Hevpeyvîna bi Cewad Merwanî re

Dora Radyoya Bexdayê ye

• “Radyoya Êrîvanê li gor me paqij bû, qediya. Îca me niha dest bi radyoya Bexdayê kiriye. A Radyoya Bexdayê tev nîn be jî ên di destê min de ji bo çapê hazir in, mayê notayên wan.”

Beriya bi çendekê Deutsch-Kurdisches-Kulturinstitut (Enstîtuya Çandê ya Alman û Kurdan) Stranên Arşîva Radyoya Erîvanê wekî pirtûk bi 4 bergan çap kir. Berga yekê û ya diduyê ji bo “Stranên Rîtmîk”, berga sisiyê û ya çarê jî ji bo “Stranên Serbest” hatibûn veqetandin. Tevî DVD’yên wan stranan, nota, gotin û analîzên van stranan di çar bergan de hatine komkirin.
Lêkolînerê muzîka Kurdî û stranbêj Cewad Merwanî bi salan e li ser vê arşîvê kar dikir. Cewad Merwanî hê di xortaniya xwe de dest bi berhevkirina stranên Kurdî kiriye, heta demekê ji bo kanala televizyonê ya fermî a dewleta Tirk TRT´ê jî ev kar kiriye, lê niha bi dilekî rehet dibêje, baş e ku ew kar neçû serî. Cewad Merwanî heta niha bi hezaran kasêt bi alîkariya nas, dostan kariye berhev bike û li cem xwe bihêle.

Ez ne şaş bim te ji bo TRT’ê jî demekê stran berhev kirine?
Sala 82´yan bû ez bawer dikim, ew mesela TRT çêbû. Li Diyarbekir pêşbirkek çêbûbû, digotin herçî qezenc bike, em ê wî bikin xebatkarê TRT´ê, em ê wî bişînin konserwatuarê. Yanî tu diketî TRT´ê û meaşek jî didan te.
Hê min lîse xelas nekiribû. Îca li Diyarbekir em ketin vê pêşbirkê û min qezenc kir. Qelemek dane min, saetek dane min, û ji min re gotin, kîmlîga xwe tiştên xwe bîne, qeyda xwe li Diyarbekirê li radyoyê çêke. Paşê min qeyda xwe çêkir, gava çûm vê derê, ez rojekê du rojan li wir mam, ji min re gotin, em ê teybek û kasêtan bidin te, tu yê herî li gundan bigerî, ji devê dengbêjan, ji dawetan, tu yê wan stranan kom bikî û tu yê bikî repertuwar ji xwe re.

Yanî digotin tu bi xwe wergerînî Tirkî?
Erê, erê çawa. Digotin tu yê wergerînî Tirkî, ewê bibe repertuwar ji te re, tu yê kopiyaya wan bidî me jî. Min jî hingî got, jê xweştir tine, û min lêxist ez çûm gundan. Texmîn dikim 5, 6 meh bûn, wisa min ev xebat kir. Ne şaş bim 53 ew kasêtên Sony wê çaxê yên mezin, yanî 90 metre min dagirtin. Ji dengbêjan ji wan gundan, ji dawetan min komî ser hev kirin, tev anîn.
Hevalên din min tim navê wan gotiye, hevalên min ên têgihîştî hebûn tiştên ne xweş ji min re digotin. Te dî wan çaxan hinek hunermendên koka wan Kurd lê xizmeta Tirkî dikirin hebû.

Jixwe wan salan moda bû ew tişt ne were? Ji wan re digotin ‘Doğulu’ (Rojhilatî), hingî ji wan pir hebûn…
Erê sihet xweş, Îzzettîn Altinmeşe, Burhan Çaçan, Kuçuk Emrah û çend kesên din hebûn. Me piştre fêhm kir ku hingî konsepta wan ew bû ku bi hunerê tine bikin, yanî mesele wan ne ew bû îlhes min bikin TRT´ê, ne ketibûn etra min de. Wî çaxî jî û beriya wê jî ez diçûm dawetan. Ez tam nizanim ya 75 bû yan 76 bû, ez zarok bûm, hê diçûm ortaokilê, sala ewil bû ketibûmê. Em diçûn cem Koma Azadî.

Beri we hebû ya we çêkiribû ew kom?
Na welehî berî me hebûn. Riya Azadî (Özgürlük Yolu) hebû, koma wan bû. Îca ewana qazaxek ji Swedê anîbûn, li serê bi kesk û sor û zer nivîsandibûn, Roja Welat. Ev qazax li min kirin, ez zarok bûm, li kesî nebû, belkî li kesekî din bûbûya li min nedikirin ji ber ku ez biçûk bûm li min hat. Em derketin Dîlan Sînemasî ya li Diyarbekir, li wê derê du heb stran bi min dan gotin, hingî kêfa min hat, hindik mabû ez bifirim, ewqas xweş bû. Di vê şevê de ev qazax li min kirin û ez bi koroyê re derketim. Wî çaxî zehmet bû zarokek bi tena serê xwe here cihekî, mesela ez li Farqînê dimam ji bo min zehmet bû bi tena serê xwe herim Diyarbekir. Îca em bi hev re çûn ji Farqînê, em bi hev re di Dîlan Sînemasî de derketin. Piştre min grubek ji xwe re çêkir, du sal beriya 12’ê Îlonê bû. Teknîkên me, boksên me kêm bûn. Em derdiketin dawet mawetan, wirde wêde. Li Farqînê qehweyeke me hebû, rojek di ser 12’ê Îlonê re derbas bûbû, avêtin ser vê qehwexaneyê jî, me tê de 400, 500 kaset veşartibûn, ji xeynî çendekan, hema bêje giş bi Kurdî bûn. Wan kasetên min giş avêtin ber tekelê kamyona eskeriyê. Paşê min çû giş top kir, xist nav torbekî, min bire nava baxçê da. Min xweşik şirîtên wan vekirin, kasêtên nû min anîn, min şirît kirin zikê wan kasêtan da ku di destê min de bimînin. Jixwe, pirê wan jî min jiber kiribûn. Min du rojan li kaset guhdarî dikir, roja sisiyan min jiber dikir. Piştî 12’ê Îlonê ew kasêtan xwe min giş kirin bin erdê.

Ew kasêtên berî TRT’ê jî te bi xwe berhev kiribûn?
Beriya 12 Îlonê kasêt hebûn, hinek jî ji derve dihatin. Îca awana jî gava şofêr diçûn Iraqê, Zaxoyê, min ji wan temîn dikir, digotin çi em ji te re bînin, min digot kasêtan bînin. Min anîbû kom kiribûn, gelek kasêtên hunermendên wê çaxê, wekî Kawis Axa, Hesenê Cizîrî, Mehmed Arifê Cizrawî, Meryem Xan. Tevî kasêtên min berhev kirî, hema bêje 300 kasêt çêbûbûn. Min ew kirin nava naylonê, û xistin nava tekel, û nava tekêl jî bi kayê dagirt da ku ji baranê şil nebin. Ewanên ji bo TRT’ê min çû berhev kir, sala 82´yê bû qey, min ew jî anîn. Jixwe, ez neçûm TRT’ê ne jî konservatuwara wan. Min kasêtên xwe jî nedabûn TRT’ê wî çaxî

Çima têkiliya te bi TRT’ê re qut bû?
Hevalên ku şev û ro em bi hev re bûn, di mektebê de jî em bi hev re bûn, me pirr jî ji hev hez dikir, ew hinekî din têgihîştî bûn, wan got, ”Law tu diçî tiştên me difiroşî dijmin”, ”Tu diçî wan stranên me pê dilîzî jî niha dikî malê diziyê’’. Gotin em ê têkiliya xwe qut bikin ji te, ew çi ye tu dikî, tu xwe difiroşî, heta ez bi gotinên wan êşiyam jî. Min jî rabû, got, heqet ez jî ji Kurdîtiyê hez dikim, ew çi ye. Bavê min jî nedixwest, malbatê jî nedixwest biçim ji wan biqetim, meseleya me ya aborî jî nîn bû. Wî çaxî te dî, bavê min digot, çi lazim be ez ê ji te re bistînim, çi cîhaz çi teyîb. Nedixwest ji ber çavê wî herim. Min çû teyîba wan da wan û min kasêtek jî neda wan.
Min jî digot, ez ê cîhazekî baş bistînim, ez ê biçim dawetan, ez ê biçim ger konseran tişt miştên wisa hebin. Werhasil bi vî awayî malbat jî hevalên min jî bûn sebebê ku min ji firîneka zinarekî filitandin. 12 salan jî min li dawetan lê xist. Heta Wanê heta Beyazidê, heta Cizîrê, Silopî, Mêrdinê nizanim Diyarbekir jixwe tim li wê bûm, li Licê derdora wê. Gava ez hatim Ewrûpayê jî wan kasêtên ku min veşartibûn, min cihê wê got ji wan re, çûn derxistin, ji min re şandin.

Tiştek bi wan nehatibû?
Sala 93’an bû ji Sûriyeyê jî wekî 200 kasêtan min ji wir jî anîn. Her wiha ez dawiya 95´an çûm Êrîvanê, min ji wir jî hindek kasêt anîn. Min ew giş kom kirin, loma ez dibêjim, ew berhema şoreşê ye, bi xêra wê şoreşê nebûye te dî, meriv nikarîbû ji bin karekî wisa rabe, rastî bêjim min bi xwe nedikarî. Hinek jî li wira hebûn, hinek min ji hevalê Şemdîn stendin, hinkî min ji Zarîfe stendin, hinkî hevalê Merdan anîn, bi vî awayî arşîv di bin banê Mîr Muzîk, Akademiya Kurdî de di bin van sîwanan de min parast. Niha 42 hezar kisûr stranên me henin. Eger di her kasêteke de 10 stran hebin hema bêje dikin 4 hezar 200 kasêt. Hema em bêjin ji stranan 10 hezar dubare ne, 30 hezar stranên me di wir da kom bûne. Îca ewaya xezîne ye, tabî ew xezîne milkê min e, na, ê me teva ye. Demekê em çûn cem hevalan, li wir Mustafa Karasu hebû, gotineke wî hebû di serê min de wekî bizmar zeliqiye, digot, Ereb li ser bîra petrolê rûniştine lê Kurd jî li ser bîra çandê rûniştine. Ew gotin, bi rastî jî gotineke tarîxî ye. Îca gava meriv li wan stranan dinêre, ez diçim berî sê sed salan, çar sed salan, tê de edebiyat heye, tê de êş heye, xweza heye, derd heye, derman heye her tişt heye. Axîna jinê heye, di wan stranan de çiqas rola jinan mezin e, min dîtiye, çiqas jin afirîner e, min dîtiye.
A yekê me ew stran kirine arşîv, ji bo winda nebin. A duyê, girtina pêşiya qirkirina çandê ye, ya sisiyê jî ji bo ku ên me çi ne ên xelkê çi ne xuya bibin.

Di nav çar cîldên Stranên Erîvanê de tevde çend stran hebûn?
Esas 1150 stran bûn, hindek dubare bûn, hindek jî heqê telîfê hebû li ser wan, man 915 stran. Hê destpêkê min pirtûkek çêkiribû, wê çaxê DVD dernektibûn, tê de nêzî 1000 stranan hebûn, ew CD´ya wê çênebû, weşanxaneya Avestayê derxist, ew pirtûk tevlîhev bû yanî stanên Hekarî bûn, Serhede bûn, Amedê bûn ên Soran bûn. Lê piştî wê me yek a Êrîvanê çêkir, tenê yên rîtmîk ên dawetan me ew çêkir. Arşîv hê di destê me de mabû, vê neqlê me arşîva radyoya Êrîvanê kire nav her çar cîldan. Arşîva Radyoya Êrîvanê paqij bû a niha.
Di nava vê xebatê te de keda gelek kesan heye; di serî de Weysî Varli, Şiyar Ayaz, Evren Koç, Serwet Denîz, Mehmet Çakmak, Serhad û Ulaş.

Xebatên bi vî rengî wê dewam bikin?
Radyoya Êrîvanê li gor me paqij bû, qediya. Îca me niha dest bi radyoya Bexdayê kiriye, me dest bi xebata dengbêjan jî kiriye, heta niha 1560 heb dengên wan tekstê wan me hazir kirine. A Radyoya Bexdayê tev nîn be jî ên di destê min de ji bo çapê hazir in, mayê notayên wan.

Ev hevpeyvîna min a bi Cewad Merwanî re 28'ê Hezîrana 2002 di rojnameya Yeni Özgür Politika de çap bû

Kürtlük vadisinde iz bırakmış bir doktor: Rodî Demirkapı

 

20. yüzyılda Kürt doktorlar, mesleki formasyonlarının yanı sıra Kürt aydınlanmasında da önemli roller üstlendiler. Doktor Fuat ile başlayıp Doktor Şivan ile devam eden Kürt ulusal mücadelesinde öncü olmanın yanı sıra 80’li yıllardan sonra da birçok Kürt genci ya tıp eğitimini yarıda bırakarak ya da tamamlayarak ulusal mücadeleye katılmıştı. Bu gençler savaş koşullarında askeri görevlerinin yanında doktor olarak da hizmet verdiler. 90’lı ve 2000’li yıllarda hem tıp öğrencisi iken hem de doktorluk mesleğini icra ederken siyasal, kültürel ve sanatsal mecralarda da üretimde bulundular. Rodî Demirkapı da halk tarafından sevilen bir doktordu. Yaşar Kaya’nın deyimiyle ‘Kürtlük vadisinin iz bırakan, bölüğü belli bir Kürt yurtseveriydi’. Kürdistan’da başlayan hayatı sürgünde, trajik bir biçimde son buldu.
 
Müzik çalar cep telefonlarının yeni çıktığı dönemlerde çoğu kişinin telefonunda kayıtlıydı seslendirdiği şiirler. Kimi zaman ‘Ez gerîla me, gul im gul’ diyerek özgürlük savaşçısının mücadelesini ve bu mücadelenin estetiğini anlatırken duygulandırıyor kimi zaman da yarı teatral bir biçimde seslendirdiği ‘Baz û Tolaz’ ile güldürüyordu. Dinlerken çoğu insan onun Almanya’da yaşamını yitirdiğinden de habersizdi.
 


