Edo Dêran

'Şi’reke Sêwî' û şairekî winda

Abdurrahman Alaca an jî bi navê wî yê nivîskariyê Edo Dêran. Di kovara Yeni Akiş de pêrgî şi’rekê wî hatim. Navê şi’rê ‘Rev’ bû û çer min xwend, Destana Egîdekî hat bîra min. Di Rev de Edo Dêran digot;

Em du bırane

Dudu ji tıvıngê MARTÊNİ

Ketın serê van çiya

Mehmed Uzun jî di Destana Egîdekî de digot;

ew penc kes bûn, çar mêr û jinek
ku her yek ji derek, le xwedî qederek ‚

Yek jê çîroka du birayan bû, yek jê ya 5 şervanan. Edo Dêran li dijî ‘cendirma’ pişta xwe dabû çiyayên asê, Mehmed Uzun li dijî ‘eskeran’ ‘di gundekî beçare yê Kurdistanê de’ ketibû nav şerekî. Di destê her duyan de jî ‘tiving’ hebû û hişê wan diçû ser rojên bihurî.

Roja ku Edo Dêran ji hepsê derdikeve

Wexta min xwend, min ji xwe re got, mimkin e ku Mehmed Uzun ev şi’r xwendibe û wê tesîr li wî kiribe? Ji ber ku şi’ra ‘Rev’ di dema xwe li ser zimanê gelek kesan bûye û yek jî xwediyê kovara Yeni Akış, Mehmet Ali Aslan dibêje, min ev şi’r sala 1967’an di mîtinga Silîvanê de xwendiye. Ev jî tê vê maneyê ku ev şi’ra hanê bûye dengê dewr û nifşekî. Esas, karê Abdurrahman Alaca parêzerî bûye û di salên 60’î de dest bi nivîsandina şi’rên bi Kurdî kiriye. Jixwe, çend şi’rên wî hene ku gelek ji wan di sala 1967’an hatine nivîsandin. Lê, wer xuya ye ku Edo Dêran şairtî ji xwe re nekiriye karê esas. 

Çîroka ‘Şi’reke Sêwî’

Şair Rojen Barnas sala 1996’an di kovara Nûdemê de şi’rekê belav dike û navê şi’rê jî dike ‘Şi’reke Sêwî’:

Hêdî pir hêdî

Ro l’ danê rojê 

Cî cî çemek dikene û digirî

Ji dengê herikandina aveke fusûnkar 

Av û deng û reng di dilan de meşhûr dibe

Tarî 

Hûr dibe

Kûr dibe

Dûr dibe.

Di bin şiîrê de dibêje: “Min vê şi’rê di sala 1965 de bi devkî ji Mihemed Emîn Bozarslan bihîst. Şa’irê vê şi’rê nedihat zanîn û ez hê jî pê nizanim. Dibe ku ev kovar an rojnameke mîna Dîcle-Firat an Yenî Akiş de derketibe, lê haya min jê tune.”  di dewamê de jî dibêje: “Ku hinek rojek li derekê çav bi

orîjînala wê ya çapbûyî bikevin bila ji kerema xwe re haya me pêxin.” Gava min ev têbiniya Rojen Barnas û şiira ‘Şi’reke Sêwî’ xwend, li cem min hîsek wer peyde bû ku ev şi’r dibe ku ya Edo Dêran be. Min ji Rojen Barnas re nivîsî û qala şi’ra Rev kir.

Cevaba Rojen Barnas werê bû:

“Ew şi’ra ku tu giliyê wê dikî, ne şi’ra Edo Dêran (Av. Abdurrahman Alaca) e. Min Abdurrahman Alaca û birayê wî Tayyar Alaca di sala 1972 de li girtîgeha leşkerî ya Diyarbekirê dît, lê ne wek şair Edo Dêran.

Jixwe, ku baş bala xwe bidiyê, devoka şi’rên Edo Dêran û ya vê şi’rê jî naçe ser hev. Devoka şi’rên Edo Dêran ya Serheda Jorîn e (Qers, Agirî, Erzerom).

Şi’ra “sêwî” ji devoka herêma rojhilatê Diyarbekirê ye.

Dibe ku ev ya Necîb Kopelî (Küpeli) be, hingê (1965-66) wisa hate guhê min: Rojek li nivîsgeha Seîd Elçî ku Necîb Kopelî jî li wê derê rûniştîbû, min ev şi’r bi awayek armonîk  ji wan re xwend. Gelek li xweşa rehmetiyê Seîd Elçî û Necîb beg çû. Elçî  pirsî ‘ev şi’r a xweş a kê bû?’ Min gotê, ‘welleh ez baş pê nizanim, lê dibêjin ku a Necîb Kopelî ye’ û pê re jî li Necîb beg zivîrîm. Min jê pirsî, ‘tu çi

Roja ku Edo Dêran plakata xwe werdigire

dibêjî?’ Necîb beg bi maneya erêkirinê bişirî, lê negot ‘erê’, û ne jî got, ‘na’.

Di wê demê de herkes ji siya sola xwe ditirsiya û xwe ji MÎT’ê diparast. Dibe ku ji ber wê sedemê Necîb beg negotibe ‘erê’. Lê bi rastiya wê nizanim.

Heyfa min ji wê şi’ra delal re hat ku bi nivîskî ji edebiyata kurdî re nemîne, loma, min ew di Nûdemê de da çapkirin.

Serpêhatiya min û vê delalê (şi’rê) jî ev e.”

Ango Rojen Barnas jî Abdurrahman Alaca nas dikir lê bi qewlê wî ‘ne wek şair Edo Dêran’. Di cewaba Rojen Barnas de mirov têgihişt bê ka wê çaxê milet ji ber tirsa dewletê çawa nediwerî xwedîtiyê jî li berhemên xwe bikira. Ha ji ber vê tirs û zilma dewleta Tirk, şi’ra Rev a Edo Dêran jî ji bîr çûye. Jixwe, Edo Dêran jî piştî demekê tenê bi karê abûqatiyê rabûye û salên 90’î jî li Qersê di dewra DEP û HADEPê de bûye serokê rêxistina wan a bajêr. Piştî mirina wî, Ayhan Erkmen biyografiya wî dinivîse û di pirtûkê de cih dide şi’rên wî yên bi Kurdî û Tirkî jî.

Edo Dêran kî ye?

Sala 1943’an li gundê Alaca ya Dîgor a Qesrê tê dinê. Sala 1959’an li Zanîngeha Stenbola li beşa hiqûqê dixwîne. Salên 60’î ji bo nivîsandinê çaxekî baş bûye ku jixwe nivîsên wî pirranî eydî wî çaxî ne. Sala 1969’an xwendina xwe diqedîne û sala 1970’yî ji Baroya Erziromê destûrnameya xwe werdigire û des

Edo Dêran û jina wî

t bi karê abûqatiyê dike. Sala 1975’an buroya xwe ya abûqatiyê dibe Qersê û li Qersê du dewran seroktiya Baroya Qersê dike. Di dema darbeya 12 Îlonê de tê girtin û piştî girtina 66 rojan wî berdidin. Sala 1987’an mala xwe bar dike Erziromê lê ew dîsa buroya xwe ya abûqatiyê li Qersê dihêle. Sala 1993’yan di DEP’ê (Partiya Demokrasiyê) de bi karê serokatiya rêxistina bajêr radibe. Piştî girtina DEP’ê û vekirina HADEP’ê (Partiya Demokratîk a Gel) dîsa dibe serokê rêxistina bajêr a partiyê. Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê de di nav refên HADEP’ê de ji rêza yekemîn dibe namzetê parlementeriyê. Sala 1997 dîsa dibe serokê bajêr a HADEP’ê. Sala 2003’yan bi nexweşiya pençeşêrê dikeve û li Stenbolê tê dermankirin. 5 rojan beriya ku wefat bike, Baroya Herêma Qers-Erdexanê ji bo xizmetên wî yên 33 salan, plaketê dide wî. 10´ê Nîsana 2003’yan jî rehmet dike.     

Çend şi’rên wî yên bi Kurdî ez ê li jêr binivîsim.

* Helbest û agahiyên derheqa Edo Dêran de ji kîtêba Ayhan Erkmen “Abdurrahman Alaca (Edo Dêran)” hatine wergirtin.

** Min dest neda rastnivîsa helbestên Edo Dêran ango di dema xwe de çawa hatine nivisîn bi vî rengî ne. Wekî din bersiva Rojan Barnas jî weke xwe hatiye hiştin.

EZ ŞAIRÊ KURD IM!

Û ez; 

Şairê Kurd 

Kûrê Belloyê kor Edo Dêran

Naxwazim Sîsê tu!…

Tu delalîka dilê min

Bêyî ber derê kela Romê 

Xwarki li ber gardîyanan

Ustîyê xwe yê Venûsî

Sedema çawên min ê şillaq

Dikarî ku carekî bibînî

Derwa şev bi ewran va

Ewr sîyar bûn li ewran

Û li ser pira Galatayê

Fortek diçû gava dinê 

Mîna brûska 

Li ber îskeleya Karaköyê

Sekinîbûn çar xortê simbêl reş

Li wêda çar cigare 

Digotin rêwiyan ra 

Dixebitin em bi salan 

Kerîyek nanê tisî têkine zikê xwe 

Em hemmalın hemmal 

Hemû şuxûlî dikin, dişûxilin…

“Karîn em; 

      Mêra bikûjin 

Karin em; 

       Diltîyê bikin”

                  Digotin û digîrîyan

Sit derbazbû serdanpê

Gulav

Bin çewan ra xortan li wê nêhêrî

Min li ewran dinêhêrî 

Ewr li ewrekî dinê siwar bibû

Sitê çû kete keştîyê

Li lêmanê

Çar xorte simbêl reş

Ez 

Û li wê di nav lêvan de pênc cigare man!

