak olarak Almanya’ya giden, Diyarbakırlı maceracı çocuk Mehmet Şori, şehrimizde bir gazeteciyi dolandırmıştır.
Kendisini himayesine alan gazeteci Erman Erk'in evine giden Mehmet Şori, «Erman ağabey, elbiselerini istiyor» demiş ve Erk'in annesinin kendisine teslim ettiği gömlek ve pantalonu alarak ortadan kaybolmuştur.
Erman Erk eve döndükten sonra durum aydınlanmış. Erk'in çalıştığı bürodan Abdullah Usluer adındaki gencin de on lirasını alarak kaybolan Şori, polise şikayet edilmiştir.

Şori’ye ne oldu?
Şori’ye dair bildiğim son haberdir bu aynı zamanda. O efsane çocuğun artık yaşamadığını biliyorum. Şori büyüyünce nasıl biri oldu, ne yaptı merak etmiyor değilim, fakat aklımda o efsane çocuk 15 yaşında elinde götürdüğü gömlek ve pantolonu ile kalsın istedim. Tanıyan, bilen biri varsa belki tamamlar günün birinde Şori’nin öyküsünü. Ben 11 yaşında bir başına Almanya’ya kaçan maceraperest çocuk Şori’yi anlattım. Umarım Diyarbakır’ın unutulmuş bir efsanesini bir nebze de olsa yeniden tanıtmaya vesile olur bu yazı.
          
*Dönemin haberleri ara başlıklar dahil gazetelerde yayımlanan halleriyle yazılıdır. 

Şori’nin Almanya’ya ikinci gidişi öncesi (24 Ekim 1962, Milliyet)

Şori  Almanya’nın Bielefeld şehrinde okul sıralarında (4 Şubat 1963, Cumhuriyet)

Şori üçüncü kez Almanya’ya gitme macerasında hırsızlık yaparken yakalanır (09 Haziran 1964, Hürriyet) 

 

Diyarbakırlı hemşehrim Mehmet Şori hakkındaki bu yazım, 7 Aralık 2018 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde, 8 Aralık'ta ise Gazete Karınca'da yayımlandı.

Hapishane edebiyatı ve Kürtçe

Duvarların ardından Kürt edebiyatı

Hapishane edebiyatı ya da diğer adıyla tutsak edebiyatı, tutukluluk koşulları neticesinde ortaya çıkmış röportaj, mektup, yaşam öyküsü, metin ve şiirleri tanımlamamak için kulanılan bir kavram. (1) Yine buna benzer mekan ve yaşanmışlık itibariyle dillerüstü bir niteliğe sahip Exilliteratur ve Holocoustliteratur kavramları var. İlki daha çok İkinci Dünya Savaşı esnasında faşist rejimden kaçanların yazdıklarını diğeri ise kalanların çektiği acıları anlatan metinleri tanımlar. ‘Hapishane edebiyatı’ da kavram olarak bazıları için kulağa hoş gelmese de üzerine araştırmalar yapılmış bir alan yani edebiyatın lügatında var olan bir kavramdan söz ediyoruz.
Günümüz hapishane sistemi, modern dönem imalatı olduğu için özgürlüğünden yoksun kalınmış koşullar denilince sadece hapishaneler düşünülmemeli, zira eski çağlarda esir ve köleler sahibinin metası sayılıyordu.
Burada Don Kişot’un yazarı Miguel de Cervantes’in, deniz seyahati esnasında korsanlar tarafından kaçırılıp Cezayir’de 5 yıl köle olarak alıkonulduğunu hatırlatmakta fayda var.
28 yaşında ölüm cezasına çarptırılan Fyodor Dostoyevski ise ‘Küçük Kahraman’ adındaki öykü kitabını hapishanede kaleme almıştı. O vakite kadar tüm kitaplarını İngilizce kaleme alan Kenyalı yazara Ngũgĩ wa Thiong’o (*), Kikuyu dilindeki ilk romanını hapisteyken tuvalet kağıtlarına yazmıştı.
Yine Afrika kıtasından olan Nijeryalı yazar, televizyon yapımcısı ve insan hakları aktivisti Ken Saro-Wiwa idam edilmeden önce Alternatif Nobel olarak da bilinen Right Livelihood Award Ödülü’ne (1994) layık görülmüştü.
Almanya’nın sol gazetelerinden biri olan Junge Welt’de köşe yazarlığı da yapan ve 36 yıldan bu yana ABD’de hapiste olan Mumia Abu-Jamal, hapishane edebiyatının en kıdemli yazarlarından biri. Tutsaklık ve edebiyata ilişkin dünyaca bilinen bu tür örnekleri çoğaltmak mümkün. Beyaz Batılı yazarlar için hapishaneler, totaliter rejimler döneminden kalma nostaljik mekanlar iken, onlar kadar şanslı olmayan yazarlar için durum o kadar romantik değil.