Sürgün ve intihar   
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra kimi Almanyalı yazarlar sürgün yaşamına daha fazla dayanamayarak intihar etmeyi seçtiler. Özellikle Nazi rejiminden dolayı yurtlarını terk etmek zorunda kalan Ernst Toller, Walter Hasenclever, Walter Benjamin, Kurt Tucholsky, Stefan Zweig ve Ernst Weiß sürgünde yaşamına son veren yazarlardan bazılarıdır. Kendisi de babası gibi yazar olan Thomas Mann’ın en büyük oğlu Klaus Mann, Nazi rejimi sonrası döndüğü Almanya için “Kendimi anavatanımda bir yabancı gibi hissediyorum” diyerek Fransa’da yaşamına son vermişti. Geri dönüp Almanya’da yaşamına devam eden yazarlar da kendilerini hiçbir zaman oraya ait hissedemediler. İçsel sürgünlükleri her daim devam etti. Sürgün Kürtlerin yaşamak zorunda kaldığı Avrupa ülkelerinden biri olan Almanya’da da bundan 19 yıl önce bir Kürt aydını yaşamına son vermişti. Özellikle seslendirdiği Kürtçe şiirler ile sesine aşina olduğumuz Rodî Demirkapı ya da Kürtçe adıyla Dr. Bawer Rodî Qantoz. Ölüm haberini üzüntü ile okumuştu sevenleri: “Önceki gece saat 22.00’de evden ayrılan Dr. Rodî, Köln-Vings’te bulunan evinin karşısındaki bir parkta kendisini bir iple direğe asarak yaşamına son verdi.”(9 Mayıs 2001, Özgür Politika)

 

İki Kürtçe kitabı yayımlandı
Dr. Rodî, 1945 yılında Elazığ’ın Kovancılar ilçesine bağlı Kirvan (Gülçatı) köyünde doğdu. 1973’te Erzurum Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun oldu. 1991 yılında Kovancılar’da kurulan HEP şubesinin ilçe başkanlığını yaptı. Bingöl Merkez, Karlıova ve Elazığ’ın Kovancılar nahiyesinde doktorluk yapan Demirkapı, 5 Kasım 1992 tarihinde Türk devletinin kontraları tarafında evinde silahlı saldırıya uğradı. Saldırıda Demirkapı ağır yaralanırken, oğlu Şûrzan hayatını kaybetti. Dr. Rodî, bu saldırı üzerine 1993 yılında Avrupa’ya gitmek zorunda kaldı. Doktorluk mesleğinin dışında edebiyat ve felsefe ile de uğraşan ve birçok şiiri bulunan Dr. Rodî’nin iki Kürtçe kitabı yayımlandı. Şiirlerinden oluşan ilk kitabı ’Ez gerîla me, ez gul im gul’ Rewşen yayınlarından 1996 yılında, felsefi deneme yazılarının yer aldığı ’Hebûn mûtlaq e’ adındaki kitabı da 1999 yılında çıktı. İki dönem boyunca sürgünde Kürdistan Parlamentosu (PKDW) üyeliği de yapan Dr. Rodî evli ve dört çocuk babasıydı.   






‘Halkı gibi yaşıyordu’
Onunla 1964 yılında okumak için geldiği İstanbul’da Musa Anter vasıtasıyla tanışan Yaşar Kaya, ölümünün ardından Dr. Rodî için kaleme aldığı yazısında ondan şu sözlerle bahsediyordu: “Dr. Rodî eşine ender rastlanan bir Kürdistanlı idi. Ava gider, ata biner, yarış atları besler, yaylaları cennet bilir, dağları yüreği bilir, onları sevda gibi tutku gibi kucaklardı… Dr. Rodî Kürtlük vadisinde iz bırakan, bölüğü belli bir Kürt yurtseveriydi. Hep bir Kürdistanlı gibi yaşadı. O, Kürt köylüsünün Kürt doktoruydu, halkı gibi yaşıyordu.’’ (12 Mayıs 2001, Özgür Politika)
Doktor Rodî, 12 Mayıs 2001 yılında doğduğu köyde binlerce kişinin katılımıyla toprağa verildi.


Kürt müziğinin sade ve zarif sesi: Hozan Şiyar

Foto: Yaşar PARLAK

Hozan Şiyar ya da Şiyar Farqînî, 80’li ve 90’li yılların Kürtler için çetin geçen yıllarında seslendirdiği şarkıları kadar sadeliğiyle de unutulmayan bir isim. Kasetleri ulusal mücadeleye gönül vermiş Kürtlerin evinden eksik olmayan Hozan Şiyar, 90’lı yıllarda Ayşe Şan, Murat Bektaş ile birlikte Diyarbakır’ın en çok dinlenen ve sevilen sanatçılarındandı. MED TV ve MEDYA TV aracılığıyla özellikle ‘Şîrîna min’ şarkısı ile Kürdistan’ın dört bir tarafında tanındı.
 

Hozan Şiyar ya da kimlikteki adıyla Celal Sarıkaya, 1953 yılında Silvan’da dünyaya gelir. Çocuk yaşta müzikle ilgilenmeye başlar. 1975 yılında Silvan Askeri Şubesi’nde memur olarak işe başlar ve aynı yıllarda birkaç arkadaşı ile müzik grubu kurar. Kürtçe müzik yapmasından rahatsızlık duyan Türk devleti hakkında onu sürgün etmek ister. Sürgünlük yerine istifa etmeyi tercih eden Hozan Şiyar görevinden ayrılır. 1976 ve 1977 yıllarında müzikle ve siyasetle aktif bir biçimde ilgilenir. Çok sayıda Kürt örgütünün olduğu dönemde o Kawacılar’a yakınlık duyar ve Kawacılar’ın müzisyeni olarak tanınır. O yıllarda örgütlerin önce çıkan müzisyenleri vardır, mesela aynı yıllarda Hozan Dilgeş KUK’un, Âşık Temelî Şivancılar’ın müzisyeni olarak bilinir. Hozan Şiyar kararlı bir Kawacıdır. O kadar ki ‘Urmiye Urmiye’ şarkısını Kawa hareketinin propagandasını yapacak biçimde değiştirir: ’Farqîn e, Farqîn e, hemî Kawacî ne’
 
Birkaç kez tutuklanır

1977-1980 yılları arasında baskı ve zorluklara rağmen 5 kaset çıkartır. Artık tanınan bir sanatçı hâline gelen Hozan Şiyar, 12 Eylül Darbesi ile tutuklanır. 2 yıl tutuklu kaldıktan sonra tahliye olur, fakat 1984’te Kürtçe kasetleri yüzünden tekrar hapse atılır.

1986 yılında tekrar tahliye olunca da Kürtçe şarkılar söylemekten vazgeçmez ve inatla, inançla söylemeye devam eder. 1990 yılında en çok bilinen şarkısının içinde yer aldığı ‘Şîrîna min’ kaseti ile dinleyicilerini karşısına çıkar. Kendisi gibi eski bi Kawacı olan Mehmet Emin Cengizoğlu, şarkının çıkış öyküsünü anlattığı röportajında şunları söyler: “12 Eylül darbesinden sonra Kürtçe kasetler yasaklanmış, yeni yeni Kürtçe kasetler çıkmaya başlamıştı. Hozan Şiyar parçalarını hazırlıyordu, o ara ben bir iş için Cizre’ye gidecektim; eğer bulabilirsem ‘Cîzirê Cîzirê, seatê zîncirê lê’ parçasının orijinalini istedi. O zaman ben ona cezaevinde Kürtçe bir şiir yazdığımı ve eğer isterse değerlendirebileceğini söyledim. Şiiri verdim, çok beğendi ve müziğini kendisi yaptı. İstanbul’a gittiğinde plak şirketi parçayı çok beğenmiş ve kasetin çıkış türküsü olarak ‘Şîrîna min’ı seçmiş.”
 
‘Şîrîna min’ ile büyük bir üne kavuşur

Aynı yıllarda SHP listesinden Kürt Özgürlük Hareketi’ne bağlı kişiler belediye seçimlerini kazanınca, Hozan Şiyar da belediyede işçi statüsüne çalışmaya başlar. ‘Şîrîna min’ kasetiyle Kürdistan’da büyük bir üne kavuşan
 
Hozan Şiyar, adının devletin ölüm listesinde olduğunu duyar ve birkaç ay evde saklanmak zorunda kalır. Daha sonra İstanbul’a gider ve burada Mezopotamya Kültür Merkezi ile ilişki kurar. Kurumun çalışmalarına katılan Hozan Şiyar, 1992 yılında İsveç’e sürgün gitmek zorunda kalır. Avrupa’da bulunduğu süre içerisinde ilk Kürt televizyon kanalı MED TV’nin kuruluşunda yer alır ve kanalın mütevazi emekçilerinden biri olur. 1998 yılında kansere yakalanır ve 22 Nisan 2002 yılında sürgünde yaşamını yitirir. Daha sonra vasiyeti üzerine Silvan’da toprağa verilir.
 

 

Unutulmaz bir direniş ağıdı: Çemo

Kendi besteleri kadar başka şarkıları da yorumlayan Hozan Şiyar’a en çok Mihemedê Şêxo’nun şarkıları yakışıyordu. ‘Heps û Zîndan’ , ‘Felek Heylê’ , ‘Min Bihîstî Tu Nexweş î’ onun en çok sevilen şarkılarındandır. Belki de Mihemed Şêxo gibi zarif ve mütevazi, aynı zamanda sanat, direnişle dolu geçen ömrü onları birbirine yakınlaştırdı.

15 Ağustos Atılımı’yla PKK öncülüğünde gelişen Kürt ulusal direnişine karşı da tepkisiz kalmaz. Direnişi anlatan, yansıtan şarkılar onun sesiyle daha çok tanınır. Bunlardan biri ‘Çemo’ ağıdıdır.* PKK tarihinde ‘Şikestûn Direnişi’ olarak geçen ve önemli bir yere sahip tarihi bir olayın ağıdı olan ‘Çemo’ şarkısı da zamanla Hozan Şiyar’ın en bilinen şarkılarından biri olur. 1980 yılında Dêrik’in Şikestûn köyünde yaşanan bu tarihi olayda, Türk ordusu tankı, topu, helikopteri ve yüzlerce askeriyle 6 savaşçının bulunduğu yere baskın düzenler. Beklemediği bir direniş ile karşılaşan Türk ordusu yurtsever köyülülere saldırır. Köylülerin destansı direnişin tanığı olduğu bu olayda Ahmet Kurt (Kemal), Mehmet Kurt (Cemal), Selman Doğru, Abdullah Yüce, Mehmet Özsoy, Süleyman Saruhan şehit düşer. Sonrasında bu direniş ‘Çemê Şikestûnê’ ağıdıyla ölümsüzleşir.

* 'Çemê Şikestûnê' şarkısı ilk olarak sanatçı Zozan’ın Hunerkom’dan çıkan ‘Zozan-2’ kasetinde yer almış. Firaz Baran’ın 2007 yılında Weşanên Mezopotamya’dan çıkan ‘Hunerkom Akademî Mîr-1978-2006’ kitabında ‘Zozan-2’ kasetindeki şarkılar da var. Kitapta ‘Çemê Şikestûnê’ adıyla yer alan şarkı hakkında 'Gotin û Muzîk: Xalid an jî gelêrî’ bilgisi bulunuyor. Bu şarkı ‘gelêrî’ olamayacağına göre şarkının bestekarı için aksi ispatlanmayana kadar Xalid diyebiliriz.

 

Portreya Nûrî Hîzanî (Hovakim Margaryan)

Sûretê Nûrî Hîzanî, ji rojnameya Riya Teze hatiye wergirtin 

 

  Ji rewşenbîriya Kurdî 

Ermenekî Kurdîziman: Nûrî Hîzanî

Di rewşenbiriya Kurdî de biqasî Kurdan carna ji wan zêdetir jî ne Kurdên Kurdîziman bi behremendî û berhemên xwe xwedî cih in. Çi rojhilatnasên biyanî çi Mesihiyên li Kurdistanê bi lêkolînên xwe carna jî bi kilamên xwe kelopora Kurdî dewlemend kirine. Di vê nivîsê de ez ê jî berê xwe bidim Ermenekî Kurdîziman, Nûrî Hîzanî* an jî bi navê xwe yî Ermenîkî, Hovakim Margaryan**. Nûrî Hîzanî, şair, nivîskar û mamosteyê Kurdî ye ku îroroj mirov dikare ji bo wî bêje kesekî jibîrçûyî ye. Em ê jî hewl bidin agahî, dane û belgeyên di destê xwe de her wiha li gorî zanîn û kanîna xwe ji bo ronîkirina jiyan û rewşenbiriya wî berbiheve binivîsin.
Nûrî Hîzanî sala 1896’an li qeza Hîzanê gundê Xakêvê tê dinê. Di Qirkirina Ermenan de ew jî berê xwe dide Ermenistanê. Xwendina xwe ya bilind li Êrêvanê kuta dike. Wê sala 'Texnîkûma Kurdaye Pêdagogîye'*** nû teşkîl dibe, ew jî tê de wekî dersdar kar dike û gelek kitêban bo Kurdî tercume dike. Di pêşgotina kitêba wî ya Kurdî 'Hub û Xebat' de Ê. Bekoyev ji bo wî dibêje, ''Nûrî bi dil û eşq emrê cimaetê kurdara girêdaîye. Xwendevanêd kurdara Nûrî usa jî eyane çawa nivîskar û şaîr.''
Berhevoka serpêhatiyên wî bi navê 'Şebeqa sibê' di sala 1935’an de çap dibe. Paşê kitêba wî ya diduyan ku helbestên Kurmancî ne, 'Hub û Xebat' di 1962’an de li Êrêvanê ronayî dibîne. Gava ew kitêba wî derdikeve, Emerîkê Serdar derheqa wê de heman salê ji Riya Teze re dinivîse. Emerîkê Serdar li gel rexneyên xwe şabûna xwe ji Nûrî Hîzanî û kitêba wî 'Hub û Xebat' wiha nîşan dide: ''Nûrî Hîzanî hîmlî bi zaravê kurmancî dinivîse, bi kîjanî piranya kurda xeber didin. Vê derecêda ew tiştekî teze, xeberêd teqle baş lîtêratûra meye tezera tîne. Eva yeka, bêftya, tiştekî pesnandinêye.'' Ji ber ku em ê paşê behsa vê kitêbê bikin, çêtir e em vegerin ser jiyana Nûrî Hîzanî.
Nûrî Hîzanî an jî Hovakim Margaryan li gel karê xwe dersdariyê ji Riya Teze re jî gelek helbest û meqale nivîsîne. Ew dilxwazekî çak ê rejîma Sovyetê bû.
Di sala 1966’an de bi minasebeta 70 saliya wî li Êrêvanê ji alî Kurdan ve jê re şahiyeke qedigirtinê tê çêkirin. Hingî Emerîkê Serdar ku li gel niviskariya xwe rojnamavenek bû, xebera vê şahiyê ji Riya Teze re nivisiye. Em ê xebera Emerîkê Serdar ku zêde ne dirêj e, yekser neqil bikin:

Orîjînala nûçeya Emerîkê Serdar

''Êvarîya qedirgirtinê

Çendekî pêşda sera mala nvîsk’arêd Ermenîstanêda gelek merî berev bibûn. Ewana hatibûn bona bi hizkirin û qedirgirtin 70-salîa bûyîna şayîr, pêdagog Nûrî Hîzanî (Hovakîm Margeryan) bidne k’ifşê.
Nûrî Hîzanî şayîr û dersdarekî h’izkirîye. Paşî t’estîqbûna qeydê sovêtîê li Ermenîstanê, îlajî salêd 30-sa ewî xebateke hêle kirîe bona pêşdabirin û gulvedana lîtêratûra k’urdaye sovêtîê, hazirkirina dersdarêd k’urd. Xênjî e’frandinêd bedewetîê, ku h’etanî nha bi çend berevokêd başqe neşirbûne, Nûrî Hîzanî usa jî gelek xebatêd başqe-başqe û k’t’êbêd dersa t’erxmeyî zimanê k’urdî kirine, wextêda texnîkûma k’urdaye pêdagogîêda dersdar xebitîye.
Derheqa e’mr û şuxulkirina Nûrî Hîzanîye lîtêratûrîê û pêdagogîêda E’lîê Evdilr’eh’man daklad da.
H’ecîê Cndî, Mîroê Esed, Aramê Çaçan, Tîtal Mûradov derheqa wê komekdarîya dostîê û pizmamtîêda xeberdan, ku wekîlêd cmae’ta emenîaye bra dane bona pêşdabirina lîtêratûra û kûltûra k’urdaye sovêtîê. Wana nlahî derheqa emekê Nûrî Hîzanîda bi dilovanî xeberdan û jêr’a e’mrekî drêj xwestin. Lê şayîr Fêrîkê Ûsiv ew şiêra xwe xwend, ku p’êşk’êşî 70-salîa Nûrî Hîzanî kirîe.
K’utasîê Hobêlîar xeberda û r’azîbûna xweye bi alavî da hazira. Ewî usa jî çend kerî ji şuxulêd xweye bedewetîêye t’ezenvîsî xwend.’’ (R’ya TEZE, 24ê Fêvralê Sala 1966-a)

Ew xebera hanê dide kifşê ku Nûrî Hîzanî di nav civata Kurdan de kesekî hezkirî bûye, û Kurdan kar û xebatên wî yên bi û bo Kurdî şikirandine. Di Riya Teze de nivîsek 'Qewmandina Kûltûrîêye Meşûr’ de (R’ya Teze, 9-ê yanvarê sala 1966-a) bi hûrgilî qala -bi şiklê nivîsara Kurdên Sovyetê- 'Texnîkûma Kurdaye Pêdagogîye' tê kirin. Di vê nivîsêde jî navê Nûrî Hîzanî - di nivîsê de wekî Nûrî Margaryan hatiye nivîsîn- heye. Ew yek ji dersdarên pêşî ê 'Texnîkûma Kurdaye Pêdagogîye' bûye ku wê hingê dersdarên Kurdî jî pirr kêm in. Di vê mektebê de li gel Ereb Şamîlov, Emînê Evdal û Hecîyê Cindî û çend kesên dîtir dersdariyê dike. Ew mekteba ku li vir em nikarin bi hûrgilî qala wê bikin, Kurdan jê gelek sûd wergirtiye.

Berga 'Hub û Xebat'

Hub û Xebat
Di kitêba wî 'Hub û Xebat’ de 16 helbest hene ku giş bi Kurmancî ne. Helbestên wî li eşq, hezkirina welat, pêşketina endîsturiyê, zilma Tirkan, şerê Kurdan û portreyên Kurdan e. Divê mirov vê jî bêje; di warê edebî de helbestên wî zêde ne xurt in, lê temayên helbestên wî balkêş in. Mînak helbesta wî 'Kerîk ji poêma Dêrsim' yek ji wan helbestên wî ye ku hêja ye mirov qala wê bike. Di helbestê de behs dike ka çawa û çima li Dêrsimê Kurd li dijî dewleta Tırk şer dikin, her wiha pesnê qehremaniya xort û qîzên Dêrsîmê dide. Di helbestê de du nav hene ku têra xwe balkêş in. Nexasim di helbestên Kurdî ên dîtir de ên ku li Sovyetan hatine nivîsin mirov rastî wan navan nayê:

'Roj û sal pey hev diçin, şeveq vebû ser Mûnzûr-Dag,
Qîz û xort evîndar bûn, kulîlkvedan parêz û bag.

Koçer derketin zozanan, eşq kete nav war û bêrî,
Bûk û xort û bêrîvan dikin henek û laqirdî.

Ew cotê law bûne xwendî bi serbestî vegeryan mal,
Yek doxtirê veterînar, yek bû şaîrê Mircan-Dag.’

Di helbesta wî de Nûrî Dersimî
Wekî xwendevanan jî texmîn kirî, ’doxtirê veterînar’ Nûrî Dersimî, 'şaîrê Mircan-Dag’ jî Elîşêr e. Jixwe piştî çend ristan em pêrgî navê Elîşer tên, lê wekî nav 'Nûrî Dersîmî' tê de tine.

''Geryane li gund û zozanan, bi serbestî eşq xeberdan,
Ku eyankin kêye dijmin, çiqas xweşin erd û wetan.

Ew Elîşêr bi sazê zêrîn stra halê hemû kurdan.
Got: - Dêrsim, tu dilê zazî feta nabî sal û zeman.

Li ax û erd û sîngê te hatin û çûn fars û hûnan,
Ereb, aîsor, hat û mongol, ew Îskender û Têmûrlan. ''

Di dewama helbestê de şair jî êdî xwe nagire û dibêje: ’Dêrsim gerek tim serbestbe’

''Hatin welat kirin bindest, lê Dêrsim bi çem û zozan,
Mane dilşa mane serbest, ew welatê wan merxasan.

Lê tirk dikin zor û zulmê, qebûlnakin qanûnê wan,
Dêrsim gerek tim serbestbe, bi gund û mal çem û zozan.’’

Şerê Dersimê li dijî dewleta Tirk di salên 1937 û 1938’ê de gurr dibe bes em nizanin Nûrî Hîzanî ew helbesta hanê kengî nivîsiye. Dibe ku gava şer hebû nivîsîbe lê mumkin e paşê jî nivîsîbe. Çend helbestên dîtir de tarîxa lêkirina helbestê heye lê di binê vê helbestê de ti tarîx tine. Ji vê helbestê em fêhm dikin ku Nûrî Hîzanî, ji şer û peşengên Kurdan ên hingî têra xwe haydar e û li gorî şairên Kurd ên li Sovyetan serbesttir qala şerê Kurdan kiriye.

Nûrî Hîzanî û Wezîrê Nadir
Navê helbesteke wî jî 'Wezîrra' ye, wekî ji navê helbestê xuyaye qala Wezîrê Nadir dike. Pesnê dostanî û welatparêziya Wezîrê Nadir dide û wiha behsa Wezîrê Nadir dike:

''Tu geryayî li Kurdistana Îran, Cizîr,
Te dît zulmê Rom, cendirme, aga û mîr.

Zelûl mane gundî kurmancêd wan deran,
Nîvî koçer, heta niha, mane çîyan.’’

Biqasî em dizanin Wezîrê Nadir, dîplomatekî Sovyetê bû û ji bo vî karî jî çûye Rojhilatê Kurdistanê. Her wiha behsa hezkirina Wezîrê Nadir ji zimanê Kurdî, dike:

''Te digot: -Nûrî, zimanê kurdî pir şîrîne,
Mîna kilamê wan şaîran reng zêrîne,

Mîna kanyêd Bîngol, Sîpan, deng bilbile,
Mîna kilamêd yar û dostan, xweş tê ji dile.

Ew zimanê Feqyê Teyran û Cizîrî,
Zimanê Xanî û yê Wezîrê Nadirî’’

Desxetê Feqî
Helbesteke wî a din jî 'Feqîyê Teyranra’ ye. Ji helbestê kifş e Nûrî Hîzanî gelek ji helbestvaniya Feqiyê Teyran hez dike, lê bi ya min ew helbest têra xwe balkêş e:
''Destxetê te, dur û mircan,
Ma nav kunc û gozê xanyan,
Ew çend qurnê zelûlî bûn,
Hatin û çûn ser Kurdistan.’’

Bi 'Destxetê te' behsa destnivîsên Feqî dike, dibe ku Nûrî Hîzanî pêrgî destnivîsên Feqî hatibe, helbestên wî ji vir xwendibe. Gava dibêje, 'Ma nav kunc û gozê xanyan', dilê xwe bi wendabûna vê destnivîsê dişewitîne. Jixwe me di serî de got, Nûrî Hîzanî jî ji ber dewleta Osmanî derbasî alî Ûris dibe. Bes ez baş nizanim kîjan tarîxê derbas bûye mumkin e gava fermana qirrkirina Ermeniyan hatibû dayîn, yanî di navbera salên 1915-1917’an de çûbe Êrîvanê û dîsa mumkin e di dema vê êrîşa dewleta Osmanî de destnivîsên Feqî jî wenda bûbin, û ew jî bûbe şahidê vê wendabûnê.
Derheqa jiyana Nûrî Hîzanî de zêde agahî bi dest min neketin, nexasim min çer kir jî bi ser agahiya ka kîjan salê miriye, venebûm. Belkî piştî vê nivîsê derheqa jiyana wî de hin xalên ku me behsa wan nekir, ronî bibin. Her wiha kitêba Nûrî Hîzanî 'Hub û Xebat' li gorî min vekolaye, mirov dikare bêje yekem kitêba bi temamî Kurdî ye ku ji alî kesekî ne Kurd ve hatiye nivîsîn.
Armanca vê nivîsê ew bû ku dêhna xwendavanên Kurdî bide ser Ermenekî Kurdîziman û Serhedî ku jiyana wî bi Kurdan re û bi Kurdî re bihuriye. Kitêba wî bi herfên Latînî ji bo çapeke nû hazir e, ger li hev were wê çap bibe. Mirov qîmeta wê a edebî deyne alikî, qîmeteke xwe ya tarîxî û her wiha manewî jî heye loma jî bi ya min hêja ye ji nû ve çap bibe.

*Navê wî yê Kurdî li hin ciha wekî 'Nûrîyê Hîzanî' jî derbas dibe.
**Li hin cihan jî navê wî yê Ermenîkî wekî 'Hovakim Markaryan' hatiye nivîsîn.
*** Sala 1930’an li Ermenistanê ji bo perwerdekirina kadroyên dersdar li gundên Komarên Pişkafkasyayê hatiye vekirin.

Ew nivîsa hanê 16'ê Nîsana 2020'î di rojnameya Yeni Özgür Politika de derçû

‘Kürdistan’ isminin yer aldığı ilk harita

•  1682 tarihli Alain Manesson-Mallet’in çizdiği haritada Kürdistan, Amediye ve Şarezor şehirlerini kapsayan bir ülke. 

17. yüzyıldan sonra Avrupalı kartograf ve seyyahların çizdiği haritalar, özellikle devletsiz halklar ve o dönemden pek yazılı eserleri bulunmayan halklar için hâlâ önemli kaynaklar niteliğinde. ‘Kürdistan’ gibi varlığı inkar edilen bir ülke için de o dönem çizilen haritalar tarihi birer belge niteliğinde. Peki birçok dünya haritasında Batılı kartografların yer verdiği Kürdistan, ilk olarak hangi haritada bu isimle yer almış?
 Osmanlı padişahı Kanuni Sultan Süleyman’ın Fransa Kralı I. Fransuva’ya gönderdiği Ocak 1526 tarihli mektubunda ‘zafer kılıcımla fetheylediğim’ diyerek andığı diyarlardan biri de Kürdistan’dır. Bu mektupta Diyarbekir ve Kürdistan yan yana iki ayrı ülke olarak zikredilmiş. Kanunî Sultan Süleyman zamanında 1527’de Osmanlı İmparatorluğu’nun idari taksimatını gösteren defterde, ‘Vilayet-i Kürdistan’ adında özerk bir bölgeden söz edilir. Bundan önceki başka kaynaklarda da Kürdistan adı geçer. Fakat yazıda bahsi geçen konu, ‘Kürdistan’ isminin ilkin ne zaman tedavüle girdiği değil, hangi haritada kendine yer bulduğudur.
Bilinen en eski harita, Fransalı kartograf ve mühendis Alain Manesson-Mallet’e ait. Öncesinde de Doğu dünyasında ‘Belad-ı Ekrad’, ‘Arz-ul Ekrad’ isimleriyle Batı dünyasında da ‘Curdi’, ‘Gordeni’ isimleriyle haritalarda kendine yer bulan Kürtlerin diyarı, en son adı ile yani Kürdistan ismiyle ilk kez 1682 yılında Fransızca basılan kitabında yer aldığı haritada var. Alain Manesson-Mallet’in, doğu ülkelerine hiç seyahat etmediği biliniyor. Buna göre o dönemki yazılı kaynaklardan ve seyyahların anlatımından yola çıkarak bu haritayı çizdiğini düşünebiliriz. Haritada Kanunî’nin Fransa kralına gönderdiği mektubunda zikrettiği gibi Diyarbekir ve Kürdistan iki ayrı ülke olarak var. Zira o yıllarda Diyarbekir, Osmanlı idari yapısına bağlı bir eyalet statüsündeydi.
Haritada Diyarbakır eyalet olarak ‘Diarbeck’, şehir merkezi de ‘Diarbekir’ olarak yer almış. Kürdistan’da ‘Curdistan’ biçiminde yazılmış ve coğrafik olarak da daha çok bugünkü Güney Kürdistan topraklarını kapsıyor. Bir diğer ilginç husus ise Kürtlerin ‘Serhed’ olarak adlandırdığı bölge ‘Armenie’ olarak adlandırılmış.
Haritanın yer aldığı kitap, ilk olarak 1683 yılında, beş bölüm halinde Paris’te orijinal dilinde, yani Fransızca basılır. Almanca baskısı ise 1684-1685 yılları arasında yayıncı Johann David Zunner tarafından yapılır. Kürdistan’ın olduğu Fransızca haritanın üzerinde 1682, Almanca baskısının üzerinde ise 1684 tarihi var.
 