                                       Çileyê Pêşin/ 1967  

R  E  V 

I

Ser meda gırtın 

Berbangeke kûr

Em du bıra bûn 

Eme deste vala… 

Isdêrk hıldışiyan 

Dikê subê hê xewdabûn 

Em du bıra bun

Ketıbun pey belengaziya xwe

Derketıbûn serê çiya 

Çiya ne bê bext bûn

Mina cendırma  (1)

Pêxasbûn

Bırçibûn

Û belengaziya mera

Vekırıbûn heméza xwene mezın 

                                            Ç İ Y A  

Siha me bû mera heval 

Yek ji çîyayê bılınde por sıpi 

Me zanıbû 

Çîya ne bê bext bûn

Mina cendırma …

            II 

 Helya 

Berfa zıvıstana reşe dırêj 

Derbıhare nıha 

Gundî gı derketın  COT 

Çar kod cehê me man 

                      ÇELADA 

Em du bırane

Dudu ji tıvıngê  MARTÊNİ  

Ketın serê van çiya 

Çiya ne bê bextın 

Mina cendırma 

Guhê me ne qıryaye 

Dılê me tıji kul

Kes newêre bê ser meda

Mirata mırınê rû sare …

Dûrva tê xuyanê kulilkê zozana 

Û tê dengê şıvan û gavana 

Gelo bıgijın em,  wan çaxana  

                                      ZOZANA

                                      KOTANA

                                      GAVANA

Em du bırane 

Baranê dest pê kıriye 

                            İşev

Mina zalımekî  heyani subê 

Bê dew û bê darbe  

Rûbarê dunêda 

Kevır û kuç dane hev 

Ser meda tê çar gav 

                           ŞEV 

Dîsa kete bira mın 

                     XEZAL 

Porê zer

Çevên reş 

Û kenê delalva 

Gılî gazınê xwe meyne ser meda!    

Reva me, 

Reveke pır bê emane 

Dest kul û bırîneke bê dermane

Em herd bıra 

Derketın serê

                     VAN  ÇİYA 

Em du bırane 

Dudu jî tıvıngé  MARTÊNİ 

Ketın serê van  ÇİYA… 

(1)  Jandarmanın  kanunsuz ve haksız baskısı karşısında Dağa çıkmak zorunda kalan iki kardeşin öyküsüdür.      

(Serpêhatiya du birayan e ku ji ber zexta bêqanûn û neheq neçar mane berê xwe bidin çiyê.)

(YENİ  AKIŞ  Çiriya Paşîn 1966  Hejmar  4 )

KILAMA XWE BÊJE! 

Hêvî kirin rind e

Qasi çawê te

Şayî… Mîna destê te

Camêrbe, meke rureşi

Kilama xwe bêje!

Van destên xwîna bi rêx

Van destê xwîna bi hevîr va mezinkirî tu 

Dayîka te 

Ustî xwar û çewên bi hesîr maye li paş min

Nava êla rengîn de min bêrûmet 

                                                Meke

Kılama xwe bêka

Klama xwe!

Bangbike 

Bi zimanê xwe 

Lawê xwe 

Û dilê xwe va

Dayîka te bira nebe

Şerma netika te 

Bê rumetî xirab e

Serê xwe bilind bike 

Kulma bigivêşe ser şevan ve

Nenuka ve verroje erdê 

        û peşva here!…

Pey bayê gurt tên 

Şewê sayî

….   

Çiriya Paşîn  ´967/Stenbol

GAZİN

Ezê rabim

Serê çiyan kevim

Devê gelîyan ve bigrim

Bi dilekî şikestî.

Ezê serê xweyê giran

Hildim herim Welatê xerîban;

Bo parîyek nanê tisî

Bo zoxê çarix

Birçîbûn kirasê me ra 

Tunneyîbun bext

Brindarê guleyê neyaran jî

                 ne kişandın

Qasi me!

Xeyda min ne jı felekê ye

Ne ji erdêra ye

Hertim dilê min dibê; 

´Bi diltengî 

Tu tişt naçe sêrî 

Merîfet zanyarî ye

Gere qet negirî

Tebax ´66/ Erzrom 

ŞÊNNINO

Şênîno!

Der û cînarno!

Hewar û gazî!

Kê dîtîye,

Kê bînaye,

Kilamên me dê bibin

Mizgînya mirina me…

                                              Çiriya Pêşîn  ’66/Stenbol

 Ev nivîs 15 Îlona 2018 di rojnameya Yeni Ozgur Politikayê de derçû

Melayê Cizîrî ve Dîvân

''Melâ’yı kendinden önceki ve sonraki klasik Kürt edebiyatının büyük isimlerinden ayıran en önemli husus onun doğuştan şiire yetenekli oluşunun yanı sıra deneyimle, birikimle oluşan poetikası ve kuşkusuz felsefeyi hemen bütün bilimleri şiirlerine ustalıkla yedirebilmiş olmasıdır.''

Dîvân’ı dünya dillerine çevirebilme imkânı doğdu

Klasik Kürt edebiyatının temel taşlarından biri olan Melayê Cîzîrî’nin Dîvân’ı yazar İlhami Sidar tarafından yılları alan bir çalışmayla Ayrıntı Yayınları etiketiyle raflardaki yerini aldı. Dîvân’ı Türkçeye çevirmenin zorluğu ve yoruculuğuna değinirken İlhami Sidar kendisini ‘tutkuyla bağlı olduğunuz bir şaire sadık kalmak duygusu’nun ayakta tuttuğunu belirtiyor.

Kendisi de şair olan İlhami Sidar bu söyleşi vasıtasıyla makul ve dikkat çekici bir öneride de bulunuyor: “Türkçe çeviri üzerinden Dîvân’ı rahatlıkla diğer dünya dillerine çevirebilme imkânı doğmuştur.”

Aslında eseri ikinci dil üzerinden başka dillere çevirme işi edebiyatın çok da yabancı olmadığı bir şey. Tabii Sidar bu önerisini dillendirirken kolektif bir çabanın ürünü olması gerektiğinin de altını çiziyor.

Son birkaç yıldır özel olarak Melayê Cizîrî üzerine çalışıyorsunuz. Öyle ki Kürtçe romanınız Xewneke Payîzê de Melayê Cizîrî üzerineydi. Sizi Melayê Cizirî’ye yakınlaştıran, ona bu denli bağlayan şey neydi?

Doğru, son romanım ‘Xewneke Payîzê’ Melayê Cizîrî üzerine postmodern bir denemeydi ve Dîvân üzerine çalışmam için bir ön hazırlık niteliği taşıyordu. Dîvân’ı dört başı mamur bir sunumla Cizîrî hayranlarının karşısına çıkarmak Kürt edebiyatına aşina olduğum günden beri en büyük hayalimdi. Bu hayalimi gerçekleştirmemin önündeki engel ise anadilimden savrulmuş olmamdı. Anadilim Kürtçeyi kırk yaşından sonra kendi özel çabamla öğrendiğim bir sır değil.

Dille maceramızın uzun bir geçmişi var. Bu geçmişin erken evrelerini anadilim olmayan bir başka dilde, Türkçede yaşadım. Geride Türkçe okunmuş raflar dolusu kitap, Türkçe yazılmış yüzlerce şiir, onlarca deneme, eleştiri, öykü ve bir kısmı kitabevi raflarında okurla buluşmuş çok sayıda roman kaldı bu erken evreden.

Dil ile maceramın seyri Cahit Sıtkı Tarancı’nın ünlü şiiri “Otuz Beş Yaş”ın imlediği kritik yaşam kesitinde değişti. “Dante gibi ortasında olduğum ömür”, Türkçedeki yolculuğuma hakkı yenmiş bir kardeş gibi sessizce içim sıra eşlik eden anadilimi, kendi “karanlık ormanımı” hayli acımasız biçimde hatırlattı bana. Anadilinden sürgün edilmişlik duygusu, yaşadığım yakıcı deneyimlerin de artan etkisiyle bir anayurda dönüş duygusu, bir kavuşma heyecanıyla birleşti. Karanlık ormanımla karşı karşıya geldik. Oturdum, uzun uzun düşündüm ve sonunda yaşamsal önemde bir karar verdim: Kırk yaşımdan sonra anadilimi öğrenecektim.

Kürtçe yazılmış ne kadar edebî eser varsa ayrım yapmadan, dizginlenemez biçimde okumaya başladım. Çok geçmedi, evvel ezel şiire olan farklı duygu ve ilgim beni bir süre sonra Kürtçe klasik şiirin gizli bahçelerine sürükledi. Melayê Cizîrî ile böyle tanıştım.

Bir anda yıldırımın tam ortadan ikiye böldüğü bir ağaç gibi hissetmiştim kendimi. Edebiyat dili olarak yeterince işlenmemiş Kürtçede böyle büyük bir şairle, üstelik devasa bir mürettip dîvân vasıtasıyla karşılaşmanın sarsıcı etkisini yaşıyordum.

TEK AMA ONLARCA AYRI DÎVÂN

O benzersiz ilk heyecan dönemimde Dîvân’ı tekrar tekrar okudum. Anadile gitme maceramın sonraki yıllarında da hep elimin altında oldu. Sanki her okuyuşumda farklı bir dîvânla karşı karşıya kalıyordum. On yılı aşkın süre boyunca onlarca okumadan aklımda biriken aslında tek ama onlarca ayrı Dîvân.

Geçen zaman içinde kendimi hem Cizîrî’ye hem sürgün edildiğim anadilime affettirmenin yolunun bu başyapıt üzerine çalışmak olduğuna karar verdim ve kendimce kolları sıvadım. Ne mutlu ki tam da o günlerde sevgili Profesör Dr. Kadri Yıldırım ve Şîroveya Dîwana Melâyê Cizîrî (Melayê Cizîrî Dîvân’ı Şerhi) adlı Kürtçe çalışmanın yazarı merhum Celaleddin Yöyler ile Cizre’de bir edebiyat festivalinde bir arada bulunma ayrıcalığına sahip oldum. Kürtçemin henüz arzuladığım kıvamda olmadığı dönemde bu kıymetli uzmanlarla Cizîrî üzerine yaptığımız uzun sohbetler ufkumu sonuna kadar açtı. Özellikle sevgili Celaleddin Yöyler’in paylaşımları benim için bulunmaz bir hazine değerindeydi. Kafamdaki sorular dağıldı. Önümdeki görev apaçık ortaya çıkmıştı: Melayê Cizîrî Dîvân’ını somut bir amaçla önüme koyacak, her şiirin aruz kalıbını ayrı ayrı çıkartacak, o güne kadar yapılmış çalışmalar ve yazma nüshâları karşılaştırarak Latin harflerine göre kağıda dökecek, sonra da ileriki zamanlarda bütün birikimimi kullanarak Türkçeye çevirecektim.