Birîna Reş hapishanede yazıldı
Kürtlerde ise savaş, sürgün ve hapis hayatının iç içe geçmişliği, kesişimleri ve bunu hala yaşıyor olmaları onları kısmen de olsa diğer örneklerinden ayırıyor. Kürtler arasında (Türkiye sınırları içerisinde ve Kürtçe) hapishanede yazılan ilk eser Musa Anter’in Kürtçe ve Türkçe kaleme aldığı Birîna Reş/Kara Yara adlı piyesi. Zira kendisi bu kitabında şöyle sesleniyordu: “Aziz okurlarım, bu eseri 1959’da İstanbul Harbiyesinde 38 No’lu hücrede tutuklu iken yazdım.”(2)
Birîna Reş kitabı için ‘kutsal bir yere sahip’(3) diyen Mehmed Uzun’un tutuklandığını yazı işleri müdürü olduğu dergi ise şöyle duyuruyordu okuyucularına: ‘Rızgari’nin birinci sayısı çıktığı gün yani 21 Mart 1976’da, dergi matbaada iken yasaklama kararı verilerek toplatıldı. Bu nedenle yazı işleri müdürü Mehmed Uzun da o gün tutuklandı.’(4)
Ömrünün hatırı sayılır bir kısmını hapishanelerde geçen Osman Sebrî ise Arap hakimle duruşma esnasında yaşadığı diyalogu şöyle anlatıyordu: “52 yaşınaki bir adam 18 kez hapse girerse, ondan geriye ne kalır? Ben 18 kez girdim hapse. Bir keresinde Arap bir hakim bana ‘Bu kaçıncı kezdir hapse giriyorsun’ dedi. Dedim ‘Bu 17. kezdir’. O vakte kadar 17 kez hapse girmiştim. Arap hakim dedi ‘Hay evi yıkılasıca’. Ben de dedim ‘Hay sizin eviniz yıkısın ulan! Ben hangi vakit gelip kapınıza çaldım evim yoktur, yer verin bana diye. Siz gelip beni alıyorsunuz ve hapse tıkıyorsunuz üstünü de evim yıkılsın. Sizinki yıkılsın’. Böyle dediğim vakit adam güldü…”(5)
 
Rênas Jiyan’ın şiirleri
7 Mayıs 2002 tarihinde 11 arkadaşıyla birlikte gözaltına alınan ve günlerce işkence edildikten sonra tutuklanan Rênas Jiyan’ın Kürt şiirinde özgün bir yere sahip ‘Mexzena Xwînê’nin el yazmaları da karanlık dehlizlerde kaybedilir. Birkaç aylık hapislikten sonra serbest bırakılan yazar, Mexzena Xwînê’yi yeniden yazar ve yayımlar. Kitabın önsözünde o süreci şöyle anlatır: “Bu kitap, bu kıvılcım kendini küllerinden diriltti. Tutuklanmamla birlikte o da tutuklandı. Ben bırakıldım bir süre sonra ama o tutsak kaldı, daha doğrusu tahrip edildi ve kaybedildi. Şimdi artık onu tamamladım. Fakat onun tamamladım mı yoksa hapislikten, hapishanenin arşivinden mi kaçırdım, bilmiyorum.”(6)