Haritanın 1682 tarihli Fransızca baskısı

Kürdistan ve Diyarbekir ülkeleri


Kitapta haritanın yanı sıra Kürdistan ve Diyarbekir üzerine bilgiler de mevcut. Almanca ‘Beschreibung des ganzen Welt-Kreises’ (Tüm dünya yuvarlağının tasviri)
 1719 yılında yayımlanan yenilenmiş baskısında ”Curdistan, Diarbeker ve Hierad ülkeleri” başlığında Kürdistan ve Diyabekir üzerine bilgilere yer verilmiş. Şehir isimleri farklı biçimlerde yazılmış. Örneğin Şarezor’dan bahsederken bir yerde ’Chirfoul’, bir altbaşlıkta da Chirefoul yazılı. Yine Diyarbekir için de birkaç faklı versiyon var. Bu yüzden bu isimleri kitapta yer aldığı biçimiyle yazacağım. Parantez içinde yazılan şehir isimlerini de ben ekledim.
Kürdistan ve Diyarbekir merkezi hakkında kitapta Türkçe çevirisiyle şu bilgiler yer alıyor:
”

Curdistan, Diarbeker ve Hierad ülkeleri
 

I- Kürdistan toprağı Ninive (Ninova) şehrinin kalıntısı olan Amediye ve Chirfoul (Şarezor) şehirlerini kapsar.


1.) Amediye bir mil uzunluğunda kabul edilen bir dağın ucunda durmakta. Kayalıkları bulunan bu şehrin suyu yoktur, fakat dağın yarığından dökülen taze ve iyi kaynakları taşırlar. Bu şehirde güçlü bir tütün ve mazi meşesi ticareti vardır ve birçok yerden buraya getirilir. Dicle’nin karşısından bulunan yıkılan Ninive surlarında görülmeye değer özel bir şey yok.
 

2.) Scahetelus, Chirefoul veya Scheherezul, yarısı Perslerin elinde olan bu şehir, yakın bir zamanda Türkler tarafından fethedildi ve burda oturan Beylerbeyin emri altında 20 sancak var.


II. Diarbecker ya da Diarbeck’de, Orta Diarbekir, Musul Raga ya da Rika, Bir ve Orfa bulunuyor.


1.) Diarbekir şehri ya da Karaaut, Dicle’nin batısında bir yükseklikte bulunuyor. Kendisi büyük ve çok sayıda halkın yaşadığı bu şehirde, ve ticareti de acayip bir çoğunlukla mazi meşesi meyvesi ile cilanan deriden oluşuyor. Bir taraftan başlayan çift kale ve kapılarla çevrili başka bir taraftan birbirine ulaşan çift sur ve burçlarla çevrilidir. Burda oturan Beylerbeyi’nin emrinde 19 sancak bulunur.’’

Haritanın Almanca baskısı

Sonraki haritalar da benzer sınırlar ile çizilir

Kitapta yer alan bilgilerden de anlaşıldığı gibi Alain Manesson-Mallet, Kürdistan için Amediye ve Şarezor şehirlerini kapsayan bir ülke tahayyül etmiş. Diyarbekir de Musul, Rakka ve Urfa’nin içinde olduğu geniş bir ülke ki bu bilgiler dönemin yazılı kaynaklarıyla uyuşuyor. Mesela bir dönem Diyarbekir Eyaleti’ne bağlı olan Musul, daha sonra Bağdat Eyaleti’ne bağlı bir sancak merkezi yapılır. Bu haritanın coğrafik, siyasi ve idari Kürdistan’ı işaret etmesinden öte bu isimle bulunması önem arz ediyor, zira sonrasında farklı kartograflar tarafından çizilen haritalarda Kürdistan yer alır. Sonraki birkaç haritada da ‘Kürdistan’ Amediye merkezli topraklardı. İngiliz kartograf Emanuel Bowen’in Küçük Asya’yı gösterdiği 1747 çizimli haritası da bunlardan biri. Bonne Rigobert’in 1791 tarihli haritasındaki Kürdistan da diğer ikisine benzer.
 
 

Emanuel Bowen’in 1747 çizimli haritasında Kürdistan

Bonne Rigobert’in 1791 tarihli haritasında Kürdistan

Destana Egîdekî

Bir yiğit, bir şiir ve bir müzikal

‘Ew 5 kes bûn
4 mêr û jinek
her yek ji derek lê xwedî qederek’

 Mehmed Uzun-Mirina Egîdekî

Destana Egîdekî albümü için kendi dönemine göre ve hatta bugüne kadar Kürtçe müzikte yapılmış en deneysel albümdür diyebiliriz. Ciwan Haco albümde bazen bir jazz vocal, bazen de bir dengbêj gibi bizi hikayenin içine katar. Hikayenin sinematik bir kurguya sahip olmasının yanında Ciwan Haco’nın teatral performası da albüme bambaşka bir renk katar. Aynı zamanda Destana Egîdekî müzikal yönünün yanı sıra edebi açıdan da güçlü bir eser. Bir savaşçının gözünden, düşünden, bilincinden yansıyan bu şiir aynı zamanda yaşanmış bir olaya dayanıyor. 

Yakın zamanda çok yaygın olan bazı Kürtçe şarkıların, kimi zaman hikayesi ile kimi zaman da şarkıları söyleyenin serencamı ile ayrı bir yeri vardır. Mesela uzun süre söz ve müziği Şivan Perwer’e ait olduğu bilinen ‘Canê Canê’ şarkısının devrimci Delil Doğan’a ait olduğu artık çoğu kişi tarafından biliniyor. Yine Bingöl’ün efsane sanatçısı Rençber Aziz’in söylediği ve halen de düğünlerde eşliğinden halay çekilen ”Bîngol Şewîtî”nin köyde bir ev baskınında çatışarak yaşamını yitiren PKK’li Zeki Yıldız’ı anlatması gibi… Şarkıları belleklerde güzel bir tat bırakan Koma Amed’in tok sesi Evdilmelik Şêx Bekir’i de anmadan geçmeyelim. Amûdê’de başlayıp Engizek dağlarında son bulan ömrünü düşündüğümüzde sesi daha çok dokunur bize.    

Reşo’nun hikayesi 

Ciwan Haco’nun enfes bir performas sergilediği Destana Egîdekî’nin de bir hikayesi vardır. 4 arkadaşıyla beraber son mersine kadar şavaşan Reşo’nun hikayesi…

1 Ağustos 1967’de Siverek’te doğan Ferhat Uzun (Reşo), yazar Mehmed Uzun’un kuzenidir. Mehmed Uzun’la beraber büyüyen Ferhat Uzun, babası hayvancılıkla uğraştığı için yıllarca babasıyla birlikte hayvan pazarına gidip gelir. Okulun tatil olduğu aylarda da lokanta ve kahvehanelerde garsonluk yapar. Gençlik yıllarında KAWA hareketine ilgi duyan Ferhat Uzun’un, 12 Eylül Darbesi’nden sonra bu grupla olan ilişkileri kesilir. Mayıs 1988’de Van 100. Yıl Üniversitesi’nde M. Şirin Tekin’in öldürülmesi ve 5 öğrencinin okuldan uzaklaştırılmasını protesto etmek amacıyla başlatılan açlık grevinde yer alır ve tutuklanır. Aynı yıllarda PKK öncülüğünde gelişen gerilla savaşı onu etkiler ve Van’daki öğrenci gençliği içinde ve farklı şehirlerde de aktif olarak siyasi çalışmalar yapar.

1990 yılında Yunanistan’a çıkar ve daha sonra da gerillaya katılmak üzere Mahsum Korkmaz Akademisi’ne gider. Burda çocukken aile ve arkadaşlarının çağırdığı ismi yani ‘Reşo’yu kod adı olarak tercih eder. Gerillada farklı kademelerde sorumluluk alan Ferhat Uzun, son olarak GAP Eyaleti Komutanı olur. Komutan olarak bir grup ile beraber toplantı amacıyla Kızıltepe’ye gider. Kızıltepe’de 4 yoldaşı; Celal Özalp(Numan), Adnan Kaya(Dr. Kemal), Nurê EL (Rewşen) ve Tacettin Turgay (Hogir) ile beraber bulundukları evin etrafı yapılan bir ihbar sonucu sarılır. Ferhat Uzun ve 4 yoldaşı 17 Ocak 1993 tarihinde Kızıltepe-Bloka-Emrud üçgeninde Türk ordusuyla girdikleri çatışmada yaşamını yitirirler.

Destana Egîdekî'nin hazırlık aşaması. Kaynak: Twitter, @ciwan_haco

Destana Egîdekî’nin hikayesi

Ferhat Uzun’un şehadet haberini alan kuzeni yazar Mehmed Uzun olaydan etkilenir. Daha sonra o dönem haftalık çıkan Welat gazetesinin 14-20 Mart 1993 tarihli sayısına M.Baran mahlasıyla ‘Mirina Şervanekî’ adında uzun bir şiir gönderir. Sonrasında bu şiiri bazı düzeltmelerle İsveç’te destan/ağıt olarak ‘Mirina Egîdekî’ adıyla basar. Ciwan Haco da şiirden etkilenir ve onu bir müzikal bir esere dönüştürmek ister. Daha sonra Mehmet Uzun ve Ciwan Haco şiir üzerine çalışarak ‘Destana Egîdek’i albümünün hazırlıklarına başlarlar.

Unutulmayacak olan deneysel bu albümün Norveç’te kayıtlarına başlanır ve sonrasında kaset olarak 1998 yılında Ses Plak etiketiyle dinleyicilerle buluşur. Son olarak 2019 yılında da Ciwan Haco’nun tüm albümlerinin telif haklarını alan Red Music Digital bu eseri dijital ortama aktarılır.

Şarkıları güzel bir gelecek içindi

Hozan Dilgeş

70’li ve 80’li yıllarda şarkılarında hem sınıfsal hem ulusal sorunları işleyen, Kürtçü olduğu kadar sosyalist olan bir isim vardı: Hozan Dilgeş. 1984’teki “İlk Kurşun” ile yaşanan savaşı bir Kürt ve Êzîdî sanatçı olarak şarkılarına da aktaran Dilgeş’in kasetleri birçok Kürdün evinin bir köşesinde saklıydı. Şarkıları, silahlı mücadelenin doruğa çıktığı yılların adeta fon müziğiydi. O yılları hatırlayanların belleğinin bir yerlerinde belki de hâlâ yankılanıp duruyordur Dilgeş’in şarkıları.
1952 yılında Nusaybin’in Fisqîn köyünden Êzîdî bir ailenin 12 çocuğundan biri olarak dünyaya gelir. 14 yaşında tembûr çalmaya, 1975’ten itibaren de şarkı söylemeye başlar. O yılları bir röportajında şu sözlerle anlatır: ‘’Gençliğimde 24 saat halkın içindeydim. Sürekli ileri gelen, şahsiyetli kişilerle toplantılar yapıyorduk. 1970’lerde, Nusaybin, Hakkari, Van, Viranşehir, Derik, Cizre ve Mazıdağı‘nda siyasi geceler düzenledik. 1978 yılında Nusaybin’de devrimci bir genç vardı. Değerliydi, çalışkandı. Gerici kesimler tarafından katledildi. Bu şahadet üzerimizde çok büyük bir etki yarattı. Bu olay beni mücadeleye daha çok bağladı.’’
 

‘Kürdistan dedikleri bu olsa gerek’

Genç yaşında Kürdistan’da artık tanınan bir sanatçı hâline gelen Dilgeş, Nusaybin’in sıcak ve coşkulu o yıllarını anlatırken, ’’Kürdistan dedikleri bu olsa gerek’’ diyordu. O yıllar aynı zamanda iki figürün öne çıktığı yıllardır; Vietnam’daki ulusal kurtuluş mücadelesi önderi Ho Chi Minh ve Irak’taki Baas rejimi tarafından idam edilen Kürt kadını Leyla Qasim. Bu iki figür Hozan Dilgeş’i de etkiler. O yıllarda Nusaybin’de KUK, Özgürlük Yolu, Kawa, Rizgarî, Apocular, DDKO gibi birçok Kürt grup ve örgütü aktif olarak siyaset sahnesindedir. Hozan Dilgeş kendisi için “Ben de ilk başlarda KUK’a gönül vermiştim” der. 1974 ve 1975 yıllarında Nusaybin’de iki kaset çıkarır.
Bu iki şarkısı o yıllarda çok tutulur
Türk devletinin baskılarından dolayı 1978 yılında Avrupa’ya çıkmak zorunda kalan Dilgeş, burada da sanatsal faaliyetlerine devam eder. Almanya’ya yerleşen Dilgeş, o yılların iki meşhur Kürt celladı Kenan Evren ve Humeyni’nin yaptığı katliamlar üzerine şarkılar yapar. Bu iki şarkısı o yıllarda halk arasında çok tutulur. 1983’de Hunerkom’un düzenlediği bir geceye katılır ve o gece sonrasında Hunerkom’a katılır. Hunerkom’un sanat hayatı üzerindeki etkisi için “Hunerkom’un müzikal anlamda gelişmem adına çok büyük bir katkısı oldu” der.
Bu yıllarda Binevş Agal, Abdullah Savgat, Behiye Yasit, Ahmet Ergin gibi dönemin devrimcileri ile birlikte siyasi çalışmalar da yürütür. Sonra şarkılarında onları da ölümsüzleştirir.
 

‘Biçûkê Canê’ ve Halepçe Katliamı

1988 yılında gerçekleşen Halepçe Katliamı karşısında hissettiklerini daha sonra en çok bilinen şarkılarından biri olacak olan ‘Biçûkê Canê’ şarkısı ile ifade eder. Bu şarkısı için 2016 yılında verdiği bir röportajda “Biçukê Canê, Halepçe üzerine yazdığım bir eser, ilgiye bakıldığında mesajın yerini bulduğuna inanıyorum. Besteye baktığımızda bugün hâlâ güncelliğini koruyor. Bugün hâlâ Ortadoğu’da çocuklar ölüyor. Özellikle Kobanê ve Şengal’de. Bu parçayı 26 sene önce Halepçe cocukları üzerine yazdım. Ne yazık ki güncelliğini koruyor. Çünkü çocuklar hala öldürülüyor” diyordu.
Savaşın çetin geçtiği yıllarda da ‘Muxtaro’, ‘Çiyayê Bagokê’,  ‘Egît bi heybet’ gibi şarkıları 80’li, 90’lı yıllarda Kürdistan’da yankılanır. Belki de o yıllarda şarkılarını dinleyen Kürt gençlerinden bazıları dağların yolunu tutmuştur. Hozan Dilgeş, aslında hep aynı şarkıyı söyledi; ‘Başka bir dünya mümkün’ , ‘Özgür bir Kürdistan mümkün’. Direniş kokan şarkıları hep güzel bir geleceği anlatıyordu.  