Melayê Cizîrî’yi kendisinden önceki ve sonraki klasik Kürt edebiyatının büyük isimlerinden ayıran hususlar nelerdir?

Melâ’yı kendinden önceki ve sonraki klasik Kürt edebiyatının büyük isimlerinden ayıran en önemli husus onun doğuştan şiire yetenekli oluşunun yanı sıra deneyimle, birikimle oluşan poetikası ve kuşkusuz felsefeyi hemen bütün bilimleri şiirlerine ustalıkla yedirebilmiş olmasıdır. Öte yandan Melâ gerçek bir aruz ustasıdır, aruz ölçüsünü, bu ölçünün sağladığı musıkîyi onun kadar başarılı şekilde şiirine giydirebilen şair sayısı dünya edebiyatında azdır. Baktığınızda Melâ’nın her şiiri kendinden bir ezgiye sahiptir, aruzla sağladığı bu zenginlik, onun şiirlerini neredeyse bestelemeye gerek bırakmayacak bir armoniteyle okunmasını sağlamıştır, bu bakımdan Melâ’nın her şiiri kendinden bir ezgiyle söylenen bir şarkıdır, türküdür. Bir diğer önemli husus, Melâ’nın salt klasik şiirin klişeleşmiş mazmunlarına bağlı kalmayarak, kendine özgü bir metaforlar, alegoriler dünyası yaratabilmiş olmasıdır; Kürt edebiyatında klasik şiire özgü edebi sanatları onun kadar ustalıklı kullanabilen şair yoktur. Zaten başta Ahmedê Xanî olmak üzere kendinden sonra gelen Kürt edebiyatının hemen bütün büyük şairleri onun hakkını teslim etmişlerdir.

Melayê Cizîrî’nin şiirlerinde ‘aşk’ çok önemli bir öğe. Hatta evreni oluşturan dört unsur; ’hava, su, toprak ve ateş’in yanında beşinci unsuru ‘aşk’ olarak gördüğü söyleniyor. Fakat Melâ’nın aşkınını cismani mi ruhani mi olduğuna dair bir fikir birliği yok? Melâ’nın aşkını nasıl okumak/anlamak gerekir?

Bunun da Selma metaforu gibi daha çok bir yakıştırma olduğunu düşünüyorum. Elbette Melâ ‘aşk’ın şairi ve elbette şiirlerinden giderek onun ‘aşk’ı varlığın beşinci elementi olarak gördüğü gerçeğini yadsıyamayız ama öte yandan bu, aslında vahdet-i vücud felsefesine, özünde İbn Arabî’ye ilişkin bir durum. Arabî’nin gerek “İlahî Aşk” gerek “Füsusü’l-Hikem” gibi yapıtlarında ‘aşk’ varlığın temel bir unsuru olarak gösterilmekte. Arabî bunu felsefeleştiren, Melayê Cizîrî ise şiirleştiren kişi, aralarında böyle de temel bir ayrım var, bunu da görmezden gelemeyiz.

Birçok kaynakta ünlü Alman yazar Johann Wolfgang von Goethe’nin ‘Doğu Batı Divanı’nda Melayê Cizîrî’den ‘Nişanî’ diye övgüyle söz ettiğinden bahsediliyor. Fakat basit bir araştırmayla bile bunun gerçeği yansıtmadığını insan anlayabilir ki Goethe’nin Nizami Gencevi’den söz ettiği aşikar. Mela’nın büyüklüğünü ispatlamak için neden bu tür efsanelere ihtiyaç duyulur? 

Bilemem; ancak yaşamı etrafında şekillendirilmiş pek çok şey gibi bu da Melâ’yı izleyen takipçileri, hayranları ve ona bağlı şagirtleri tarafından kurgulanmış bir efsane. Selma aşkında olduğu gibi. Bu tür söylenceler, şiirleştirişebilir, hikâyeleştirilebilir hatta benim Xewneke Payizê romanımda yaptığım gibi romanlaştırılabilir ama kurgu dediğimiz şey ansiklopedileştirilemez, bilimsel bir veri haline getirilemez. Selma bir metafor söz gelimi, İbn Arabî’nin şiirlerinde zaman zaman kullandığı hatta zaman zaman Hafız-ı Şirazî’nin şiirlerinde kullandığı bir metafor:

Mâ li selmâ ve men bizîselemin
Eyne cîrânuna ve keyfelhal
(Selma’ya ne oldu?Zîselem’den ne haber
Komşularımız nerede? Nasıldır haller?)

Sebet Selmâ bisudgeyhâ fuâdî
Ve rûhî kule yevmin lî yunâdî
(Selma iki zülfüyle esir etti gönlümü
Ruhum şikâyet eder her Allah’ın günü)*

Bunu da doğal karşılamak lazım, bütün dünyada Melâ gibi eserleriyle ölümsüzlük kazanmış kişilikler etrafında bu tür menkıbeler, efsaneler, yakıştırmalar inşa edilir. İranlıların Hewramî şair Baba Tahir’i Farslaştırıp üzerine inşa ettikleri efsaneler yok mu ya da Hafız etrafında, Attar, Firdevsî etrafında. Bunlar efsane olarak bakılırsa güzel.

Melayê Cizîrî’nin bir dünya şairi olmasının önündeki büyük engel henüz Dîvân’ın çok farklı dillere çevirilmemiş olması mı yoksa başka nedenler mi var?

Sanırım bu kendi eksikliğimizden kaynaklanan bir durum. Zamanında Hafız ve Hayyam Avrupa dillerine çevrildiğinde Batı edebiyat dünyasında büyük yankı yaptılar, Avrupa edebiyatının gelişimine büyük katkı sağladılar, bu etki Batı dillerine çevrildikleri günden beri hâlâ sürüyor. Goethe’nin Doğu-Batı Divanı’nı sırf Marianne’ya olan aşkından değil aynı zamanda ve büyük ölçüde Hafız’a olan hayranlığından esinlenerek yazdığını biliyoruz. Bugün yanılmıyorsam Fransa’da Paris Kürt Enstitüsü dışında Almanya’da da benzeri bir enstitü mevcut. Kaldı ki dünyanın çeşitli yerlerinde başka birtakım kültürel kurumlar da var. Bunların asli işi bu olmalı aslında, Melâ gibi Kürt edebiyatının yetiştirdiği büyük değerleri diğer dünya dillerine kazandırmak. Dünyada bütün devletler bu tür çalışmaları sübvanse ederler, bizim bir devletimiz olmadığından bunu yapmak bu durumda bu kurumlara düşer.

Öte yandan Melâ’nın Dîvân’ını yazma nüshalardaki metin esas alınarak diğer dünya dillerine çevirmek zahmetli bir iş. Zira Dîvân’ın dili salt felsefeyle, bilimle değil, çok sayıda Arapça ve Farsça sözcükle de ağırlaştırılmış bir dil. Benim Türkçeye çevirmemdeki temel amaçlardan biri de buydu, belki de asıl neden. Elden geldiğince Cizîrî’yi yansıtacak sade bir dil yakalayıp bu dil üzerinden Dîvân’ın İngilizce, Fransızca, Almanca gibi diğer dünya dillerine çevirisini sağlamak. Bu, Dîvân’ın yayıncılarıyla da üzerinde konuştuğumuz bir konu ama bence böyle bir çalışma Dîvân’ın yayıncısından çok bizlere düşer. Şimdi benim sizin aracılığınızla buradan Avrupa’daki Kürt enstitülerine çağrımdır, bu çalışmamız üzerinden, Türkçe çeviri üzerinden Dîvân’ı rahatlıkla diğer dünya dillerine çevirebilme imkânı doğmuştur. Yurt dışındaki kurumlarımız belli bir bütçeyi gözden çıkarırlarsa Melâ’nın çok kısa sürede dünyanın pek çok diline çevrilmesi mümkün. Anglosaksonların Shakespeare için yaptıklarının yüzde birini yapsak Melâ şimdi çoktan dünyanın kült şairleri arasındaki yerini almıştı.

Dîvân’ı çevirirken sizi en çok zorlayan şeyler nelerdi?

Dîvân’ı çevirirken üç aşamalı bir yol izledim: Fazlaca Arapça Farsça sözcük barındırması nedeniyle önce Kürtçeden-Kürtçeye, sonra Kürtçeden Türkçeye çevirdim, üçüncü ve son aşamada ise Türkçede şiirleştirdim. Kürtçe Latinize etme çalışması yıllarımı aldı. Türkçe çeviri ise bir yılımı. Tabii bu bir yıl sonunda edisyon sürecinin beni daha aylarca uğraştıracağından habersizdim.

Çalışmayı baskıya hazır hale getirdiğimi sanırken bu kez de karşıma Ayrıntı Yayınları’nda Emirhan Oğuz, Levent Turhan Gümüş ve Faris Kuseyri’den oluşan editöryal duvarı çıktı. Bitti denilen eser üzerinde bu arkadaşlarla birlikte dördümüz yaklaşık dokuz ay daha çalıştık ve çalışmanın bir virgül hatası bile içermeyecek şekilde kusursuz olaması için azami özeni gösterdik. Ama yine de ufak tefek eksikler olacaktır.

Sadece bir beyit üzerinde yaptığım çalışmanın, Dîvân’ın çevirisinin ne kadar meşakkatli bir iş olduğunu göstermesi bakımından size bir fikir vereceği kanaatindeyim:

Munserif ma dibûyîn em bi du sed carrî Melê Lê bi wê kesr û îdafê ve xwe mecrûrî kirin

(Sürüklenir miydik biz iki yüz bağla MelaTabi kıldın bizi kendine bu eda ve tavrınla)

Yukarıdaki beytin bire bir çevirisi şöyle:

Münserif mi olurduk biz Mela iki yüz cerr’le Mecrur kıldın lakin bizi kendine kesre ve izafetle

Ne var ki şiirleri herkesin anlayabileceği bir dille çevirme kaygısı sık sık çetin arayışlara zorladı. Öte yandan Melayê Cizîrî burada gerçekte mecazi aşktan hareketle gerçek aşka göndermede bulunuyor, dizelerin yüzey katmanında beşerî ‘sevgili’ye, art katmanlarında ise ilahî aşka gönderme yapıyor, bunu yaparken Arap dilinin gramer kurallarıyla bağdaştırmalara gidiyor; harflerin, kelimelerin birbiriyle bağlarını irdeleyerek ‘âşık’ ile ‘maşuk’ arasındaki bağı bulgulamaya çalışıyor.