Alman zindanlarında Ferîd Xan
Sürgün ile hapishanenin bazen kesiştiği de olmuştur dedik, Ferîd Xan mesela, şiirlerinin birkaçını Almanya hapishanelerinde yazmıştı.(7)
Kürt yazarlar arasında hapishaneden çıkan Kürtçe metinlere en çok değer verenlerden biri Arjen Arî’ydi. Yazılarında hapishanede Kürtçe yazan bazı isimleri anarken, 80’lerin başında Esat Oktay Yıldıran’ın ‘Türkçe konuş, çok konuş’ sloganlarıyla inleyen hapishanelerin şimdilerde, çelik yürekleriye direnen tutsakların ’Kızıl Medreseler’ine dönüştüğünü yazmıştı ölümünden bir yıl önce.(8)
71 ve 80 darbelerinde tutuklanan birçok Kürt aydını o dönemlerde Türkçe yazmayı tercih etti. Özellikle 80 darbesinde hapishanelerde yaşanan insanlık dışı uygulamaları anlatmak onu dünyaya duyurmak öncelikli hedef olduğu için, hangi dilde yazıldığı çok da önemli değildi. Fakat bu süreçlerde tutuklanıp serbest kaldıktan sonra Kürtçe romanlarında hapishaneleri işleyen yazarlar var: Mehmed Uzun (Tu, Dengê Komal Yayınları, Birinci baskı: 1984), Bûbê Eser, (Gardiyan, Roja Nû Yayınları, 1994) Selahattin Bulut (Xadim, Avesta Yayınları, Birinci baskı: 2008), Mervan Serhildan (Berxwedana Elektropola, Berbang Yayınevi, 2015),
90’lı yıllarda Kürt edebiyatı daha çok sürgünden gelen eserlerle okuyucularını beslerken hapishanelerde Kürtçeye dair ciddi bir duyarlılığın ve ilginin varlığından söz edilemez. 2000’den sonra bir kıpırdanma yaşanırken 2010 sonrasından ise ciddi bir hareketlenme yaşandı. TZP-Kurdî’nin 2010 yılında anadilde eğitim talebi ve okulları bir haftalık boykot çağrısı ve yine aynı yıl yüzlerce Kürt siyasetçinin tutuklandığı KCK davalarındaki anadilde savunma talebi hapishanelerde bir sinerji oluşturdu. Bunun yanında 90 yıllarda müebbet alan bir çok tutsağın 20 yılını doldurduğu ve çalışmalarını kitaplaştıracak kıvama geldiği yıllardı. Burda birkaç ismi özel olarak zikretmek istiyorum.

Tonguç Ok, Murat Canşad, Menaf Osman, Mizgîn Ronak, Rıza Kazıcı…

21 yıldır zindanda olan Tonguç Ok, bunun son 9 yılını tek başına bir hücrede geçiriyor. Kayserili bir Türk olan Tonguç Ok Kürtçeyi cezaevinde öğrendi ve şimdiye kadar İngilizceden Kürtçeye üç kitap Kürtçeye çevirdi. Kapatılan Tîroj dergisinde yayımlanmış Kürtçe öyküleri de var. İngilizce ve İspanyolcadan Türkçeye birçok kitabın çevirisini yapan Ok, kendisiyle üç yıl önce yapılan bir söyleşide İspanyolcadan Kürtçeye bir eser çevirmek istediğini söylemişti.(10)
Son olarak Ehmedê Xanî’nin Mem û Zîn eserini Kirmanckî’ye çeviren Murat Canşad Dersim’in Ovacık ilçecesinde ve 23 yıldan bu yana hapishanede. Şimdiye kadar üç hikaye kitabı da yayımlanan Canşad, Kirmanckî edebiyatının en çalışkan yazarlarından biri. Kendisi gibi Dersimli olan Hesen Dilawer Dêrsim de (Hasan Alkış), hapishanede biri öykü biri roman iki Kirmanckî kitap kaleme aldı. 26 yıldır tutuklu olan Hesen Dilawer Dêrsim ağır hasta ve tahliye edilmesi gerekiyor.
Rojava’nın Hesekê kentinde dünyaya gelen ve 25 yıldan bu yana hapis hayatı yaşayan Menaf Osman, aşağıda adını okuyacağımız isimler arasında en üretken yazar konumda.
Biri Fransızcadan ve ikisi Arapçadan toplamda üç çeviri, 5 roman, iki de öykü kitabı var.  
26 yıldır tutsak olan Mizgîn Ronak da Kürtçenin en üretken kadın yazarlarından biri, 6 kitabı var.
36 yıllık ömrünün 19 yılını hapishanede geçiren Rıza Kazıcı ise kitabının yayımlandığını görmeden, hayatını kaybetti. 2015 yılında hayatını kaybeden tutsak Ali Alp de aynı şekide romanın yayımlandığını görmeden aramızdan ayrılmıştı.