‘Bizler bir aileyiz’

2010 yılında Hozan Dilgeş ile dayanışma gecesi düzenlenir. Ezîdî Kürt Sanatçılar Platformu (PHKE) ile Tev-Çand tarafından Almanya’nın Melle kasabasında organize edilen dayanışma gecesine çok sayıda sanatçı katılır. Bu gecede konuşan Dilgeş duygularını şu sözlerle ifade eder: “Beni çok gururlandırdınız. Çok mutlu oldum. Bizler bir aileyiz. Bizler gücümüzü toparlayarak birleşmeliyiz.”

Fakat bu hastalık bırakmadı ki söyleyeyim

Yaşamı boyunca 9 kaset çıkaran, Hozan Dilgeş 2017 yılının Ocak ayında yakalandığı şeker hastalığından dolayı iki ayağı kesilir. Almanya’nın Saarbrücken kentinde geçirdiği ameliyat sonrası Bielefeld Devlet Hastanesi’n de tedavisine devam edilen Hozan Dilgeş’i ziyaret edenler, sonraki sohbetlerinde onun moral ve coşkusundan hiçbir şey kaybetmemiş olduğunu anlatırlar. Bu günlerde onu ziyarete gelen sanatçı ve gazeteci arkadaşlarına veda niteliğinde konuşma yapıyordu, söyleyeceği sözlerin onun son sözleri olabileceğinin farkındaydı. Bu konuşmalarında birinde şunları söyler: “Şu an kafamın her yerinde şarkı, türkü var. Yazdığım onlarca yeni şarkı var. Kobanê, Şengal, Rojava direnişlerine hitaben yazdığım hazırda bekleyen şarkılarım var. Fakat bu hastalık bırakmadı ki söyleyeyim.”
11 Mart 2017´de tedavi gördüğü hastanede yaşamını yitiren Dilgeş sesiyle, sanatıyla ölümsüzleşir.

Kaynak:

• Kürdistan Press, 16 Eylül 1987
• Ali Dapar: ‘Hozan Digeş’in rüyası gerçekleşti’, 26 Nisan 2010, Yeni Özgür Politika
• Erkan Gülbahçe: ‘Kobanê ve Şengal beni dile getirdi’, 17 Ocak 2015, Yeni Özgür Politika
• Murat Mang: ‘Hê jî dilê wî geş e’, 13 Ocak 2017 , Yeni Özgür Politika
• Hêvîdar Jîn Sürer, ‘Ölümsüz ezgiler bırakıp gitti’, 12 Mart 2017 ,Yeni Özgür Politika

'Weten'ê Şikoyê Hesen

 

 

Di helbestên Şikoyê Hesen de gotara ’Weten'

Şairê Kurd, Şikoyê Hesen ji helbestên xwe wêdetir bi jiyana xwe ya trajîk di nav Kurdan de hate naskirin. Çîroka wî ji aliyekî ve kir ku navê wî zû belav bibe di nav bazara Kurdî de lê ji aliyekî din ve jî ji xeynî çend helbestên wî bû sebeb ku şairtiya wî di trajediya jiyana wî de asê bibe. Di vê nivîsê de, em ê berê xwe bidin gotara 'welat’ a di helbestên Şiko de û pê re jî guherîn û veguherîna Şiko bi wextê re. Ger em bixwazin resmeke seresere û giştî ya wêjeyî ya Şikoyê Hesen teswîr bikin, Şiko li gel helbestên xwe yên lîrîk û zarxweş li gorî şairên dîtir ên Kurdên Sovyetê yên nifşê xwe, bêtir bi şiîrên xwe propagandaya Sovyetê kiriye û pê re jî bergiriya îdeoliya resmî a dewletê. Nivîskar û helbestvan Rênas Jiyan, Şiko jî di nav de ji bo rexneya zêde îdeolojîkbûna nivîskar û helbestvanên Kurdên Sovyetê dibêje, ''Rexnekirina berhemekê ji çarçoveya pirtûka ku tê rexnekirin zêdetir û wêdetir xwedî şaxên olî, dîrokî, derûnî, aborî û civakî ye. Berhemek ancax piştî hesabkirina şaxên wê hemû dikare were famkirin û rexnekirin’’. Em ê jî li gel metnên Şikoyê Hesen berê xwe bidin zemîn û zemana maddî ya Şiko tê de û bi vî rengî bi kurtî be jî em ê qal bikin mefhûma 'welat' an jî bi qewlê Şikoyê Hesen 'Weten' di her çar kitebên wî de ka bi roleke çawa rabûye her wiha çi mane lê hatine barkirin.  
Çêtir e, kurt be jî em behsa şairê xwe bikin. Şikoyê Hesen sala 1928´an li gundê Camûşvana biçûk ê navçeya Axbaran a Ermenistanê tê dinê û hê pênc salî ye bavê wî dimire. Apê wî Sofî, tevî bira û xwişka wî, wan mezin dike. Piştî Beşa Rojhilatzaniyê li Zanîngeha Êrêvanê xelas dike, pêşî li Abxazyayê di dibistana Ermeniyan de mamostetiya zimanê Ermenîkî dike û 1959´an jî vedigere Êrêvanê û di radyoya Êrêvanê de di para Kurdî de wekî wergêr dixebite. Sala 1961’an jî di Akademiya Zanistî ya Sankt Petersburgê de ji bo xwendina bilind tê qebulkirinê û sala 1965’an jî xwendina xwe ya bilind temam dike. Li ser şairtiya Şiko gelek gotegot hene, di hin çavkaniyan de tê gotin, piştî mirina wî hin kesan helbestên wî kirine malên xwe û li ser navê xwe belav kirine. Her wiha di saxtiya wî de jî xêrnexwaz hebûne û nehiştine şiirên wî bêne çapkirinê.

Kitêba wî ya ewilî: ’Qalçîçek’
Kitêba Şikoyê Hesen a ewilîn 'Qalçîçek' e û di sala 1961’an de li Êrêvanê çap bûye. Nivîskar Eskerê Boyîk ji bo tesîra 'Qalçîçek' a hingî di nav civaka Kurd de dibêje: 'QALÇÎÇEK wek kulîlkeke helbesta kurdî ya rengîn xuliqî bû. Helbestvanekî esil peyayî meydana edebyeta kurdî bûbû.''Helbestên kitêbê li gorî temayên xwe dibin du par; yek jê 'Wetenr’a ez-heyran' e, a din jî 'Hub-evîne dilê min' e. Ango mirov dikare bêje 'Weten' ji bo Şiko ne tenê motîfek an jî metoforeke seresere ye ku pê helbestên xwe bixemillîne, bileks divê helbest wî bixemilîne. Ger em ji bergeha 'Weten' bixwazin awireke li 'Qalçîçek' bidin, divê em bêjin ku têde 'Weten' erdên Sovyetê ne. Motîvên Kurdî jî di nav vê 'Weten'ê de hêmeyên folklorîk û kulturî ne, bermayiyên ji bîra bav û kalan e. Her wiha ji bo bergîriya 'Weten' jî divê 'Partîa' jî timî xurt be û divê çi milet be jî xêrxwazê wê be. Di balada wî ya Gulnaz û Keleş de ku evîna keç û xortekî ye, Keleş ji bo 'Weten', tev eskerê sor dikeve Berlînê û dibe xemla sîngê Wetanê wan ê sor. Gulnaza ku li benda Keleş e, bi miraza xwe şa nabe û encax dikare li ser tirba Keleş bibe mêvan. Her wiha ji bo lehengiya peykerên datînin li orta gund û li ser peykerê jî dinivîse:
''Keleşê mêrxas, ewledê Kurda,
Boy Wetan şer kir û serê xwe da…'' 
Mirov dikare bêje ku esas di helbestên pêşî yên Şiko de 'Weten' û dewlet hema hema eynî tişt in û Kurdayayetî jî hê polîtîze nebûye, parçe û rengekî ji 'Weten' e. Lê di pirtûkên wî ên dîtir de mefhûma 'Weten' êdî Kurdistan jî dihewîne û wate û motîvên nû lê tên barkirin.     
Lê mirov nikare bêje di 'Qalçîçek' de Şiko xwe tenê li sînorên Sovyetê asê kiriye, ne bi qasî 'Weten' be jî hevalbendiya 'welat’ê xelqê jî kiriye. Di helbesta xwe ya ''Dûrxin destêd xwe ji welatêd ereba'' bang li 'Înglîs, Emrkan' dike da ku vegerin malên xwe û ji wan dipirse;
''Wî alî okyana boy çi hatin hûn?
Fen û fêled we buhurîn û çûn,
Hûn dizê niftê, dizê me’zîtê,
Nefta ereba pozê were bê,’’
Her wiha salên Şiko wan helbestan nivisîne li Abxazyayê di mekteba Ermeniyan de (1954-1957) dersdarî dikir. Ji 'Abxazîa' re jî helbestek dinivîse û jê re dibêje:
''Ez-heyrana bedewîya te,
Tu-xudana dem û dezgah,’’ 

'Tembûrê Kurda’
Kitêba Şiko a duyemîn 'Tembûrê Kurda’ ye û di sala 1965’an de li Êrêvanê çap bûye. Li gorî zemîn û zeman ew kitêb ji du hêlan ve girîng e, yek jê di van salan de (1961-1965) Şiko li Akademîya Zanistî ya Sankt Peterburgê ya Enstîtûya Rojhilatnasî ya Akademîya Zanistî, Beşê Kurdnasîyê dixwîne û xelas dike loma li gorî kitêba wî ya ewil zêdetir dêhna wî li ser Kurdan, wêje û zimanê wan e. Her wiha hingî li Başûr Şoreşa Îlonê (1961-1970) dest pê kiribû, vê jî kir ku vê carê ne behsa ’welatêd Ereb' bike û behsa Kurdistanê bike:
''Navê Barzanî ku dibhêm timcar,
Dilê min dibe gulistan, bihar,
Zanim Kurdistan wê e’se çêbe,
Altindarya kurd ez dikim bawer…’’

Lê dîsa di vê kitêbê de jî 'Weten’ erdên Sovêt e û ji Lênîngradê (Navê wê yê niha Sankt Petersburg) dibêje:
''Ser erşa jî bimînim dûr,
Tê min germkî wek roja nûr,
Tu Wetenê zor Sovêtyê,
Tuy kana bext û şadyê…’’

Her wiha saya Lênîngrad şoreşa miletên din jî nas dike:
''Boy zanînê ez hatim vir, ez bûm bengîê
ulmê tey nûr,
Ser kîjanî bengîê dinya û berbi te tên
Ji qulbê dûr;
berbi te tên Vîetnam û Çîn, kurdê vira,
e’rebî zeng,
Fars û hebeş, fîn, îndonêz û mêrxasê
Kûba navdeng;’’  
    
'Meremê Dilê Kurd'
Di kitêba wî a sisiyan 'Meremê Dilê Kurd' de cihê 'Kurdistan' hê beloqtir û darîçavtir e û ji hewara wê re dixwaze bibe dengek:
''Kurdistanê heware…
Xûn dikişe mîna çem,
Kurdistanê heware!..
Me dil derdê, kul û xem…’’

Di helbestên xwe yên 'Çev li roja xweş’, 'Kilama Pêşmerge', 'Kurdistan Dişewite', 'Lûrî-lûrî' de jî behsa şerê Kurdan a hingî dike, fîgurên Kurdan jî çi wêjeyî (Ehmedê Xanî, Feqî, Cizîrî) çi tarîxî (Rustem Zal, Êzdînşer, Şêx Mehmûd) di helbestên wî de cih digirin.

Digel ku Kurdistan di vê kitêbê de diyardeke xurt e jî dîsa ’Weten' erdên Sovyet e, ji bo silametiya wê jî bergiriya ’Partîa' divê.
Şiko di vê kitêbê û ên dîtir de jî dibe ku ji bo qedirdan û balkişandana wî be ’Weten’ wekî ku navekî taybet be, herfa wî a pêşin timî mezin nivisiye. Lê yekser 'Weten’ ne tenê erdê Sovyetê ye, gava behsa 'Weten’ê Kurmancekî dike jî bi vî rengî dinivîse:

''Siltan Hemdî gote kurmanc:
- Min standye we text û tac,
Hûn hîştine bêxwey-xudan,
Bê dewlet, be exlîyar û baş.

Kurmanc go: ''Em heta saxin,
Ber siltana qe danaxun,
Emê rokê e’se rabin.
Ser kelê te Weten raxin…’’

Şiko di helbesta xwe 'Eskerê sor û pîredêke kurd' ku helbest bi xwe wekî çîrok hatiye hûnandin, behsa rasthatina 'Eskerê Sor' û 'pîredêkê Kurd' dike. Di vê rasthatinê de pîra Kurd çawa çav bi eskerê Sor dikeve bi dilekî xweş wî pêşwazî dike û di ber re jî paşxana bîra pîrê em dibînin. Pîrê ji eskerê Ûris re gotiye:
''- Eskerê ûris, hûn- mera bira,
Me xilas sikin ji derd û kula…
Em heyrê we ne, em we ra gîhand,
Romê, daşnaka koka me qeland…’’  
Piştre eskerê Lenîn jê re behsa Lenîn û sistema wî kiriye. Lê di vir de li gel 'Romê' Şiko bi îmajeke pir xerab behsa 'Daşnaka' dike. Bi peyvên wekî ''dijmin, xunxur, ziravqetî'' vê dixe dijminê şoreşê, li wan tê xezebê. Nakokiyên Daşnak û Sovyetê aliyekî, li gel Kurdan mirov dikare bêje 'Daşnak' bi hevalbendiya xwe Xoybûnê tê nasîn ku li Çiyayê Agiriyê serhildana Kurdan bi rê ve biribû. Ger em ji bîra politîk a Kurdan li partiya Ermeniyan ’Daşnak' mêze bikin, li gel Kurdan îmajeke wê ya pozîtîf heye. Lê Şiko ji ber ku ji bergeh û bîra li Sovyetan mêze kiriye ne bi bîra neteweyî ya Kurdan, bi îmajeke pir xerab wê teswîr kiriye. Ger di helbestên wî de ’Weten’ê esas Kurdistan bûya, dibe ku ne ewqas bi xerabî behsa 'Daşnak' bike. Loma jî divê hesabê zemîn û zeman madî a Şiko tê de, bike û li gorî vê yekê form û motîfên Kurdî binirxîne.       
 