Cerr: Kendi başına anlam ifade etmeyen ancak ada dahil olduğunda sözcüğe katkıda bulunan, edat karşılığı. Münserif: İnsiraf eden, geri dönen, yerine göre her türlü hareke alabilen kelime. Mecrur: Çekilmiş, sürüklenmiş sonu esre olan kelime. Kesre: Düz ve kısa okunuşu belirten işaret.

“Sürüklenmek” sözcüğünü ad ya da fiil soylu sözcüklerin çekimlenmesi; “bağ” sözcüğü “edat”, “bağlaç” karşılığı olarak, “eda ve tavır” Arapça gramerde harflerin hareke ve duraklarını, nasıl okunacaklarını gösteren esre ötre olarak, “tabi kılma” da gramer kurallarına bağlılık olarak düşünüldü zira dili kullanırken gramer kurallarına bağlı kalmak bir zorunluluk, öte yandan evrendeki herkes ve her şey aslında Tanrı’nın diliyle konuşur, herkes ve her şey onun gramerine bağlıdır, onun dili ancak ‘aşk’la anlaşılır.

KÜRT FOLKLORU AÇISINDAN HAZİNE DEĞERİNDE BİR KAYNAK’

İlhami Sidar

Melâ’nın Kürt medreselerinin ve şimdilerde ise kısmen ilahiyat akedemilerinin çeperini kırıp toplumun her kesimine mal olmuş bir şair olduğunu düşünüyor musunuz? 

Kesinlikle. Melâ bugüne kadar ne yazık ki sadece medrese çevrelerince ele alınıp yorumlandı. Bu bir bakıma takdire şayan bir şey. Ancak öte yandan Melâ medrese kültürüne yakın çevrelerce ısrarla sünnetleştirilmeye, şiirleri sadece tasavvuf felsefesiyle çeperlenmeye çalışıldı. Oysa Melâ’nın Vahdet-i Vücûd felsefesinden İşrak felsefesine uzanan pek çok düşün akımı ve pek çok beşeri bilimle ilişkisini kurmak mümkün. Öte yandan yine onun şiirlerinde Moğol istilasından, Türk akınlarına pek çok tarihsel duruma, Kürdistan’ın coğrafi koşullarına, Kürt folkloruna ilişkin göndermelerde bulunduğunu görmekteyiz. Bu bakımdan ben Dîvân’ın Kürt folkloru açısından hazine değerinden bir kaynak olduğunu düşünüyorum. Kürtlerin giyim kuşamından yeme içmelerine Kürt yaşamına ilişkin çok şey bulabilirsiniz Melâ’nın şiirlerinde.

Daha önce de Melayê Cizîrî’nin Dîvân’ı Türkçeye çevrilmişti. Bu çevirinin diğerlerinden farkı ne olacak. Bir şairin çevirmiş olması mı, titiz işçiliği mi?

Cizîrî Dîvân’ı öyle yoğun anlatımlı, öyle derinlikli bir eser ki bırakın bir şiir, bir beyit ya da bir mısra bazen tek bir sözcük sizi saatlerce uğraştıran bir muamma olup çıkıyor karşınıza. Gazel-kaside bölümünün sonunda yer alan ve evrenin oluşunun, varlığın, var oluşun sırrının bulgulanmaya çalışıldığı 142 beyitlik kasideyi bir aylık uğraş sonunda çevirebilmek mucize gibi bir şeydi. Üstelik çeviri yaptığınız dil salt Kürtçeden ibaret değil, klasik Türk şiirinde olduğu gibi fazlaca Arapça, Farsça unsurlar içermekte, buna bir de Cizîrî’nin sembollere, alegorilere dayanan sanatlı dilini eklediğinizde karşınıza aşılması imkânsız bir Kaf Dağı’nın çıktığını görüp ürküyorsunuz. Öte yandan çeviriyi yapmak için sadece Türkçeyi ve Kürtçeyi çok iyi bilmek yetmiyor, yeterli şiir birikimine sahip olmak, klasik şiire derinlemesine nüfuz etmiş olmak, Cizîrî Dîvân’ını düşünsel olarak kuşatan Arabi’nin ilahî aşk anlayışını özümsemiş ve İslam aydınlanmasının önde gelen isimlerini, tasavvuf felsefesini, işrak felsefesini Enelhakk’ı; “Hafız Divanı”ndan “Mantıku’t-Tayr”a, “Bostan” ve “Gülistan”dan “Mesnevi”ye bütün klasik Doğu edebiyatı külliyatına hâkim olmak gerekiyor.

Hülasa Dîvân’ı Türkçeye çevirmek, Aşk’ın Hüsn’e kavuşmak için Diyar-ı Kalp ülkesine gidip kimyayı bulup getirmesi gerektiği ateşten denizler üstünde mumdan gemilerle yaptığı yolculuğa benzer bir serüven gibi.

66. Sone’nin en güzel çevirisini yapan Can Yücel’e atfedilen “Çeviri kadın gibidir, güzeli sadık olmaz, sadığı güzel olmaz.” sözüne binaen çeviride hele şiir çevrisinde sözcükleri bire bir karşılıklandırma yoluna gitmek yapılan işi şiir çevirisi dışında bambaşka bir şeye dönüştürür. Bu bakımdan Cizîrî Dîvân’ı çevirisi yapılırken sözcüklerin birebir karşılıklandırılması gibi bir kaygı güdülmeden ama aynı zamanda Dîvân’ın omurgasına çevrilen her şiirin ruhuna sadık kalınacak şekilde bir metin ortaya çıkarılmaya çalışıldı. Bazı bölümlerin içerdiği yoğun anlatım ve göndermeleri Türkçe karşılıklarıyla anlatmak, bunu Cizîrî’nin şair kişiliğine uygun olarak orijinal dildeki tınıyı yansıtacak şekilde aktarabilmek zahmetli bir iş.

Bunda elbette hem şair olmanın hem titizlikle üstünde çalışmanın ayrı ayrı önemi var ama en önemlisi ne biliyor musunuz: “Sadakat” duygusu, sevdiğiniz, tutkuyla bağlı olduğunuz bir şaire sadık kalmak duygusu. Bunda yukarıda da belirttiğim gibi yayınevinin, başta Emirhan Oğuz olmak üzere Levent Turhan Gümüş ve Faris Kuseyri’nin editör olarak işin üzerinde hassasiyetle durmalarının rolü de çok büyük tabi. Özellikle Türkçe çeviri kısmı tam bir takım çalışması oldu diyebilirim.

*Mehmet Kanar, Hafız Divânı Cilt 2, s. 709 ve 1001, Ayrıntı Yayınları

Bu söyleşi 25 Ağustos 2018 tarihinde gazateduvar'da yayımlandı.

Çima sal bi sal romanên Kurdî kêm dibin?

Êdî Kurdîbûn ne bes e

Yeşîlmen: Piştî demekê ji ber bêrîskbûna firotina berhemê, yên gelekî astnimz jî çap dikin ku ev hem pirsgirêkeke exlaqî hem jî estetîkî derdixe meydanê. Lê dîsa jî hêviya min her welat e.

Piştî salên 2000´î romana bi Kurmancî û Kirmanckî ya bi alfabeya Latînî, him di hêla hejmarê de him jî bi guherîn û veguherîna romangeriyê, geş bû. Miqabilî vê yekê weşanxaneyên nû karîn ji xwe re bazara xwe çêkin û ji vê bazarê, ne tenê xwîneran fêde kir, wê kir ku nivîskarên nû û ciwan biwelidin. Lê ev sê ta çar salên dawî romangeriya Kurdî û bazarê vê wekî ku kêm bûye. Gava mirov li sê salên dawî hejmara romanên çapbûyî dinihêre, tê derdixe ku kêmbûneke beloq heye.          

Me xwest li ser vê babetê bi lêkolîner Dawid Yeşîlmen û nivîskarên xwedan romanên Kurdî re peyivîn, ka seba çi, ev sê salên dawî romanên çapbûyî kêm bûne.

Dawid Yeşîlmen yek ji edîtorên kovara Wêje û Rexne ye. Niha li zanîngeha Essen a Elmanya doktoraya xwe dike ku mijara doktoraya wî romanên Kurdî ên piştî 2000´î çapbûyî ye. Mijara ku me dixwest berbiçav û darîçav bikin, Yeşîlmen bi dane û statîstîkan piştrast dike. Lê lêkolîner Yeşîlmen tiştekî balkêş jî dibêje:”Sedemeke din jî, ger ev pirsgirêkên aborî û siyasî nebane jî, ez li bendê bûm ku hejmar kêm bibe.” Yeşîlmen ê ku pisporê mijara me ye, bi bersivên xwe tabloya çend salên dawî darîçav dike.              

Li gel ku piştî 2000an romana Kurmancî/Kirmanckî geş bû ew e sê salên dawî wekî ku romanên çapbûyî sal bi sal kêm dibin. Li gorî te sedemên vê yekê çi ne?

Raste, ez jî li gel te me ku piştî 2000an romana Kurdî bi pêş ketiye. Helbet sedemên sereke, pêşveçûna tevgera Kurdî ya siyasî û vegerîna wêjeyê ya li welêt in. Herweha normalîzebûna Kurdî di nav civakê de, pêşveçûna enstîtu û saziyên perwerdeya zimên û pirrbûna weşanxane, pirtûkfiroş, kovar û komên xwendinê yên li welêt, ev pêşveçûn dupat kirin. Lê mixabin bi destpêkirina şer ya di 2015´an de tesîreke neyênî li wêjeyê, bi taybetî li romanê jî kir û hejmara ku di 2014´an de gihiştibûn hejmareke baş (52 heb roman çap dibin di wê salê de) dîsa hersal kêmtir dibin. Bawer dikim, heya niha bi giştî 10-12 roman çapbûne di 2018an de. Di 2015´an de 46, di 2016´an de 34 û di 2017´an de 25 roman çap dibin. Helbet ev hejmar ên romanên ku li Bakur û bajarên weke Stenbol û Izmirê têne çapkirin in.