Cezaevinde çıkan Kürtçe kitaplar
Hazırladığım liste 58 yazara (54 Kurmancî, 4 Kirmanckî) ait yüzlerce kitap var. Listeyi hazırlarken kitapları Kürtçe yayımlanan ve halen cezaevinde olan tutsak isimlerini esas aldım. (**)
Kim bilir belki bir o kadar da yayımlanmayı bekleyen dosyalar vardır yayınevlerinde. Hazırladığım listenin bütün kitapları ve yazarları kapsadığını iddia etmiyorum, eksiklikler ve hatalar olması muhtemeldir, o yüzden şimdiden kusurumuz affola diyorum.
Yayıncılık biraz da reklam ve pazarlama işidir. Kürt yayınevlerinin bu konuda durumunu çok da iç açıcı olduğunu söyleyemem, bu ayrı bir yazının konusu. Fakat cezaevlerinden çıkan yazarların kendi eserlerini tanıtacak koşulları olmadığı için bu iş de biraz okuyuculara ve yazarın yakın çevresine kalıyor.
Aşağıda yer alan bazı kitaplara ulaşmak neredeyse imkansız, kitapçılarda bile temin edilemiyor. Umarım Kürtçenin okuyucularına bir nebze de yardımcı olur bu liste.              
1- Nevzat Çapkın, Kevoka Spî, (Deneme), Amed Yayınları, 2014
2- Zeki Kayar, Kişwera Pêncemîn (Şiir), Aram Yayınevi
-Dilê Xembar (Şiir), Tevn Yayınları, 2013
-Avzêm (Şiir), Sokak yayın grubu, 2018
3- Halil Dağ, Mezrecelîl (Şiir), Lîs Yayınları
-Qetîstan (Şiir), Tevn Yayınları
4- Ömer Raman, Atlasa Nîgaşan (Öykü), Lîs Yayınları, 2016
-Küçük Kayıp Dinazor Dino – Dinazorê Biçûk Ê Winda Dîno (Çocuk öykü kitabı), Ar Yayınları, 2018
5- Mahir Bagok, Derîyê Sibehê (Şiir), Lîs Yayınları, 2011
-Dewsa Ramûsanên Brûskan (Öykü), Lîs Yayınları
-Pênc Kulîlkên Zivistanê (Öykü), Lîs Yayınları,2012
-Kefiyen Cihêreng (Roman), Lîs Yayınları
-Siya Nepênê (Roman), NA Yayınları, 2015
-Bêrîrihê (Şiir), Ava Yayınları, 2017
-Nîgarên Hebûna Xewnerojkan (Şiir), Ava Yayınları, 2018
6- Mizgîn Ronak, Sêv jî me dikujin (Şiir), Lîs yayınlari
-Gorçiya ne em (Öykü), Sîtav Yayınevi, 2018
-Rojhat (Roman), Sîtav.Yayınları, 2018
-Nobedarê Gulên Kobanê (Roman), Sîtav Yayınevi, 2018
-Dilavî-Li ber devê birînê (Şiir), Ar Yayınları, 2017
-Em bûn Baran, (Roman), Aram Yayınevi
7- Menaf Osman, Şînok (Öykü), Lîs Yayınları, 2012
-Piling –Şoreşname-1 (Roman), Ar Yayınları, 2015
-Sînor (Roman), Aryen Yayınları, 2018
-Hezar û Yek Şev (Masal, Arapçadan çeviri), Azad Yayınları, 2018
-Mîrê Monte Krîsto- Alexandre Dumas (Roman, Fransızcadan çeviri), Azad Yayınları
-Helbestên Xezeblêhatî-Nizar Qebannî (Şiir, Arapçadan çeviri), Azad Yayınları
-Namûsname (Roman), Aram Yayınevi, 2012
-Girê Şêran (Roman), Aram Yayınevi, 2003
-Silava bajariyan (Öykü), Azad Yayınları, 2013
Lênûska Leyla (Roman), Aram Yayınevi, 2018
8- Fikret Karakoç, Şiverêyên Lal (Şiir) Lîs Yayınları