'Perwezê Weten'
Kitêba wî ya çaran û dawiyê 'Perwezê Weten' piştî mirina wî di sala 1977’an de li Êrêvanê tê çapkirin. Jixwe wekî ji navê kitêbê kifş e, cihê wekî her 'Weten' qewîn e. Helbestên wî 'Weten', 'Edlayî', 'Perweza Weten', ’Şêwristan', 'Ermenistan', 'Gurcistan', 'Êrêvan', ’Tilbîs' behsa xweşî, bedewî û bipêşketina ’Weten' dike.
Ji bo Şiko xilasiya Şêwristanê xilasiya Kurdistanê ye jî. Di helbesta xwe 'Şêwristan’ de’ ji bo Siyabend û Kurdên fena wî ku li Berlînê li dijî Hîtlerê şer kirine dibêje:
''Wan da fitil û wan da çerx Kurdistana bindeste,
Ser zarê Kurd ew bû çîrok, ew bû lêgend û dastan…’’ 
 
Li şûna encamê
Şikoyê Hesen hîç Kurdistan neditiye û her wiha bi qasî em dizanin pê re jî pêwendiyeke wî ya siyasî çênebûye. Gotara wî ya Kurdistanê xwe dispêre bîra ’cih û warê bav û kalan’ û pê re jî xwendina wî û rewşa siyasî ya hingî ya Kurdistanê. Ger em miqayeseke biçûk bikin di navbera wî û nivîskarên ji ekola Hawarê de, em ê bibînin ku berê nivîskarên Hawarê timî li Welat’ bûye ku wir terikandine, û hêviya vegerê jî timî di dilê wan de ye. 'Welat’ê wan, xwedan alek e, sînorên wî terîtoryal kifş in, heta serê xwe bi cografya û etnografyayê jî êşandine. Lê di 'Weten'ê Şiko de, bê ’Partîa' nabe û ala wî 'sor' e, heta Kurd jî divê ji bo silametî û xilasiya wî bibin 'şehîd' jî. Mirov dikare bêje, Kurdbûn li gel Şiko ji nasnameyeke siyasî wêdetir nasnameyeke kulturî ye û li gorî mecalê xwe di nav sînorên edebî û siyasî ya ’Weten’ de cih daye Kurdistanê jî. Ger 'Weten' Kurdistan jî be, li gel xwestek û hêviyên serkeftina Kurdan û Kurdistanê, nimandina wî çendî fîgur û motîvê nasyonalî bihewîne jî, otantîk û romantîk in.

Çavkanî:
Şikoyê Hesen, Qalçîçek, Neşrxana Aypêtrat, 1961, Êrêvan
Şikoyê Hesen, Tembûrê Kurda, Neşîreta Hayastan, 1965, Êrêvan
Şikoyê Hesen, Meremê Dilê Kurd, Neşîreta Hayastan,1971, Êrêvan
Şikoyê Hesen, Perwezê Weten, Neşîreta Sovêtakan Grogi 1977, Êrêvan
Eskerê Boyîk, Nûra Elegezê- Çend dîdem ji edebyeta Kurdên Ermenistanê, Weşangeha Dengê Êzîdiyan, 2004, Oldenburg
Rênas Jiyan, Wêjeya Kurmancî- Pênûsên Çardehderb, Weşanxane Belkî, 2015, Amed
Dilawer Zeraq, Bêjera Neteweparêz di Kovara Hawarê de, Weşanên Lîs, 2018, Amed

*Ev nivîs di PolitikARTa 272 de derçû.

Hevdîtina Doktor Şivan û Qasimlo

Rûpelek ji dîroka rewşenbîriya Kurdî

Sait Kirmizitoprak an jî bi navê xwe yê eyan Doktor Şivan, li gel bîrewerî û têgihîştina xwe ya siyasî û neteweyî, bi zimanê Kurdî re jî mijûl bûye, serê xwe pê êşandiye. Li ser zimanê Kurdî yek jê ferheng yek jê jî rêziman xwedan du berhemên hêja ye. Salên 1970’yî van her du berhemên Doktor Şivan pêşî li xebatên zimanê Kurdî vekir û bi saya serê van, gelek kesan xwe li Kurdî girt. Ferhenga ku Doktor Şivan ji zimanê Fransî wergerandibû, a Joyce Blau bû û çapa wê ya ewil gava Doktor Şivan li Başûrê Kurdistanê bû, tê kirin. Û çapa wê a diduyê jî piştî mirina Doktor Şivan ji alî hin heval û peyrewên wî ve li Brukselê tê kirin. Ya din jî ji zimanê Fransî hatiye wergerandin û li gorî salixên Doktor Şivan, esasê kitêbê Gramera Kurmancî a Celadet Bedirxan e - bêhtir jî sîstema Kamiran û Celadet (di Hawarê de ji 1941´ê û pê ve), û birêk ji kitêbê Kamiran Alî Bedirxan ê ku ji bo di zanîngehê de dersê bide wekî kitêb kom kiribû. Jixwe, li serê wekî nivîskar li gel Doktor Şivan navê Kamiran Alî Bedirxan jî heye. Çapa wê ya ewil bi halê teksîrê li Başûrê Kurdistanê ronayî dibîne, paşê jî sala 1976´an Weşanên Kava wê çap dike. Di vê kitêbê de belkî beşê herî balkêş pêşgotina Doktor Şivan e ku li gorî kitêbê 14 Adarê 1971´ê hatiye nivisîn. Tê de mirov li gel meyl û meraqa Doktor Şivan a li ser Kurdî, dibîne ku hingî Doktor Şivan çendî di meseleya ziman û Kurdolojî de şareza bûye.

Ew di pêşgotinê de xemsariya siyasetvanên Kurd a hînbûna Kurdî rexne dike û ji wan dixwaze li gel kar û barê xwe yî siyasî zimanê xwe yê întelektuelî jî bikin Kurdî. Her wiha li ser gengeşe û kêşeya elfabeya Kurdî jî radiweste û pêşniyaza Celadet Bedirxan a elfabeya latînî bibe elfabeya Kurdî, maqûl dibîne û daxwaza wî jî ew e Kurd bi vê elfabeyê emel bikin. Lê di pêşgotinê de tişta herî zêde bala min kişand bibîranîna hevdîtina wî ya bi Dr. Abdulrahman Qasimlo re ye. Minaqeşeya wan li ser ziman e, û pê re jî modeya 'siyaseta bilind’ a di nav întelîjensiyaya Kurdan de. Ez naxwazim zêde behsa wê bikim ji ber ku di pêşgotinê de heye. Berî wê, divê ez bibêjim ku tişta xwendevan li wir dixwînin tîpguheziya tîpguheztinê ye, min guheztina nivîsê ji kitêba Weşanên Kava kiriye, ango yekser ne çavkaniya ewil yan jî destnivîsên Doktor Şivan e. Loma jî dibe ku tê de çend şaşîtiyên biçûk hebin, her wiha hingî Doktor Şivan li dewsa herfa 'i', 'ı' nivisiye, li dewsa 'î’ jî, 'i'. Yanî li ser herfa 'i' kumik bi kar neaniye, ev yek piştî Şivan jî ji aliyê hinek fraksiyon û weşanxaneyan ve heta demekê dihat bikaranîn lê îroroj êdî kes bi vî şiklî nanivîse. Min ev her du li gorî îro nivîsandin, her wiha hin tişt jî wekî orîjînala wê ez ê bihêlim, wekî mînak Doktor Şivan di nakirina lêkeran de qertafa nakirinê ji lêkerê cuda nivisiye; wekî 'na kin, me de, me be, na girin' min dest neda wê. Li hin cihan dibe ku dema tîpguheztina wê de hin herf bêhemd şaş hatibin nivisandin, wekî mînak; heta bûye beta, çend bûye şend, carinan jî li dewsa jî ji hatiye nivisîn, dewsa xebata, xbata û hwd. Min ew jî rast kirin.
Bi min pêşgotina Doktor Şivan pir muhîm e, pê re ne tenê mirov bi ser hizr û ramanên Doktor Şivan vedibe her wiha mirov tê de kelecana wî jî dibîne, hingî xuyaye ew çendî hêvîdar bûye ji bo xurtkirina têkoşînê û rizgariya Kurdistanê. Da ku herçî bixwaze Doktor Şivan tozek be jî ji nêz ve nas bike û zarê wî yê şîrîn bixwîne, ez ê yekser pêşgotinê (K. Bedirxan- S. Şivan, Zmanê Kurd-Kürd dili, Weşanên Kava, 1976, Stenbol) li wir jî belav bikim. Ji wir şûnde nivîsa ku hûn ê bixwînin tevde bi Kurmanciya Doktor Şivan e:


PÊŞGOTIN

Zman çi ye?..

Berî gişan, divê em bi rengekî tevayî, li ser vê pirsê bisekinin û jê hin mijûl bibin. Herwekî, ji aliyê hemû zanyaran ve jî hatiye ders kirin û teyîd kirin; zman girêdayê saziyek sosyo-ekonomîkî nî ne. Yanî rejîma miletek çi dibe bila bibe, bingehê zmanê ew miletî tim û tim wek xwe dimîne, her ji bin xizmeta hemû kesê, ew miletî de, dom dike. Ger em bi gotinek din bibêjin, zman girêdayê sistema ekonomîkî nî ne; û ser de jî, ew wek miesîseyek çêbûna serî (supra - structure=üst yapı) jî na yê qebûl kirin.
Ji ber vê yekê ha, ji rojên saziya komunotê vir ve, û bi heta qonaxên rêjîma kolîdarî, derebegatî (feodalîte), sermayedarî (kapîtalîzm) û sosyalîzmê de, her milet xwediyê zmanek taybetî dijîye. Çi di nav qonaxên tarîxî û çi jî rojên îro de; saziya miletek çi dibe bila bibe, zmanê ew miletî ji beraberê ew saziyê de, tim û tim serbixwe ye û her dom e. Mesela, ji berî Şorişa Oktobrê, miletê Ûris û hemû miletê dinên Sovyetîstanê jî, xwedî zmanek taybetî bûn. Piştî şoriş, herwekî sistema ekonomîkî yanî milkîyeta wesîteyên îstîhsalên van welatan, bi destên şorişgeran ve hat guhêrandin û hikmê îktîdar ket destê karger û cotkaran. Bi tebî´î, miesîseyên çêbûna serî jî; wek; hiqûk, sanat, fîlozofî, din û êd…, li gora sistema şoriş, hatin guhêrandin û ketin di nav qaliba sistema sosialîzmî. Lê belê, herwekî tê zanîn; zimanê Ûris û yê hemû miletên dinên Sovyetîstanê, bi manaya asasî de, her wek xwe man.
Ji ber ku, zman milkê tebaqayek sosyal an yê kes û grubên sosyal nî ne. Yanî zman, milkê hemû kes û însanên ew miletê tevayî ye. Di bin ronahiya vê mitalaê de, em dikarin bi kurtî û hêsanî, salixa zman bidin:
Zman wesita ye, wesita welê ye ku, bi vî wesita, mirovin dikarin bi hevûdu re baxêfin, danûstandina xwe pêk bînin; û nîzîk an jî dûr ve ji hevdu ne xeber bistînin û xeber rêkin. Yanî her miletek zmanê xwe yê taybetî heye û der saya vê wesita yanî ziman ve, hemû kesên ew miletî dikarin di nav xwe de, li hev bên, bexefin û danûstandina kesî an komelî (civakî) vî bînîn.
Herwekî me di rêzên jorîn de diyar kir ku, zman bi manaya asasî de, girêdayê saziyek nî ne, serbixwe û milkê hemû kes û tebaqayên miletek e. Û gava rejîma wî milet bête guhêrandin, zman wek miesîseyên çêbûna serî na yê guhêrandin û der di bin xizmete ew miletî de dom dike. Tiştekî dinê giring (muhîm) jî, zman girêdayê dewlet an hikûmetek jî nî ne. Ji ber ku, miletek xwedî dewlet û hikûmetek be; an jî me be, dîsa her xwedî zmanek taybetî û serbixwe ye. Ji ber hingê jî, di hin welaten de miletên bin destî henin ku, zmanê van miletan, bi serbestî û bi rengekî resmî ne hatiye nas kirin û qebûl kirin; lê dîse jî wan miletên bin destan han, xweyî zmanek taybetî û serbixwe nin, û bi rengekî zanîstî (îlmî) ûsa tên hisêb kirin. Baş xuya dibe ku, çi têkiliya bingehîn; di nav dewlet, hikûmet an rejîma ew miletî û zmanê wî de, mewcit nî ne.
Lê çi heye ku, zman ne ew tişte ku, di pêşî û paşiya demên tarîxîyê miletan de, hatiye cemidandin û her wek xwe yê berî ma ye. Herwekî tê zanîn, berî bersiva vê niqtê, divê em hin li ser wesfên asasiyên zman de, bi kurtî çend gotin bêjin:
Her zman xwedî xezineyek gotinan e. Ji wê re vokabular jî tête gotin. Di nav van gotinan de, saziyek taybetî û asasî heye ku, li gora vê saziyê wan gotinan ha, bi hevre tên girêdayin ku, vê tiştî re jî, sîstema movikî (articulaione=mafsal) dibêjin. Dawiyê, wan gotinan ha ne bi bêserûberî, lê belê, li gora wazîfe û aksiyonên (tevger, eylem) xwe yên bingehîn berhev dibin ku wê re jî, "sintaks" tête gotin. Van her du kirên paşî yanî sîstema movikî û sintaks, digel hevdu, rêzmana zmanek yanî gramêra wî zmanî teşkîl dikin.
Niho, hema em dikarin bi ser ve zeyde bikin ku, di navbera demên borî  û îro de, hin gotin û qeydeyên gramêrî, li gora dem û hevcebûnên her miletî û li gora îmkaniyetên sosyal û sîyasî ya wî, dikarin bên guhêrandin û pêş ve biçin. Yanî, ji alîkî, bi aliyê gotinan ve, xezîna vokabuler hedî hedî dewlementir dibe; ziravtî, ahengî, siviktî, şîrîntî dikeve nav gotinan. Ji aliyê din ve, gramêra zman her baş tê analîz kirin û ders kirin, yanî her pêş ve diçe û digehe dereceyek biserûberî, sîstematîkî, û lenguîstîkî. Bî vî awayî; di nav devok (şîwe) û lêhçeyên zman de jî, hêdî hêdî yekîtîyeke tebîî û tevayî çêdibe. Dawîyê, divê em îlawe bikin ku, her zman, di navbera demên tarîxîyên drêj û danûstandinên pêtiyên îro de; mecbûr e gotin, terîm û tiştên dinên peyvistî, ji zmanên din û nemaze jî, ji zmanên cîran ve bigire, an bide. Lê, ew gotinên ku ne peyvîst in; lê, di bin tesîra hin tiştên tarîxî, siyasî û sosyal ve ketine nav zmanê milet, divê ewan ji bên avêtin û xezîna gotinan safî û paqij bibe. Lê belê, tu caran, bingehê xezîna gotinan û sîstema gramêra zmanek, ji ortê ranabe û na çe. Bi gotinek din, heke milet bi xwe rewşa (hal) jiyan de ye, yanî timamaî asîmîle (bişawtin, helandin) ne bûye an bi timamî ne hatiye hilkişandin û hilweşandin; zmanê ew miletî jî, tu caran winda na be û bi heta paşî xwendin û nivîsandina wî jî, na yê qedexe (memnu, yasak) kirin.