Sedemên aborî, siyasî û sedemên kalîteyê

Sedemên vê yekê çi ne? Sê sedem têne bîra min. Yek, îro rewşa Tirkiyê ya aborî pirr xirab e. Bi taybetî jî ev yek bandorê li kaxezê dike ku ev jî çapkirinê zehmet dike. Du, sedema polîtîk e. Ji ber qedexe û girtina bi dehan sazî, rojname û televizyonên Kurdî, şerê dijwar, hepskirina rewşenbîran, jikaravêtina mamosteyan tirsek yan trawmayeke salên notî kete nav civakê ku ev yek bandorê li nivîsandinê jî dike. Herweha li gorî analîzên di destê min de, rêjeya pirtûkkirînê jî pirr kêm bûye. Sedemeke din jî, heger ev pirsgirêkên aborî û siyasî nebane jî, ez li bendê bûm ku hejmar kêm bibin. Ji ber ku êdî xwendevan li berhemên bi qelîte digerin û yên ji wêjeyê dûr naxwînin. Vê yekê wê bivê nevê nivîskar kêm bikira. Ji ber ku êdî ji bo xwendevanan kurdîbûna berhemê ne bes e. Asta wê ya wêjeyî jî gelekî giring e. Êdî komeke xwîneran a ji bo xwendina wêjeyê heye, û dizanin bê berhemên baş çawa ne. Ji ber vê yekê, rastiyeke berbiçav heye ku herçiqas hejmar kêm jî bûbe, asta wêjeyî neketiye. Heya ez dikarim, bibêjim ku ast bilindtir bûye. Romanên giranbûha têne ber destê me îro. Êdî em dikarin di betlaneyan de romanên Kurdî jî bixwînin. Heger Şener Ozmenê me hebe îro, me bi nivîskarên Ewrûpî an Tirk ti hacet nîne.

Piştî salên 2000´î gava li Ewrûpa û welêt tevde resma romana Kurdî bînî ber çavên xwe, resmeke çawa tu dikarî teswîr bikî?

Gava em behsa wêje yaan romana Kurdî ya diyasporayê dikin, balkêşiyek tê ber çavê min. Ji salên dawiya 70yan heya îro li Ewrûpayê wêjeyeke Kurdî heye, lê hertim nivîskarên ku ji welêt hatine dinivîsin. Nifşekî nû dernakeve. Ez tu nivîskarên ku li Ewrûpa çêbûyî û niha bi Kurdî dinivîse nasnakim. Herweha, a gelekî kevneperest û statîk in, ji aliyê mijaran ve. Lê yên li welêt ne wiha ne. Azad in û dewlemend in, ji aliyê mijaran ve. Êdî tu ji çi cure û mijarî bixwaze, tu dikare berheman bibîne. Ji ber ku hem çavkaniya zimên ew dere hem jî civak li wir e. Hem jî berxwedan li wir e. û biqasî ku ez li vir dibînim, kêm nivîskarên Kurd birastî jî sudê ji wêjeya welatê lê dijîn digirin. Û asta wêjeya wan gelekî nimz e û di nav şerê di navbera hev de vedigevizin. Lê li welêt, nifşên nû derdikevin. Dan û standin hîn baştir e. Gelek nivîskarên hêja yên bin 30 salî re hene û birastî jî hêviyê didine min. Kovaran derdixin, mijaran ava dikin û tevgerên wêjeyî li dar dixin. Li Ewrûpa bazareke bi rêk û pêk ji xwe nîne. Heger tu nivîskaran nas bikî, tu dikarî berhemên wan ji wan bistînî yan li benda hinek panel an festîvalan bisekinî heta ku tu xwe bigihînî wan. Lê li welêt ew pirsgirêk çareser bûye. Tu dikarî li gelek pirtûkfiroşan yan jî online bikirî. Ji ber vê yekê, gelek nivîskarên li Ewrûpa, hewl didin berhemên xwe li welêt bidine çapkirin.

Pirsgirêkeke exlaqî û estetîkî

Lê herçiqasî ez bi eşkereyî berhemên li welêt li ser yên ji Ewrûpayê re bigirim jî, sînorên hişk di navbera wan de nînin û mînakên gelekî serketî jî li Ewrûpa derdikevin. Weke mînak, Helîm Yusiv yan jî Bextiyar Elî li Ewrûpa dijîn. Li rexê din jî, hinek weşanxane ku ji nivîskaran pereyan distînin û bi vî awayî berheman çap dikin jî, piştî demekê ji ber bêrîskbûna firotina berhemê, yên gelekî astnimz jî çap dikin ku ev hem pirsgirêkeke exlaqî hem jî

Fêrgîn Melîk Aykoç:  Şaredariyan xizmeteke baş dikir

Nivîskarê Kurd Fergîn Melîk Aykoç, li Elmanyayê dimîne û heta niha 7 romanên wî yên çapbûyî hene. Fergîn Melîk Aykoç wiha qala sedema kêmbûna romana Kurdî û bazara wê dike: “Kêmbûna romana Kurdî bi siyaseta ve girê dayiye. Ev pêla faşîzmê bi pêş ket, li her derî, pêşî hat girtin, weşanxane êdî nikarin romanên Kurdî yan weşanên Kurdî belav bikin. Di vî warî de mesela, şaredariyan xizmeteke baş dikir, wekî mînak li Amedê û Wanê pêşangeha pirtûka

n hebû. Vê demê şaredarî di destê DBP´ê de bû, bazara pirtûkên Kurdî berfireh dibû. Niha pêşî vê girtin, dest danîn ser şaredariya ne tenê dest danîn ser şaredariyan, mesele rojnameya Welat resmen nehiştin çapxane Welat biweşînin. Wana awayeke pêşî lê digirin nayê belavkirin. Jixwe romana Kurdî di vî warî de gelek melûl bû, nedihat belavkirin, li her bajarî nedihat dîtin. Yekî bixwesta romaneke Kurdî bikiriya, gereke biçûya Stenbolê yan jî Amedê. Niha jî bi faşîzma rûniştî, pêşî lê hat girtin. Ez bi xwe jî bi gelek weşanxaneyan re jî peyivîm, digotin, him di hêla aborî de hinek nikarin bikirin him jî êdî newêrin. Ji ber ku polês berhemên bi bandrol ên bi Kurdî jî dikarin bikin bahene û insana bigirin. Dema rewş wisa bû ev rêbaya faşîzmê a li ser gel rûniştî pêşî li bazarê girt. Weşanxane jî dema pere jê qezenc neke nikare biweşîne, weşandin jî gelek biha ye. Lewma hejmara romana Kurdî daketiye jêr, jixwe, em nikarin bikevin bazarên din li wir jî dijwarî heye.”

Yildiz Çakar: Êdî pirtûkên Kurdî di çopan de derdiketin

Yildiz Çakar jî piştî helbestên xwe, beriya bi sê salan bi romana xwe ya “Gerîneka Guernicayê” li meydana romangeriya Kurdî xuya bû. Yildiz Çakar jî wê di demeke nêz de bi romanake xwe ya nû derkeve pêşberî xwîneran. Çakar ji bo kêmbûna romanên Kurdî dibêje, “Beriya bi 40 salan li Bakurê Kurdistanê, dema em li hejmara romanên Kurdî dinêrin gelek kêm e. Salên 70 û 80´yî tek tuk kitêb hene. Piştî salên 80 û 90´î hejmar hinekî zêde dibe, lê piştî 90 û 2000´î geşbûneke edebiyata Kurdî çêdibe. Dema em li vê pêvajoyê dinihêrin, em dibêjin, sedema vê yekê gelo çi ye? Lê tiştên çandî têkiliya xwe bi siyasetê re hene. Ji ber ku li Bakur ev 40 salên  dawî Hereketa Azadiyê pêngavek çêkir. Vê pêngavê bandor her çiqas li ser siyasetê kir, her wiha meydana edebiyatê, çandê, mûzîk hwd. jî kir. Bi dehan roman hatin nivîsandin, film çêbûn, şano, mûzîk. Lê em dikarin di vê pergalê de wiha bêjin; taybet jî romana Kurdî. Berê di pirtûkxaneya Kurdan de çend kîtêb hebûn, lê niha li Tirkiyeyê û Kurdistanê îro tu diçî pirtûkxaneyan, gelek pirtûk hene. Van sê çar salên dawî, piştî ku şerê bajaran, bandoreke mezin li ser edebiyata Kurdî çêbû. Ev geşbûna ku panzdeh salên dawî çêbû bi yekcarî ve sekinî. Tu lê mêze dikî, weşanxaneyan berê 10-15 pirtûk çap dikirin, niha yek yan didu kitêb derdikevin yan jî dernakevin. Polîs diavêt ser malan, diçû mêze dikir, heger di wê malê de pirtûkên Kurdî hebana, ew weke delîl nîşan didan. Pir tiştekî trajîk bû, êdî pirtûkên Kurdî di çopan de derdiketin. Êdî hat vê merhalê ku êdî weşanane nikare çerxa xwe ya aborî jî bigerîne. Niha ez bawer dikim, gelek kes dinivîsinin ji ber ku weşanxane nikarin çap bikin, ew jî nayên weşandin. Belkî ji bo me, heger hin tiş ber bi başiyê ve biçin, edebiyata me ji salên 90´î baştir be jî.” 

Abdulkadîr Ulumaskan: Piştgiriya rêxistinên Kurdan divê

Serokê Yekitiya Mamosteyên Kurdistanê, Abdulkadîr Ulumaskan par bi romana xwe ya “Malwêran” ya ji weşanxaneya Soran, xwe bi xwînerên Kurdîd a nasîn. Ulumaskan jî îşaret bi pêdiviya desteka rêxistinên Kurdan dike û wiha dipeyive: “Li gorî min rast e, ev demek e, romana Kurdî hê di pêvajoya bipêşketinê de ye. Van salên dawî, gelek roman hatin nivîsandin, hebekî jî bazara romana Kurdî çêbû. Ez bawer dikim, ev pêvajo jî pêvajoya bi welêt re girêdayî bû. Li welat derfet hebûn û derfetên şaredariyan hebûn û ev qedexeya pirr hişk rabûbû. Ji ber vê jî helwêsta nivîskaran jî çêbû. Heya niha nivîskar çiqas roman nivîsandin ji xwe wan yan bi xwe romanên xwe xwendin yan jî li derûdora xwe hevalê xwe belav kirin. Bi pêla çewisandinên nû re, xwendevan jî êdî kêm bûn. Êdî romaneke Kurdî jî bû wekî aleteke sûc. Li welêt jî karê çapê û xwendevan jî kêm bû. Berê nivîskarên Kurd ên li Ewrûpa jî li welêt bû. Nivîskar berhemên xwe amade dikirin hêviya wan ew bû ku li welêt bên belavkirin. Gava tu bi salan kedê bidî berhemekî û bi salan binivisîne tu nikaribe xwendevanan bibîbe tu nikaribe romana xwe fînanse bike vê gavê ev hesta te jî dişikê. Her nivîskar jî derfetê wî tune pere bide weşanxane û berhemê xwe çap bike û belav bike.