9- Resul Baltacı, Ez penaber im (Şiir) J&J Yayınları
10- Bahattin Cesur, Raperîn (Roman), Evrensel Basım Yayın, 2016
11- Mehmet Yavuz, Ax û xwîn (Roman), J&J Yayınları, 2016
-Xeyalên Nîvcomayî (Öykü), Ar Yayınları, 2017
12- Abdullah Yılmaz , Tov di Axê de Namîne (Roman), Sîtav Yayınevi, 2016
13- Teyfîq Hêja, Hêjaname (Biyografi), J&J Yayınları, 2017
-A ME DÊ (Şiir), Aram Yayınevi, 2010
-Mirjîn (Şiir) J&J Yayınları, 2013
-Hêjaname (Şiir) J&J Yayınları, 2017
-Nihayên Min (Şiir) J&J Yayınları, 2017
14- Yaşar Aslan, Rengbêj (Öykü), J&J Yayınları, 2014
-Sergovend (Biyografi), J&J Yayınları, 2017
15- Hecî Nehsan, Zêmarên Çûyînê (Deneme),  J&J Yayınları, 2013
-Agrîna (Şiir), J&J Yayınları, 2014
-Nofa (Öykü), Ar Yayınları, 2014
-Şîna Şevê (Şiir), Ar Yayınları, 2015
-Arjenîka (Deneme), J&J Yayınları, 2016
-Maha, (Öykü), J&J Yayınları, 2016
-Ciweyna (Şiir), Aryen Yayınları, 2017
-Tarîkoj (Deneme), Aryen Yayınları, 2018
16- Arjen Erez, Qesra Helbestên Xemgîn (Şiir), J&J Yayınları, 2016
17- Cengiz Eker, Kînor (Öykü), Ar Yayınları, 2014
-Meytê Li Ser Rê (Öykü), J&J Yayınları, 2015
18- Evdilxaliq Guneş, Bîranînên biêş (Anı), J&J Yayınları
19- Nesip Tarim, Xezal, Roman, Belkî Yayınları, 2007
-Lekeya Hinarê (Roman), J&J Yayınları, 2015
20- Hisên Xelîl, Stargeha Evînê (Öykü), J&J Yayınları, 2015
21- Hayrettin Ekinci, Jan Bûne Nepenî, (Şiir) Aram Yayınevi,2010
-Li çiyayê Qerejdax Şopa Gerîla (Anı),  Aram Yayınevi, 2012
-Dengbêjî (Araştırma) J&J Yayınları, 2013
-Strana Mêrxasan (Şiir), J&J Yayınları, 2014
-Evîna Qesrê (Öykü), J&J Yayınları, 2014
22- İlhan Dayan, Bêrîjan (Şiir),J&J Yayınları, 2014
-Xeyalbêj (Şiir), J&J Yayınları,2018
23- Mihemed Sedîq Bîçer, Stêrka Sêw (Şiir), J&J Yayınları, 2013
24- Selahattin Çam, Hesreta Axa Welat (Öykü),J&J Yayınları
-Hêstrên Xwînî(Şiir), J&J Yayınları
25- Mehmet Öztaş, Evîna Bêzar (Şiir), J&J Yayınları
26- Orhan Çaçan, Aşûda Koran (Öykü), NA Yayınları, 2017
-Hilmek Jiyan Hilmek Mirin (Öykü), NA Yayınları, 2016
27- Ebedin Abi, Heliz û Hebûn(Şiir), Sîtav Yayınevi, 2017
28- Ahmedê Bilokî, Pepûla azadiyê-Şîrîn Elem Hûlî (Roman, J&J Yayınları, 2016
-Ava Tî (Şiir), Aryen Yayınları, 2018
29- Hamit Babat, Mistek ji Hêsrên Zînê (Roman), J&J Yayınlar, 2016
30- Evdê Cano, Gulan (Şiir), Belkî Yayınları, 2008
-Adara Agirîn (Şiir), Ronahî Yayınları
31- Merwan Şîro, Şopên Ji Destan (Şiir), Ronahi Yayınları, 2014
32- Faysal Yacan, Bihara Hêviyên Min (Roman), Ar Yayınlari, 2017
33- Ahmet Temiz, Heqiba Evînê (Roman),Ar Yayınları, 2015
34- Ramazan Çeper, Ferhenga Etîmolojiyê (Araştırma), Ar Yayınları, 2014