ZMANÊ KURD…
Li ser mesela zman; gotin an mitalaên ku tên derpêş kirin, divê di nav vê çarçava zanîstî de bin. Di welatên paşde mayî an faşîstîyan de, li ser mesela danîna zman nû çandî (kültür) ji, hin mitala û teoriyên derewîn, ne zanistî û şowenî carina tên belav kirin û bi zordarî wek teoriyên îlmî didin ber çavên miletên hindur û di zanîngeh û dibistanan de didin xwendin. Li Rojava, wek van teoriyên derewîn re "les prêtentionas pseudoscientifique" yanî bi navê zanîstî ve palavrayên (fort) derewîn tête gotin û jê re hinekan dikin.
Belê niha hemû miletên cîhanên kevn, Miletê Kurd jî xwedî zmanek e û jê re kurdî tê gotin. Herwekî Miletê Kurd, berî çend hezaran salan ketiye nav meydana tarîxê û bi destê wek dehayên mezin Kîaksar, Keyhosrew, Selahadînê Eyubî û êd. ve dewlet û împaratorîyên bi nav û deng çêkiriye; ew rojan ji vir ve, Zmanê Kurd jî, wek Miletê Kurd, bi hetanî roja me dom kiriye.
Herwekî ku, nijadê Miletê Kurd, bingehê tarîxî de, girêdayê miletên Endo-Ewropayî (Aryen) ye; Zmanê Kurd jî mendihesîbîne. Di nabeyna Zmanê Kurd û yên dinên Rojhilatê Navîn de, bi taybetî yên qewmên Îranîyan de, gelek danûstandina gotinan û lêzimtiya etîmolojîk (bingeh û asasê gotinan) heye. Ji aliyê din ve jî, di bin tesîra Ola Misilmantî û bi taybetî di bin tesîra Zmanê Quran, wek miletên dînên Misilman, mesela; Tirk, Ecem, û bi heta End û Endonezya jî, ketine bin tesîrê erebî,  û îro jî di nav zmanên van hemû miletan de, gelek gotin, biwêj (terîm, deyîm) û qeydeyên erebî henin. Ji bilî vê yeka han, Zmanê Kurd, zmanek jîndar e, serbixwe ye û xwedî gotinan û gramêrake taybetî ye. Yanî kurdî; wek tirkî, frensawî, erebî êd. serbixwe û jîndar e; û ji aliyê Kurdên milyonan ve tête peyivandin.
Ta bi heta berî 280 salî bêtir, Seydayê Mezin û nivîskarê bi nav û dengê Kurdan, EHMEDÊ XANÎ, di pêşgotina afirandina (eser) xwe ya dramteatral MEM û ZÎN ê da, wan misrayên jêrîn derpêş dike û dibêje:

Ev meywe eger xirab e ger qenc
Kêşaye digel wî me du sed renc
Ev meywe eger ne avdar e
KURMANCÎ ye ev qeder li kar e
Ev tifle eger ne zanîn e
Nûbar e bi min qewl şêrîn e
Ev meywe eger ne pir lezîz e
Ev tifle bi min qewl ezîz e
Mehbûb û lîbas gûşwaş e
Milkê di min ne mistear e. (1)

Mirov gava li ser zman û Edebîyata Kurd, nemaze li ser felsefe û raman Ehmedê XANÎ mijûl bibe; bi eşkera dibîne ku digel wî û ramangerên mezînên van sed salên paşîn de, gelek niqteyên şirikên felsefî- ku li vir cî yê me na hêle ku, mesela em li ser felsefeya Xanî û yê Hegel-Marks de bisekinin û niqteyên mişterek û nîzîk jê derxînin- û zanîstî, li ser dîtana zman milet û welat parêzî de, wekhev in. Gelek dîtin û mitalaên ramangir-şorişgerên vê sed salî jî, nîzîkî XANî nin. Mesela, Şorişker û ramangirê mezînê vê çaxî LENÎN jî, ji Xanî 220 salî şûn ve, mîna wî, li ser zman, welat û miletê xwe, bi heyecan û kelandineka mil û şoreşgerî, wan gotinan dibêje:
''Em ji zmanê xwe û welatê xwe re haz dikin. Wezîfa me ya yekemîn, ew e ku em xebatkarên me yên berfirehtir yanî ji dehan nehên miletê me re çeka zanîn û egahbûna şiurê tebaqayî bidin fam kirin û nas kirin… Em bi serbilindiyek MILÎ VE TİJÎ NIN, û ji ber vê yekê ji, ji KOLETIYA ME YA BERÎ RE… Jİ KOLETIYA ME YA ÎRO RE, NIFRET DIKIN. Ger MİLETEK, LI SER MILETÊN DIN KOLEDARIYA XWE ÇÊBIKE û BIPERÇIQÎNE, EW MILET BI XWE JÎ, NE AZAD E. Di sedsala Nozde de, mimesîlên dimoqrasiyê mitlaq û hostayên Şorişa Proletariya Marks û Engels, ûsa gotî bûn. Em karkerên mezinên Ûrisya, Bİ TIJÎBÛNA SERBILINDIYEKA MILÎ- BI HER AWAYÎ AZAD, SERBIXWE, OTONOM-DIMOQRAT, CIMHURÎ Û BI RÛMET; NE KU BI CÎRANÊN XWE VE BI XULAMTÎ, AN MEBDEYA REZÎLÎYA NIZMKIRINA MILETÊN DIN; BI BÎRÛBAWERIYA ÎNSANÎ, WEKHEVÎ VE DIXWAZIN DANÛSTANDINÊN BRATÎ ÇÊKIN Û BI HEV RE ÛRISYAYEK MEZIN PÊK BÎNIN.'' (2)

Xwedî û nivîskarê KOVARA  bi nav û deng HAWAR, û hostayê elfebaya kurdî ya latînî CELADET BEDIRXAN jî, li ser vê mewzuê dûrûdrêj disekine û ji xwende û entelektuelên kurdan re piştî çend hawar û gazindeyên dijwar, wan peyvên jêrîn qîr dike:

''Belê, em bi zmanê xwe ê mader, xwendin û nivîsandinê ni zanin. Ew zmanê ku xwendin û nivîsandina wî, ji her zmanî hêsanîtir e. Min bi xwe ceribandiye, kurdekî nezan, li gora şehrazayiye xwe, di wextekî gelek kurt de, hînî elfabeya xwe dibe; ji pênc bi heta sih rojî.
MALXIRABNO!.. Ma ew çend wext nî ne, hûn ku ji bo hînbûna zimanê biyaniyan bi salan xebitîne û îro jî dixebitin, ji bona ku bikarin ''finfoneke'' derewîn bi lêw bikin.
KURO EYB E ŞERM E, FEHÎT E. AN HÎNÎ XWENDIN Û NIVÎSANDINA ZMANÊ XWE BIBIN, AN MEBÊJIN EM KURD IN. BÊ ZMAN KURDÎTÎ JI ME RE NE TU RÛMET E. JI WE RE RÛREŞÎKE GIRAN E.’’ 
Herwekî di dinav hemû zimanên cîhanê de, hin lehçe û şiwê mehalî jî henin; Zmanê Kurd ji xwedî lehçe şiwên e. Di vî warî de, gotinên kurdolog û zmanzanayên (lenguîstîkvan) kurdî, bi timamî wekhev nî ne. Lê, bi a me, wek çend Kurdolog û lenguîstîkvanên kurdiyên bi nav û deng û xweyî otorîte; wek, Celadet û Kamuran Bedirxan, Roger Lescot, Prof. K. Kurdo, Jacques de Morgan, Basile Nikitine, D.N. Mackenzie, Oscar Mann, Guw Mikriyanî, Kemal Badıllı û êd… mitalaeya Thomas Bois,gelek dirust, tekûz û zanîstî ye. Bi serde jî, divê em bînin bîra xwendewaran ku, Thomas Bois, ji sala 1927 vir ve, û bi heta berî du salan, bi hemû enerjî û dilsoziya xwe ve; li ser zman, tarîx, edebiyat, folklor, dîn û torevaniya Miletê Kurd de xebitiye; û bi sedan makale û dehapirtir kitêb, bi wî warî de (fransawî an kurdî) daye çapê. Ji ver van yekan, ge em paragrafek, ji kitêba wî ya bi nav û deng ''Connaissance des Kurdes=Naskirina Kurdan'' ve bixin pêş xwendewarên xwe, bes e:
''Kurd bi zmanek Endo-Ewropayî (Indo-Europeên) ve daxêfin. Zmanê Kurdan lêzimek farsiya modern e; belê, çi ji aliyê xezîna gotinan (vocabulaire) û sistema movîkî (articulatione) û çi jî, ji alîyê sazîya gotinan (syntaxe) de; tu tevlihevbûyîn di nav wan du zman de mewcud nî ne. Yanî her yekî serbixwe ye.
Di kurdî de du lehçeyên mezin henin; KURMANCIYA BAKUR: Di Bakur û Rojava de, ku Kurdên Tirkiya, Suriya, Sovyetistanê û Kurdên Bakurê de Iraq û Îran bi vê lehçê ve daxêfin. Ya din KURMANCIYA NÎVRO ye; ku wê re SORANÎ jî tête gotin û di Nîvroya Kurdistanê Iraq û Îran de tête peyivandin. Di nav van her du lehçan de, Çemê Zabê Mezin, wek sînorek nisbî ye.
Hin Kurdên din, wek Zaza, bi lehçeya taybetiya Goranî (Hewremanî) ve daxêfin. Em dikarin bêjin ku, di nav her eşîr an gelî de, hin ferqên taybetiyên devokî jî henin. Lê ew tişt ha, gelek normal e. Ji ber ku vê bûyer di nav hemû xelkên çiyayî de bi heta di nav hemû xelkên din de jî, bi aliyê zman de, wek Kurdan e. Mesela, Erebên Magrep, nikarin erebiya Iraqê tê bigehin, û bi heta Misirî jî gelek caran nikarin digel Libnaniyan bipeyivin.’’(4)

DÊ KURDÎ ÇAWA BÊTE NIVÎSANDIN?
Di rojan me de, nemaze ji bo lehçe Kurmancî, bersiva vê pirsê bi sedîsedî hatiye danîn û ji bo miletê Kurd jî, bûye realîteyek giranbiha. Her çiqasan ku, berî Ola Îslamî, Elfebeyek Kurdan ê taybetî hebû û îro jî, hin xwendayên Kurdên Ezdîyan dîsa bi vê elfabê ve dikarin binivîsin û bixwînin; lê belê, êdî çi mana nî ne ku li ser vê elfabêya arkaîkî, - ji aliyê giranî bihaya wê ya tarîxî pê ve,- em israr biki. Ji aliyê din ve jî, li gora elfabeya Elmanî û Slavî (Cyrillique), Armenî jî, di wî warî de hin ceribandin henin. Mesla, di Sovyetîstanê de, piştî Şorişa Oktobra Mezin, qasê deh salan, kurdî, bi elfabeya latînî ve hatî bû nivîsandin, û xwendin. Piştre, vê elfabe hate guhêrandin û di şuna wê de, elfabê krîlîk hate danîn. Lê, îro dîsa, nemaze bi pêşengiya Prof. K. KURDO û hin kurdolog û zanyarên din ve, di Sovyetîstanê de, tîpên latînî, dest avêtine nivîsandina kurdî. Û em hevîdar in, di demek gelek nîzîk de, zaningeh û instutîyên kurdiyên Lenîngradê, Moskovê, Erîvanê û Bakûyê de, elfabeya latînî dîsa bête qebûl kirin; ew afirandin û belavokên ku bi kurdî Soveytîstanê de tên çap kirin… ku di nav 30 salî de 600 pirtir kitêb, orîjînal an goharto û du ferheng, yekek ji van 30.000 û ê din 35.000 gotinên kurdî derpêş dike, gelek kovar, rojname û êd. di ew derê de ketina nav meydana çapê… evan re xwendewarên ku elfabeya latînî nas dikin, îstîfade jê bistînin.
Mixabin e ku, di Iraq û Îran de, bi tîpên erebî ve xwendin û nivîsandin bi rengekî tevayî, ketiye nav Kurdan. Îro di Kurdistanê Iraqê de, ji dibistanê pêşî bi heta universîtê, di hemû derên Kurdistanê de, bi şiklekî resmî û bi destên dewlet û karbidestên Kurdan ve, hemû xizmetên zanyarî (eğitim) kurdî nin. Di Îranê de jî, hêdî hêdî di wî warî de, pêngavin tên avêtin, lê dîsa bi tîpên erebî. Êdî em nizanin, karbidestên Kurdên Iraq û pêşeng û zmanzanayên Kurdên Îran, bala xwe didin elfabeya latînî, an na?.. Bi a me, ger vî tişt ha, dirust bibe û ji aliyê elfabê de yekîtî çêbibe, - ku vê yekîtî sedîsed, divê li gora elfabeya latînî û bi taybetî ê HAWAR be, ji ber ku karbidestên Kurdên Iraq û pêşengên Kurdên Îran jî, hêsanî û avantajên (çi ji aliyê tilafiz, hêsanî nivîsandin û çi jî, ji aliyê bihaya unîverseliya wê) elfabeya latînî, qebûl û teslîm dikin-.Ew çax ha, dê kurdî zutir pêş ve diçe, zirav û dewlementîrîya xwe ya tebîî bixe pêş xwendewaran; û ya bingehîn jî, miletê me yanî hemû kesên Kurd û nemaze karker û cotkarên me, dê gelek jê îstîfade bistînin û di nav demek gelek kurd de, bikaribin bibin xwenda û xwedî kulturê tevayî.
Herwekî me gotî bû, li Suriya û Tirkiya de, mesela elfabe hal bûye. Elfabê HAWAR (5) wek elfabeyek tevayî û universel (glemî, navnijadin), ketiye nav hemû Kurdan. Ji ber ku, elfabê HAWAR, di nav çend salan de, bi xurtiyeka tebîî û determînî (peyvîstî, kaçınılmaz), ji sînorê zmanzana û instituyên kurdî ve der çûye; ketiye nav miletê Kurd. Bi heta, bi xwe elfabeya latînî ketiye nav gelek Kurdên Iraq û Îran jî. Bes, bi rastî, ji ber sebebên ku, xwenda û rewşenbîrên (entellektuel, minewer) Kurdistanê Iraq û Îran, bi tîpên erebî ve dinivîsin û dixwînin, elfabeya HAWAR, mixabin di wan ci yan de, baş û dirust ne hatiye nas kirin.
Bi heta van salên paşî, li Tirkiya jî, ûsa bû. Ji ber ku, nivîsandin û xwendina kurdî, piştî sala 1924 an û ji vir ve, di nav Kurdên Tirkiya de, qeta bû bû. Lê îro, çiqas gelek hêdî û bi zehmetkêşiyek dijwar re be jî, ELFABAYA HAWAR, ketiye nav xwendayên Tirkiya û em dikarin bi dilşadî bejin ku, ew elfabeya giranbiha ha, bi heta gundiyan tesîrek qaîm kiriye. (6) Lê, bi rastî, li ser elfabe û nivîsandina kurdî, ew kirên teng û miweqet, çiqas hêja û bi feyda nin jî, ji aliyê gramêr, biwêj, gotinên mecazî (figure) yanî ji aliyê isul û saziya zmanê nivîskî de, hêj qonaxek gelek xav û sist de nin. Hin, ji ber sebebên dijwarî, bêimkaniyatî û siyasî; û hin jî, ji ber qelsî, çewtî û ezîtîya me ya çend salan e ku, em jî vê qonaxa xavî û sistî ve, derbaz ne bûne.
Bi a me, divê em asas li ser vê problema dawî yanî li ser qelsî, ezîtî û çewtiya me de bisekinin. Herwekî rehmetî CELADET, berî sih salî gotiye, em entellektuelên Kurd, ji bo hînbûyîna zmanê biyaniyan bi salan ve dixebitin; lê, ji bo hînbûyîna nivîsandin û xwendina zmanê yê MADER, çend rojan na din û tenezula xwendin û nivîsandina wî na kin. Bi hema vê niqtê, ez dixwazim, bîranîneka xwe, tikrar bikim.
Di sala borî de, rojek bi tesadufî, Evdirehman Qasim Lo (profesorê Universîta Prag û nivîskarê Tarîxa Kurd û Kurdistan) bi ser me ve hatî bû. Ew rojan ha, ez bi xurtî, li ser ferbûna xwendin û nivîsandina kurdî mijûl bûm. Digel çend hevalên din, Qasim Lo her dixast meselên siyasî baxêfe, ji beranberê wî, min tim û tim axaftin anî li ser zman û berî her tiştî, xwast ku di wî warî de, bala hevalan bikêşim. Hingê, heval Qasim piçek acêb ma û gote min:
"- Gelo karê te çi ye? Mirov entelektuel be û derveyî welat jî, li ser siyaset mijûl me be; ew çi tişte?!…"
"- Bra, ew siyaseta ku çi hindur û çi ji derveyî welat de, gelek caran bi fortan tête kirin, jê re çi eqlê min na bire. Ji ber hingê jî, dibe ku ditîna gelek mirovan de piçûk xuya dibe; lê min wek karek bingehîn, berî her tiştî, hînbûyîna kurdî girtiye ber çavên xwe."
"- Ma qey tu ne Kurd î?.."
"-Erê, ez Kurd im. Lê mixabin, kurdiya min ne ewqas xûrt e. Ji ber zmanê min ê mader lehçeya Zazakî ye. Ya didoyê jî, herwekî tu dizanî, di nav zmanê nivîskî û devkî de, hin ferqên giring (muhim) henin. Ger mirov bala xwe baş me de û pê re hûr û kûr mijûl me be; tu caran nikare bi kurdî tiştên edebî, siyasî an sosyal binivîse û bide bin xizmeta Kurdên din."
Qasim Lo, herwekî mirovek gelek diltenik, rûken, û sempatîk e, ji nişka ve dengê xwe biiriya; piştî midetek fikiriya û bi dengek gelek dilgerm, dest bi axaftinê kir:
"- Min bibor e. Bi amin jî wek ê we ye. Bi rastî, bi heta îro, di nav gelek xwendekar û enetelektuelên me de , tim û tim makro-politika (siyaseta bilind) moda bû ye û bi rastî, me ewqas bala xwe ne daye mesela zman. Li ba gelek biraderên me, mesela ziman lenguistîkî ye û şolekî piçûk e. Ji lewre, ez dikarim bêjim ku, li Parîsê û ci yên dinên ku tê di institu an zaningehên kurdî henin, Kurdên siyasî û ewên ku Ewropê de nin qet wan tiştan giring na girin û li ser zman, edebiyat, folklor û senata Kurdan, ji bili çend kesan, çi zehmet nekêşin. Bi heta tiştên ecêb ev in ku, xwenda û rewşenbîrên Kurdan, çi li hindur û çi li derve yê welat şûna ku bi kurdî çîrok, şî’ir, destan an gotarek binivîsin; piraniya wan bi zmanek biyanî doza zmanê Kurd dikin û serbestiya zmanê Kurd dixwazin!?. Ji ber vê yekê jî, mixabin e ku, di instituyên kurdî de, xwendekar hemû biyanî nin; û Kurdên me yên makro-politisien (Siyasiyên berztirin) jî, bi piranî, tenezula wan tiştên biçûk (!) na kin."
Heval Qasim, bi wî awayî, tiliya xwe da ser derd û kulên me yên giran û bi rengekî eşkera û tû, kemasiyên me yên qelsî û çewtî, dan ber çavên me. Bi rastî jî, nemaze li Tirkiya, me gelek mirov henin ku, ji aliyê siyaseta bilind û ji aliyê nivîskarî bi zimanên biyanî, gelek fort û "finfonek" an dikin û mengalan de çi xwelî na hêlin. Bi heta, di nav wan de, mirovên ûsa henin ku, ji bona ew wesfên dejenêre, opurtunîst û kurtbînî, bi ser de jî "Secaat!" arz dikin û şuna ku hed û sînorê tevgerê xwe bizanibin, xwe ji zu ve meydanê bikişînin. bilakîs xwe pê pozbilind nîşan didin û XWEDIBÎNÎ û çavtengiya hevalan dikin; û ger destên wan bê, tu mecal jî na din xort, ciwan û ramangirên heqîqî. Ji wan hin birjuwayên piçûk û bezirganên sîyasiyan re, em jî bi gotina rehmetî CELADET dibêjin: ""AN HÎNÎ XWENDIN Û NIVÎSANDINA ZMANÊ XWE BIBIN, AN ME BÊJIN EM KURD IN!."  
Ji ber hingê, li ser ziman û elfabeya me, piştî xebata ew çend camêran (wek; Kemal Badilli, Musa Anter, M.E. Bozarslan, Edip Karahan û êd.), çiqas di vî warî de, hin livlivîn ketiye nav me jî, bê şik, ne bes e. Herwekî me, di rêzên jorîn de jî derpêş kir, di nav zmanê nivîskî û devkî de, hin ferqên giring henin. Kurdên me yên xwenda û nemaze jî ewên ku di nav milet de nin, ger ji aliyê xwendin û nivîsandinê de; li ser qeyde, isûl, gramêr, biwêj, deçek (ön edat ya da bı prêpositione) û bi kurtî pratîkê nivîskî de mijûl ne bin û bi hişyarî bala xwe medin; tu caran nikarin tiştekî cidî û bi feyde pêk bînin; ji ber van yekan ha, me dixwast, digel ferhengek gelek pratîk û cerîbandî (7); vê kitêbî jî, ger destê me bê, bixin bin xizmeta xwendewaran.


ÇEND GOTIN LI SER VÊ KITÊB…
Asasê vê kitêb di HAWAR’a 1941 an de, ji aliyê rehmetî CELADET BEDİRXAN ve hatiye saz kirin û çap kirin. Sergotina (titr. başlık) van gotarên perîyodîk (seri); Gramêra KURMANCÎ bû. Pişt re, brayê wî, Kamuran Bedirxan di sala 1947 an de, li Parîsê û di Dibistana Miliya Zmanên Jîndarên Rojhilat( l’Êcole Nationale des Langues Orientales Vivantes) de, bû profesorê Zmanê Kurd. Ji ew roj û vir ve, li vê Dibistanê de, Prof. Bedirxan, li ser zman û edebiyatê Kurd, ders dide. Birek van dersan ha, Prof. Bedirxan, di kitêbek de kom kiriye û navê wê kitêbî jî ''LANGUE KURDE (ZMANÊ KURD)'' deyniya. Çapê vê kitêba siwemin, di sala 1968 an de, li Parîsê bûye. Vê kîtêba K. Bedirxan de, hemû salix û larîfên gramêr û zman, bi frensawî nin, bi tênê, misalên wê kurdî nin: (wek ya Badilli ya ''Türkçe İzahlı Kürtçe Grameri'')
Vê car me, di hazir kirina vê kitêba ku destê we de ye, sistema Celadet û Kamuran Bedirxan, dîsa esas girt. Lê belê, hemû salix û larifên frensawî rakir û kir kurdî û di bin van salixan de, tirkiya wan ji deyniya. Bira lêker (fiil), me ji aliyê sistemakî û bira daçek, rengpîşe (zarf), girêk (bağlaç) û nîda (ünlem) de jî, bi timamî guhêrand; û nemaze ji alîyê misalan ve gelek berfirehtir kir. Di vê xebatê de, ji kitêba Celadet Bedirxan- Roger Lescot ve jî (8), nemaze di bira daçek, rengpîşe û nîda de, me gelek îstîfade kir. Dîsa, di nav misalên van birên paşî de, gelek misal henin ku an bi xwe yê me nin, an jî me bi xwe, di nav kitêb û kovarên kurdî re derêxist. Ji ber hingê jî, vê kirê me çiqas piçûk û kêm biha be jî, di vê kitêb de, em bûn pardar û arîkarvanê K. Bedirxan.
Di dawiya vê pêşgotinê de, em dixwazin, niqtayek gelek giring bînin bîra xwendewaran: Di pêşiya kitêb û nemaze bira lêkaran de, ger xwendawar baş bala xwe me din û li ser mewzuên wan, wek kitêbek matematîkî çend caran mijûl me bin û me nivîsin, dibe ku bihn teng bibin û dev jê berdin. Ji beranberê vê yekê, heke xwendewar bi sebir, bala xwe baş bidin û hin cimleyan û kişandina lêkeran çend caran binivîsin, bidil ders û seh bikin; ew çax vê kitêb, her dilşadî dide, şîrîn dibe û bi kurtî, xwendewar jê kêfxweş dibe.
Hêvîdar im, xwendewarên me, vê xizmeta me ya piçûk ve îstîfade bistînin û di rojên paşeroj de, afirandinên hin hêjatir û berfirehtir, çi di vî warî û çi ji her derên din de, bînin meydanê.

14 Adar 1971
Ş. Şivan

(1) Ji FÊRBÛNA XWENDİNA KURDî, K. Bedirxan, Parîs, 1968, Rûpel: 47
(2) Ji BOLŞEVÎZM TARÎHÎ, Arthur Rosenberg, e yayınları, Ankara, 1969 rûpel: 78.
(3) Celadet Bedirxan, HAWAR, 15 Nîsan 1941, Hejmar: 27.
(4) Thomas BOIS. CONNAISSANCE DES KURDES, Beyrouth, 1965, p: 115.
(5) HAWAR, navê kovara bi nav deng e ku, cara yekê, di 15 Gulan 1932 an de, li Şamê çap bûye. Ji ew tarîxî bi heta 1035 an 26 hejmarên wê kovarê der hatine; û ew tarîx pê ve bi heta 15 gulan 1941. ji ber hin sebebên sîyasî, belav nûyîna xwe daye rawistandin. Ji 15 Gulanê 1941 a bi heta 15 Tebax 1943, 57 hejmarê HAWAR hatine çap kirin.
Hawar, ji meseleyên siyasî pirtir; li ser edebiyat, zman, tarîx, folklor, torevanî, gramêr û seneta Kurdan sekinye û mijûl bûye. Digel Hawar, ji sala 1 Nîsan 1942 an û bi heta 1945 an, dîsa li Şamê Kovara Ronahî ketiye jîndarîya çapê û wek kovarek aktualîte belav bûye.Piştre, wek rojnameyek siyasî, li Bêrûtê ROJA NÛ (1943-46) ketiye meydana çapê.
(6) Ji sala 1924 û pê ve, bi heta van salên nîzîk, cara yekê, di 1958 an de, bi eşkera, li rojnama İLERİ YURT de, hin gotin û methelokên Kurd, digel tirkiyê van, bi kurdî çap bû. Piştre di Rojnama DİCLE-FIRAT, DENG, ROJA NEWE û YENİ AKIŞ de ew gelenek ha, li gora imkaniyat û zanîna nivîskaran, dom kir.
Di 1965 an de, bi gramêra Kemal BADILLI, ew çarçiva hesin ha, hat şkênandin û ''Türkçe İzahlı Kürtçe Gramer'' bi serbestî, li Enqerê de çap û belav bû. 1967 an de, du kitêbên Musa ANTER, da pey ya BADILLI û bi serbestî belav bûn: A yekê BIRÎNA REŞ (afirandik teatroyî ye û bi kurdî-tirkî hatiye nivîsandin) ya didoyê Ferhenga KURDÎ-TÎRKÎ ye.
Elfabeya M. E. Bozarslan di sala 1968 an de çap bû bi rastî ne tenê nav xwenda û entelektuelên Kurdan de, di nav gundî û cotkarên Kurdan de jî, deng jê da û rêyek nû vekir. Piştî vê elfabe, dîsa di bin qelema BOZARSLAN ve, MEM û ZÎN a XANÎ, digel gohartoya tirkî, çap bû û vê şahesera bilinda klasîkî, ket pêş çavên xwendewarên Tirkiya.
(7) Joyce BLAU, DICTIONNAIRE KURDE, Bruxelles, 1965.
Me daxwaz heye, vê ferhengê ha, li Tirkiya jî çap bikin ji bo isîfadê xwendewaran. Ji ber ku, vê ferheng gelek pratîk, ceribandî û ji bo zmanê nivîskî, wek kilîek asasî ye. Asasê ferhengê, bi destê Celadet dest pê kiriye û di bin qontrola K. Bedirxan de û bi destê şagirta wî, Blau banû ve ''KURDÎ-FRENSAWÎ-INGÎLÎZÎ'' hatiye çap kirin.
(8) CELADET BEDIRXAN- ROGER LESCOT, GRAMMAIRE KURDE (Dialecte Kurmandji), Paris, 1970.                           

Beşek ji vê nivîsê 26ê Mijdara 2019an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.