Ev hevpeyvîn 18 Tebaxa 2018 di rojnameya Yeni Özgür Politika de derçû

Evdilmelik Şêx Bekir

Melekê dengê Kulîlka Azadiyê

Evdilmelik Şêx Bekir an jî Melek. Dengê wî yê bîra nifşekî ye, va ye, dibe 30 sal ku li her derê Kurdistanê dengê wî bilind dibe. Awazên wî mîna anatomiya salên 90’î ne. Mirov nizane, bêbextiya muzîkê ye, ji ber ku deng belav dike bêyî ku hewcedarî bi şikl û şemal, nav û paşnav bibîne, yan gelo ji ber zor û zehmetiya salên 90’î û çetinbûna şerê wan çaxan e, yan jî ji ber ji Rojavayê Kurdistanê bû pirr nehat naskirin… Her ku mirov li ser bifikire, hincet û sebebên nû dibîne. Jiyana Evdilmelikê ku 24 salî dibe şehîdê Kurdistanê, di sê qonaxan re derbas dibe.

Qonaxa yekem: Melek

Sala 1968’an li Amûdê tê dinê. Navê wî li ser nasnameyê Evdilmelik Şêx Bekir e lê di nav malbat û hevalên xwe de wekî Melek dihat binavkirin. Ji bo xwendina zanîngehê pêşî tê Enqereyê û li zanîngeha Hacettepeyê dest bi xwendina tibê dike. Sala 1988’an li Enqereyê xwendevanên tibê, Gulşen Çetin, Savaş Çakmak, Rohat Kutlay, Fikri Kutlay, Mustafa Kart û Ahmet Kaya nas dike û bi wan kesan re Koma Amed ava dike. Wan çaxan, Koma Amed li gel Koma Dengê Azadiyê ji komên muzîkê yên ewil e ku piştre di muzîka Kurdî de derî li ekola ‘kom’an vedikin. Li gel muzîkê, Melek di resm û helbestê de jî şareza bû. Sala 1990’î, Melek derbasî Çapa Tib a Stenbolê dibe. Kaseta Koma Amed a ewil Kulîlka Azadiyê jî heman salê derdikeve. Melek ji bo qeydên studyoyê vedigere Enqereyê û bi zor û zehmetî kaseta Kulîlka Azadiyê derdixin. Di kasetê de 13 stran hene û pirraniya wan jî Melek dibêje.

Melek ji bo qeydên studyoyê vedigere Enqereyê û bi zor û zehmetî kaseta Kulîlka Azadiyê derdixin.

Qonaxa duyem: Şengal

Sala 1991’ê, êdî Melek dibe Şengal. Hin kesên wê salê ew nas kiriye, bi vî navî wî nas dikin. Heta sala 1992’yan endamên Koma Amed di hevpeyvîna xwe ya rojnameya Welat de, gava behsa haziriya kaseta xwe ya duyem dikin, bi van hevokan behsa wî dikin: “Ji ber ku dengê heval Şengal tine ye, em ê pirr zorahiyê bibînin.” Sala 1991’ê Navenda Çanda Mezopotamya li Stenbolê vedibe ku Şengal jî di avakirina vê de heye û heman salê jî tevlî Koma Çiya dibe. Lê berî kaseta Koma Çiya ya bi navê Rozerîn derkeve havîna wê salê, tevlî nav refên gerîla dibe.

“Ji ber ku dengê heval Şengal tine ye, em ê pirr zorahiyê bibînin.”

Qonaxa sêyem: Dr. Cuma

Di nav gerîla de navê şervan ê Cuma li xwe dike. Piştî salekê li Çiyayên Engîzekê şehîd dibe. Li gorî di weşana Serxwebûnê de hatiye nivîsîn, di meha Nîsanê de şehîd bûye. Piştî şehadeta wî, Serxwebûn (a Çile/1993’yan) bi van hevokan behsa Melek ê ku êdî Cuma ye, dike: “Di demeke kin de hînî jiyana gerîla bû û bi awayekî aktîf tevlî xebatên şer bû. Ji bo hemlaya şer a bihara 1992’yan zivistana 1991’ê bi perwerdeyê bihurand. Di mehên biharê de li gel komek hevreyên xwe ji bo tevlî kar û xebatan bibe, bi rê dikeve. Lê belê rastî çeteyan tên. Bi wan re demeke dirêj şer dikin. Li wir birîndar dibe û ji bo hevalên wî bi saxî bifilitin bi tena serê xwe şer dike. Bi saya wî, hevalên wî xwe rizgar dikin. Heval Dr. Cuma ku guleyên wî qediyabûn bi birîndarî dikeve destê xulamên dewleta Tirk û tê qetilkirin. Liberxwedana Dr. Cuma nûwaze û mêrxasî bû, mînaka herî esîl a fedakariyê bû.” Dr. Cuma şehîdekî bê kel û gor e, mirov ji bo wî dikare ‘tacegul’ekê deyne çiyayên Kurdistanê ku ew di sînga xwe de hewandiye.

Rotînda: Dengê wî ket guhê hemû Kurdan

Ez dikarim wek rexne jî bibêjim Koma Amed jî Koma Çiya jî li navê wî xwedî derneketin, nedan nasîn, nizanim bi zanetî yan ne biqesd, ez kesî di wî warî de sûcdar nakim, lê wekî rexneyek ev heye.

Evdilmelik Şêx Bekir ê ji Amûdê ku li paytexta Tirkiyeyê Enqerê tib dixwend, hiingê bi navê Koma Amed kasetek derxistibû û piştî hingê di nava damezrandina NÇM’a Stenbolê de cihê xwe girt. Hunermend Rotînda jî ku di nava damezrênerên NÇM’ê de hem hingî, û hem jî xurtiya dengê Evdilmelik ê bi navê Melek navdar, bi bîr tîne. Rotînda di bersiva çend pirsên me de rexneyê li Tevgera Çandê digire ku li Evdilmelik û çend navên din têra xwe xwedî derneketiye û dibêje, “Lê belê divê em xwedî li wan derkevin, belkî wan demeke kin xebatên çandê kirin ji bo hunerê Kurdî, lê belê heger bijiyana belkî her yek ekolek bûya niha. Ji bo vê yekê, ez kêmasiyê di serî de bixwe di xebatkarên çandê de jî dibînim.”

Evdilmelik û te, we kengî û li kû derê hev nas kir?

Sala 89’an ez çûm Stenbolê. Nasîna min bi Tevgera Azadiyê re çêbû. Ez bawer dikim 6, 7 meh dûre bû, yan dawiya 89’an bû yan jî destpêka 1990’î bû. Vê çaxê komelên me tine bûn, ez bawer dikim navê Wan Medya Guneşî bû ne şaş bim, çepê Kurdan bûn, komelaya wan hebû. Min li wê derê dersa muzîkê dida. Rojekê wan pêşniyaz kir, gotin, hûn dikarin komekê çêkin, Newroz tê, em di Newrozê de wê komê derxin. Me got, belê. Merdan vê çaxê gelek ciwan bû, 17 salî bû û gotin hevalek heye ji Rojava ye, dengê wî pirr xweş e, ew jî bila tevlî koma we bibe. Me got, li ser çavan. Hat Melîk hat. Cara yekemîn min li wir dît. Xortekî zirav bû, bejna wî gelek bilind bû û esmer bû. Gotin, li Enqerê tibê dixwîne, vê gavê hatiye wira. Nasîna me bi vî awayî çêbû. Paşê, me hinek sohbet kir, got, me kasetek bi navê Koma Amed derxistiye, ev ê li wir dibêje, ez im. Min got, dengê te pirr xweş e. Her wiha em hinek bi hev re xebitîn.

Nego şehîd bûye ez dibêjim, dengê wî dengekî enterasan bû, dengekî xurt bû û rengekî cuda bû. Û ez wer hêvî dikim, heger ku bijiya, dikarî bibûya ekolek di muzîka Kurdî de. Paşê Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) vebû em bi hev re hatin wir. Ez jî, ew jî di damezirandina wê de hebûn. Li wir, ket nava Koma Çiya. Di komê de navbera wî û Beser baş nebû. Bi Koma Amed re kasetek derxist. Mixabin wan jî hîç behsa wî nekir heta demekê, ez vê wek rexne jî dibêjim. Koma Çiya jî, ez çawa bibêjim, di navbera wî û Beser de, dengê Melîk xurt bû di nav wan da hinek hesûdî hebû. Demeke pirr kurt bû, bi çi rengî bû ez pê tam nizanim, beriya kaseta Koma Çiya derkeve çû çiya, ez bixwe nikarim bi berfirehî qala vê pêvajoyê bikim. Di demeke pirr kurt de çû çiya, di ser re sê, çar meh derbas nebûn, xebera şehadeta wî hat.

Çima ji Koma Amed çû nava Koma Çiya?

Ez bawer dikim di sala 88’an de kaseta wan a Kulîlka Azadî derketibû jixwe, kaseteka resmî nebû, di bin destan de belav dibû, min jî ev kaset yan 88 yan jî 89 bû ji Kurdekî girtibû û wer lê guhdarî dikir. Ji ber ku min dixwest kaseteke Kurdî çêkim, ji min re dengê wî pirr balkêş hatibû. Dengê wî xurt bû, bas barîton bû.

Dixwest karê xwe yê muzîkê bi pêş ve bibe, jixwe, di nav NÇMê de ji bo vê cih girtîbû. Berî her tiştî welatparêz bû û dil dabû Tevgera Azadiyê. Wê çaxê ez jî hevalên wek wî jî me dixwest hunerê xwe di nav Tevgera Azadiyê de bikin.

   

Dengê wî belav bû, lê kes navê wî û bi serpêhatiya wî nizane; sebeba vê li gorî cenabê te çi ye?

Niha muzîk bê sînor e, ti sînor nikare muzîkê bide sekinandin. Faşîzm be, kapîtalîzm be, komunîzm be, çi dibe bila bibe, nikare pêşiyê li muzîkê bigire, ji ber ku sînoran nas nake, diherike. Dengê wî jî bi vî awayî bi muzîkê sînor nas nekir. Ji ber ku wê demê televizyonên Kurdan tinebûn wek niha, çapemeniya Kurdî bi pêş neketibû û wêneyekî wî di cihekî de derneket, insanan wêneyên wî nedîtin, lê belê dengê wî ket guhê hemû Kurdan. Yan jî em bibêjin insanên ku dixwestin li muzîka Kurdî guhdarî bikin jixwe wê çaxê jî pirr kêm bûn, çend kes hebûn. Ji ber vê jî bi muzîk, bi dengê xwe hat naskirin lê belê bi şikil bi resmê xwe nehat naskirin. Û mixabin di demeke pirr kurt de şehîd bû. Ez dikarim wek rexne jî bibêjim Koma Amed jî Koma Çiya jî li navê wî xwedî derneketin, nedan nasîn, nizanim bi zanetî yan ne biqesd, ez kesî di wî warî de sûcdar nakim, lê wekî rexneyek ev heye. Min sala 1996’an de di Med TV de cara yekem, li ser Evdilmelik Şêx Bekir bernamyeke saetekê dirêj çêkir, xwişka wî hebû li Swedê, ew tevlî bernameyê bû. Ji Rojava jî çend hevalên wî tevlî bûn, bernameyeke dewlemend bû. Min bi xwe jî pirr zêde ew nas nedikir jî di warê muzîkê de pirr kêm em bi hev re xebitîbûn, di nava du mehan de min bi wî re xebata mûzîkê çêkiribe jî, ew jî nîvco bû.

Ez rexne bikim. Mixabin Tevgera Çandê jî tam bi rola xwe ranebû. Ne tenê Evdilmelik jî, mesela Çiya yek ji damezirînerên Koma Berxwedan e û wî rengê xwe daye gelek berheman, ew jî zêde nayê naskirin. Dîsa Argeş dengekî wekî Evdilmelik Şêx Bekir dewlemend û xurt, ew jî di demeke pirr kurt de şehîd bû. Ew jî zêde nayê nasîn. Ez jî tam nizanim çima belkî jî zirûfên şer e, belkî jî girêdayî psîkolojiya insanan e. Lê belê divê em xwedî li wan derkevin, belkî wan demeke kin xebatên çandê kirin ji bo hunerê Kurdî, lê belê heger bijiyana belkî her yek ekolek bûya niha. Ji bo vê yekê, ez kêmasiyê di serî de bixwe di xebatkarên çandê de jî dibînim.

Filmek li ser Melek: Zêmara Derengmayî

Îro roj li Rojava di şert û mercên a niha de ji bo mayîndekirina bîranîn û hunerê wî wekî mînak mirov dikare li ser navê wî akademiya muzîkê an jî navendeke hunerî ava bike. Bi ya min ev yek herî xweş li bajarê çêbûyê Amûdê tê.

Havîn Saç a ku derhênera filma bi navê Zêmara Derengmayî ye, di vê filmê de behsa serpêhatiya ji damezrênerên Koma Amed, Melek dike ango Evdilmelik Şêx Bekir. Havîn Saç a ku sala 2014’an filma xwe temam kir, weke sedema kêm naskirina Melek ê ku bi strana Rindê hema hema hemû Kurd dengê wî nas dikin, îşaret bi tercîha berxwedana Tevgera Azadiyê ya Kurd dike: “Di salên 90’î de hizra hunerê kolektîf ku li ber zext û zilma li ser nasname û çanda Kurdî rabû, hilberîna şexsî tercîh nekir. Ekola ‘kom’an jî ji şexsan wêdetir xwedî karekterekî kolektîf û hevgirtî bû. Di saziyên Tevgera Azadiyê de jî sazîbûnên kolektîf ên bi vî rengî jî bi pêş diketin.” Evdilmelik jî di vê çarçoveyê de yek ji wan kesan bûye ku ji navê xwe bêhtir xwestiye navê komê darîçav be. Em bi Havîn Saç re li ser pêvajoya çêkirina belgefilmê û maneya Melek ji bo wê peyivîn.

Fikra çêkirina belgefilma li ser jiyana Evdilmelik Şêx Bekir ji kû hat bîra te? 

Nifşê min bi lêguhdarîkirina komên NÇM’ê mezin bû. Nexasim Koma Amed, kêfa min pirr ji Koma Amed re dihat. Hê jî, ji bo min cihê strana wan a ‘Rindê’ pirr taybet e. Gava min li vê stranê guhdarî dikir jî, min ji xwe re digot, çima derheqa Evdilmelik Şêx Bekir de bi pirr kêm tiştan dizanim. Her wiha, gava min li derûdora xwe jî pirsa wî dikir, bersiveke têr û tijî min nedibihîst. Li ser vê yekê ez ketim pey şopa lêkolanê.

Çima navê Evdilmelik Şêx Bekir bi qasî dengê wî li Kurdistanê belav nebû? Gelek kes dengê wî nas dikin, lê bi navê wî, bi serpêhatiya wî nizanin?

Di salên 90’î de hizra hunerê kolektîf ku li ber zext û zilma li ser nasname û çanda Kurdî rabû, hilberîna şexsî tercîh nekir. Ekola ‘kom’an jî ji şexsan wêdetir xwedî karekterekî kolektîf û hevgirtî bû. Di saziyên Tevgera Azadiyê de jî sazîbûnên kolektîf ên bi vî rengî jî bi pêş diketin. Ev jî ne bi rêya şexs û kesayêtên bi serê xwe pêk dihat, bileksê vê, têkoşînek û hewleke hevpar pêk dihat. Evdilmelik jî yek ji wan kesan bû ku ji navê xwe wêdetir dixwest navê komê xuya û darîçav be.

Di belgefilmê de, li Rojavayê Kurdistanê ti kesî behsa wî nedikir. Hevalê wî yê zaroktiyê nivîskar Helîm Yûsiv behsa wî dikir, lê ew jî li Ewrûpayê bû. Çima lingê Rojavayê Kurdistanê di belgefilma te de kêm bû?

Hê şoreşa Rojava pêk nehatibû me dest bi çêkirina belgefilmê kiribû. Gava sala 2011’an ji bo çêkirina belgefilmê ez çûm Qamişlo û Amûdê hê jî miletê wir di bin nîrê zordestiya rejîma Baesê de bû. Lewma jî kesî nedixwest ji bo belgefilmê bipeyive. Vê yekê jî kir ku lingê Rojava kêm bimîne. Ne ji vê ba têra xwe isan hebûnku dikarîn derheqa wî de bipeyivin.

Gava te xwest derheqa Evdilmelik Şêx Bekir de gefilmekê çêkî, di berhevkirina agahî û belgeyan de te zehmetî kişand? Wekî mînak derbarê Evdilmelik Şêx Bekir ku êdî li Çiyayên Kurdistanê bûye Dr. Cuma de hema hema ti agahî tinene, yan jî em bi wan nizanin?

Di amadekirina vê de ji bo min tişta herî zehmet, xebata arşîvê bû. Jixwe, di salên 90’î de him berhevkirina arşîvê him jî parastina wê bi serê xwe meseleyek bû. Bi rêya hin kesan, min agahî berhev kirin û vê jî kir ku ez pêşiya xwe bibînim. Di nav nas, heval û hogirên wî de ku weke mekan Qamişlo, Amûdê, Mêrdîn, Amed, Stenbol û Elmanya di nav de bûn, min xwe gihand wan lê qada gerîla kêm ma. Lê piştî ku belgelfilm qediya hin kesên xwedî agahî ji wir xwe gihandin min, lê ji ber min qedandibû, min nedikarî wan li belgefilmê zêde bikim.

Çima navê Evdilmelik Şêx Bekir hate jibîrkirin? Gelo ji ber ku Kurdê Rojavayê Kurdistan bû, yan pirr zû şehîd bû? Çi bû sedem li gorî te?

Şehadeta Evdilmelik Şêx Bekir rastî salên 90’î hat ku wan çaxan wendahiyên mezin hebûn. Him nebûna dezgehên ragihandinê him jî zêdetir xuyabûna ‘kom’an kir ku Evdilmelik Şêx Bekir nehat naskirin. Lê belê bi ya min hê jî ne dereng e. Îro roj li Rojava di şert û mercên a niha de ji bo mayîndekirina bîranîn û hunerê wî wekî mînak mirov dikare li ser navê wî akademiya muzîkê an jî navendeke hunerî ava bike. Bi ya min ev yek herî xweş li bajarê çêbûyê Amûdê tê.

Piştî belgefilma te gelo hin kesan negote te,”Xwediyê vî dengî ku bi salan e me lê guhdarî dikir, ev bû naxwe?” Reaksiyonên bîneran çawa bûn?

Di vê belgefîlmê de ti armanca min a serketina şexsî tine bû. Esas, min dixwest bibim pirek di navbera bîner û hunermedekî de ku salên dirêj min lê guhdarî kiriye. Min dixwest di qada hunerî de hebûna mirovekî wekî wî hêja berbiçavtir bibe ku ev qad bi berdelên mezin a Tevgera Azadiyê ya Kurd çêbûye. Jixwe, navê filmê jî ji bo vê bû ‘Zêmara Derengmayî’. Lê mixabin film liqayî elaqaya sazî û festîvalên Kurdistanî nehat. Ji xeynî Festîvala Belgefilman a Amedê, li ti deverê derneket pêşberî bîneran. Piranî berteka insanan, hestiyarî bû. Wekî mînak kesên ku heman pêvajoyê jiyane û nifşên nû jî ji bo ku haya wan ji mijarê tinebû li ber xwe diketin.

Ev nivîs û hevpeyvîn di PolitikARTê (244) de derçû. Herçî bixwaze dikare ji lînka jêr xwe bigihîne vê PolitikARTê ku li ser cangoriyê Kurdistanê Evdilmelik Şêx Bekir bû:
https://issuu.com/ibrahim-bulak/docs/politikart_244

Ferîd Xan: Mîna kujerekî xwînsar bi salan min diranên xwe cût...

‘Kurd hîn edebî şiyar nebûne’

 Rast e, ev 12 sal in min ti berhem nedane çapkirin. Di salên 2003-2004’an de jiyanê bi gelekî awayan bendên di navbera min û xwe de xwar û qetand. Lewre min ne tenê dev ji helbestê, her wiha min dev ji xwe û ji gelek nirx û zanînên jiyanî jî berda. Belkî di yek rojekî de Keleha Mâneyê ji bo min ket.

Herçî wêjeya Kurmancî ye, tê de “bêwarî” û “bêxwedîtî” hîsên beloq in. Hîsên ku gava mirov pêrgî van tê, pê diêşe, hin tiştên fêrbûyî ji nû ve dihizire. Helbesta Ferîd Xan “Çîroka Kûçikên Birçî” jî yek ji wan deqên wêjeyî ye û ev hîsên hanê dihewîne ku ev çend salên dawî di nav xwendevanên Kurdî de gelekî belav e. Helbet neheqî ye gava mirov şairtiya kesekî tenê bi helbesteke wî bi bîr bîne. Ferîd Xan digel ku ji mêj ve ye di wêjeya Kurdî de pêjna wî nayê, xwedî sê pirtûkên helbestan e. Di helbestên wî de mirov rastî hîsên “bêwarî” û “bêxwedîtî” yên miletekî tê. Jixwe, Ferîd Xan di hevpeyvîna xwe de ji bo vê yekê dibêje, “Di welatê xwe de bê welat mane” û behsa birçîtiya di nav axa qedîm de dike ku nehiştiye li dîroka xwe xwedî derkevin. Her wiha Ferîd Xan rexne li stranbêj û helbestvanên Kurd digire û ji bo vê yekê dibêje :”Rewşa wan di hemû warên civakî de çiqas xirab û xizan e, di edebiyat û huner de ji wê jî xerabtir û xizantir e!”
Em bawer in hevpeyvîna hanê ji bo xwendevanên Ferîd Xan û kesên ku meraqa wî dikin, wê balkêş be. 

Herî dawî 2006’an cenabê te “Klîpa Marên Birçî” derxist û nema pêjna wî hat. Gelo te dev ji helbestê berda an te di warê wêjeyê de bêhneke dirêj da? Xebatên nû li ber destê te hene?
Rast e, ev 12 sal in min ti berhem nedane çapkirin. Di salên 2003-2004’an de jiyanê bi gelekî awayan bendên di navbera min û xwe de xwar û qetand. Lewre min ne tenê dev ji helbestê, her wiha min dev ji xwe û ji gelek nirx û zanînên jiyanî jî berda. Belkî di yek rojekî de Keleha Mâneyê ji bo min ket. Rehên di navbera min û baweriyên min de, rehên malbatî, ramyarî, hestyarî û welatperwerî hêdî hêdî li cem min hişk bûn. Textê mâneyê di bin min de hilweşiya. Nirxên weke dem, dayîk, xwedê, mirov, welat, nijad, dîrok, leheng... Her wiha nirxên utopîk, evîn, hevaltî û hêvîdarî jî di nav de yek bi yek ji keleha min reviyan. Ez û keleha xwe ji aliyê valahiyek bê mâne ve hatin dagirkirin. Bi salan ez di wê valahiyê de, ango di bindestî û dagirkeriya xwe de jiyam. Bê xweda, bê dem û bê giyan... Mîna kujerekî xwînsar bi salan min diranên xwe cût... Zimanê xwe xwar... Bi çavên sor û tije hêrs li vê jiyana ku hosteyê wê derewvanek e, meyizand. Heta ku min “Aşê Demê yê Rastiyan” dît û xwe tê de hêra jî, jiyana min dareke hişka bê mâne bû û li van welatên derwariyê ba û bageran ji xwe re ew li ba dikir.

Ezê van fêkiyan ji darê bireşînim
Bi windabûn, hêran û xwedînkirinê re reqîb li ba min zîlên zanîneke nû jî aj dan. Li peyî Xwe, Xwedê û Demê ez gihîştim zanînên despêka dîrokê. Bi ava vê dîrokê min zîlana xwe av da û niha bûye dareke fêkîda. Bawer dikim ku di nêzîk de ezê van fêkiyan ji darê bireşînim. 
Ango ez gihîştim zanînên despêka dîrokê ku Mala Mâneyê li wir ava û wêran bûye. Mendayetiyê li wir dest bi axaftin û derewê kiriye. Destara demê ez ji zemanekî reş û derew derbasî zemanekî zelal û rast kirim. Weke ku min di teksta klamekî xwe de jî gotiye; “Ez ji xwe revîm, revîm ji xwe, rastî xwe hatim.” Piştî vê lixwerasthatin û xwedîtinê ez niha careke dî dikarim biaxifim. Lewre ez fêrî zimanekî nû bûm ku ev ziman rastiya vê medeniyeta me ya 30-40 hezar salî ji min re aşkere kir. Ez ê hewl bidim ku bi vî zimanî ji bo xwe û ji bo mendayetiyê Mala Mâneyê ji nû ve lê bikim.

Nexasim helbesta te ya “Çîroka Kûçikên Birçî” ev çend sal in hem bi Kurdî hem jî bi Tirkî pirr belav bû. Her wiha ev çend salên dawî miletê Kurd bi çend şerên mezin re rû bi rû ma. Gelo têkiliya wan şeran û belavbûna vê helbestê heye? An jî tesaduf e belavbûna vê?
Belavbûna helebestekê dê çawa tesaduf be? Jixwe, helbest behsa “birçîtî, bêxwedîtî û bêwariyê” dike. Şer hebin jî nebin jî belkî çend hezar sal in ku Kurd bi van sê têmayan re tim rû bi rû mane. Di welatê xwe de bê welat mane, di nava bax û bîstanên herî kevn ên medeniyetê, ango di baxê “Aden” û “Îrem” de birçî mane û ne karîbûne li xwe û li dîroka xwe xwedî derkevin, ne jî ti medeniyet û olî derfet daye ku ew bibin xwedî şar û şaristaniya xwe. 

Di helbestên te de hîsa “bêxwedîtî” û “bêwarbûn” a Kurdan xurt e. An jî mirov wer bêje çêtir e, tu dixwazî helbestê ji Kurdan re bike “Xwedî” û “War”?
Na! Helbesta min a wan deman zarîna Kurdekî derbider, birîndar, bêwar, birçî û bêçare ye. Lê herî zêde êşa zarîna nijad û mîtosa Kurdî ya nepejirandiye. Kurd ji aliyê çîrokvanekî ve hatine derbestkirin. Çîrokbêj, Kurdan kiriye sûcdarê gezkirina sêva qedexe. Hîn gelekî beriya van olên niha jî Kurd ji aliyekî ve “qewmê pîroz” ji aliyê din ve “qewmê lanetkirî” hatiye dîtin. Ev neh-deh hezar sal in ku Kurd ji aliyê ol û qewm û şaristaniyên derdorê ve zilmê dibîne. “Bêxwedîhiştin” û “Nebiwarkirina” Kurdan evqas kevn e. Hemû rastî û derewa vê medeniyetê di vê êş û zilma dirêj de ya ku li Kurdan hatiye kirin, veşartiye. Ji bo çîroka mendayetiyê sererast be divê ev dîrok û deh hezar sal jî beriya wê dîrokê ango tevahî bîst hezar salên vê şaristaniyê werin lêkolînkirin. Kurd di deh hezar salên despêkê de “Xwedî” “XoDa” û “Hemwelatiyên” despêkê yên vê medeniyetê bûn. Di deh hezar salên dawî de jî, bûn “qewmê xayîn” û kî li kû derê bû xwedî hêz û şaristanî, artêşa xwe, talankerî û wêrankeriya xwe girt û hat erda Kurdan. 

Cenabê te helbesta Kurdî ya nûjen dişopîne? Helbesta Kurmancî di çi rewşê de ye û ber bi kû ve diçe? Wê Kariye bibe malê civakê an ji civakê dûr e?
Helbestvanên Kurd, stranbêj jî di navê de, halî-hazir ji pîrejinên Kurd xerabtir digirîn. Helbest û stranên wan jî, ji lorîk û goriyên dayikên Kurd gelekî lawaztir in. Mixabin!
Halbikî pêşiyên gelekî kevn ên Kurdan ziman ava kirin û dane vê medeniyetê. Dîlan, stran û awaz li dar xistin û pêşkêşî Xwedayan kirin. Zimanê Kurmancî xwedî hest û mâneya herî kevn a axaftina mirovayetiyê ye. Lê mixabin deh hezar sal in ku zimanê Kurdan tê jêkirin. Lewre Kurd hîn jî lâl in, hîn jî gotinên xwe berhev nekirine. Peyvên ku bi hezarî salan e ji xwe re heram kirine, hê nû bi nû dibiriqînin û dizarin. Mâneya êşa xwe hê nû bi nû kûr dikin. Lewre Kurd hîn edebî şiyar nebûne. Rewşa wan di hemû warên civakî de çiqas xirab û xizan e, di edebiyat û huner de ji wê jî xerabtir û xizantir e!

 Ev hevpeyvîn 30 Nîsana 2018 di rojnameya Yeni Ozgur Politikayê de derçû

 

Ferîd Xan kî ye?

Ferîd Xan di 7’ê Tîrmeha 1979’an de li gundê Înaqaya ya Gimgimê hate dinyayê. Di 15 saliya xwe de dest bi helbestê kir û 19 salî pirtûka wî ya yekemîn bi navê ’Kemana min mîna gundekî digirî’ hat weşandin. Di sala 2003’an de pirtûka wî ya duyemîn bi Tirkî li Stenbolê bi navê Altı Katlı İnsan Kulesi (Barûya Şeşqat a Mirovan) hat çapkirin. Demekê li Elmanya Edîtoriya Kovara Amara ya wêjeyî û hunerî kiriye. Di Mezopotamya TV’yê de programek bi navê ’Ba û Ka’ li ser wêje û helbestê amade kir. Ji sala 1994’an vir ve li Elmanyayê ye.
Herî dawî jî sala 2006’an ji weşanxaneya Belkî pirtûka helbestan ’Klîpa Marên Birçî’ derxist.