-Ziryan im (Şiir), Ar Yayınları
-Şervanek Dimeşe Di Dilê Me De (Şiir),Tevn Yayınları, 2013
-Yazde Rondiken Tenînî (Şiir), Tevn Yayınları, 2010
35- Kamuran Yitik&Ramazan Çeper, Ferhenga Mîtolojiya Kurdî (Araştırma), İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, 2017
36- Musa Şanak, Nohsên Tenetiyê (Şiir) Ar Yayınları, 2013
37- Nail Demir, Cîhana Ajalan, (Folklor) Aram Yayınevi, 2016
38- Eyüp Turgay, Baweşînka Çavên te (Şiir), Ar Yayınları, 2013
39- Ekrem Batmaz, Şeb î Yelda (Şiir), Tevn Yayınları, 2013
40- Laleş Çeliker- Ji Dîrokê Dîrokeke Ehmedê Xanî (Araştırma), Aram Yayınevi, 2016
41- Rıza Kazıcı, Ez Ê We Me (Şiir), Aram Yayınevi, 2016
42- Sinan Sütpak, Jûtenya (Şiir), Aram Yayınevi
43- A.Celil Keskin, Evîna Tajdîn (Roman), Ceren Kültür Yayınları, 2017
44- Hamit Adıman, Rêwiye Evînê (Şiir), Aram Yayınevi, 2010
45- Ali Alp, Sîmir: Fira Ber Bi Azadbûnê Ve (Roman), Aram Yayınevi,2017
46- Abdullah Çelik, Pakrewanên Bênav(Anı), Aram Yayınevi
47- Dewrîm Serhad, Geliyê Zîlan, (Bîranîn-Lêkolîn), Aram Yayınevi, 2015
48- Hesen Dilawer Dêrsim, Estarêyê Asmên Ma (Öykü), Aram Yayınevi, 2014
– Deyndar (Roman), Vate Yayınevi, 2014
49- Erd. Agron, Dîwana Hestiyan (Şiir), Aryen Yayınları, 2018
50- A.Selam Baran, Kaniya Xezalan (Öykü), Aryen Yayınları, 2018
51- Kerem Bilen, Meşa Jiyanê (Roman), Aryen Yayınları, 2017
52- Murad Canşad, Xafilbela (Öykü), Vate Yayınevi, 2008
-Hesê Mişî (Öykü), Roşna Yayınları,2013
-Waştî (Öykü), Roşna Yayınları, 2015
-Mem û Zîne-Ehmedê Xanî (Şiir, Kurmancîden çeviri), Roşna Yayınları, 2018
53- Tonguç Ok, Marksîzm û pirsgirêkên zimanzanîyê- J.V.Stalin (Felsefe, İnglizceden çeviri), Evrensel Basım Yayın, 2011
-Manîfestoya Partiya Komunîst- Karl Marx ve Friedrich Engels (Felsefe, İngilizceden çeviri),Evrensel Basım Yayın, 2011
– Divê Çi Bê Kirin -V.İ.Lenin (Felsefe, İngilizceden çeviri), Evrensel Basım Yayın, 2011
54- M. Aydın Söğüt, Dema Dirîreşkan 1 ve 2 – Murat Türk (Roman, Türkçeden çeviri), Belge Yayınları, 2014
55- Ali Rıza Kalan, Lêlê Şodirî de Yew Rayîrwan (Öykü), Vate Yayınevi, 2014
56- Mahmut Baran, Êdî Navê Min Bêrîvan e (Roman) Aram Yayınevi, 2013
57- Mahmut Yamalak, Tarîderya (Roman), Aram Yayınevi,2013
Gulîstan-Şêx Se’diyê Şîrazî (Şiir, Muhammed İnal ile birlikte Farsçadan çeviri), Nûbihar Yayınları, 2013
58- Muhammed İnal, Zerdeşt Wiha Ferman Kir (***) (Felsefe, Türkçeden çeviri), Hîvda İletişim, 2007
59- Ahmed Huseyîn, Canheval (Şiir), Dilê çar dilî (Şiir), Axîna Dilistan (Şiir), Zayina bi Amûra Sertûj (Şiir) Sîtav Yayınevi, 
60- Şîraz Işıq, Qesra Bilindan (Roman), Belkî Yayınları

* Ngũgĩ wa Thiong’o’nun Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature kitabı bu yıl Fexriye Adsay çevirisiyle Kürtçe, Rizgarkirina Hiş Ji Mêtingeriyê:Di Wêjeya Afrîkî de Sîyaseta Zimên adıyla Lîs Yayınlarından çıktı.
** Kendisi gazeteci olan ve bir süre hapishande kalan Xece Şen’in, J&J Yayınlarından çıkan ’Di Goristana Tarî de Stêrkên Azadiyê (Hapishanedeki tutsaklarla yapılan söyleşi) ve Lîlan be dil (Tutsak şiirlerinden derleme) adındaki iki kitabını bu listeye eklemedim. Yazarı dışarıda olan, antoloji, derleme, söyleşi veya cezaevinde yazılmış çalışmalar bu listeye dahil edilmedi.      
*** Bu kitaba ve yazarına ilişkin kısa bir not düşmem gerekiyor. Bu kitap ve çeviri için Mahmut Yamalak bir mektubunda (http://gorulmustur.org/icerik/mahmut-yamalak-tariderya) çevirinin kendisine ait olduğunu cezaevi koşullarından doğan bir karışıklıktan kitabın başka bir isimle yayımlandığını belirtiyordu. Bilgi almak için Hîvda İletişim’in editörü Hüseyin Siyabend Aymetür’le iletişime geçtim fakat konuyla ilgili sorduğum soruya cevap vermedi.

Kaynaklar:
1- https://de.wikipedia.org/wiki/Gefangenenliteratur
2- Birîna Reş, Avesta Yayınları, 1999
3- Hêz û Bedewiya Pênûsê, Nûdem Yayınları,1993
4- Rizgarî, Sayı:2,1976
5-Hêvî, Sayı:7,1990
6-Mexzena Xwînê, Belkî Yayınevi, Birinci baskı, 2003
7-Kemana min mîna gundekî digirî, Rewşen Yayınları,1999
8-Arjen Arî. Xasenezer, Evrensel Basım Yayın, 2013
9-Yeni Özgür Politika, 7 Eylül 2015


Bu yazı 15 Ekim 2018 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı.