Hevdîtina Doktor Şivan û Qasimlo

Rûpelek ji dîroka rewşenbîriya Kurdî

Sait Kirmizitoprak an jî bi navê xwe yê eyan Doktor Şivan, li gel bîrewerî û têgihîştina xwe ya siyasî û neteweyî, bi zimanê Kurdî re jî mijûl bûye, serê xwe pê êşandiye. Li ser zimanê Kurdî yek jê ferheng yek jê jî rêziman xwedan du berhemên hêja ye. Salên 1970’yî van her du berhemên Doktor Şivan pêşî li xebatên zimanê Kurdî vekir û bi saya serê van, gelek kesan xwe li Kurdî girt. Ferhenga ku Doktor Şivan ji zimanê Fransî wergerandibû, a Joyce Blau bû û çapa wê ya ewil gava Doktor Şivan li Başûrê Kurdistanê bû, tê kirin. Û çapa wê a diduyê jî piştî mirina Doktor Şivan ji alî hin heval û peyrewên wî ve li Brukselê tê kirin. Ya din jî ji zimanê Fransî hatiye wergerandin û li gorî salixên Doktor Şivan, esasê kitêbê Gramera Kurmancî a Celadet Bedirxan e - bêhtir jî sîstema Kamiran û Celadet (di Hawarê de ji 1941´ê û pê ve), û birêk ji kitêbê Kamiran Alî Bedirxan ê ku ji bo di zanîngehê de dersê bide wekî kitêb kom kiribû. Jixwe, li serê wekî nivîskar li gel Doktor Şivan navê Kamiran Alî Bedirxan jî heye. Çapa wê ya ewil bi halê teksîrê li Başûrê Kurdistanê ronayî dibîne, paşê jî sala 1976´an Weşanên Kava wê çap dike. Di vê kitêbê de belkî beşê herî balkêş pêşgotina Doktor Şivan e ku li gorî kitêbê 14 Adarê 1971´ê hatiye nivisîn. Tê de mirov li gel meyl û meraqa Doktor Şivan a li ser Kurdî, dibîne ku hingî Doktor Şivan çendî di meseleya ziman û Kurdolojî de şareza bûye.

Ew di pêşgotinê de xemsariya siyasetvanên Kurd a hînbûna Kurdî rexne dike û ji wan dixwaze li gel kar û barê xwe yî siyasî zimanê xwe yê întelektuelî jî bikin Kurdî. Her wiha li ser gengeşe û kêşeya elfabeya Kurdî jî radiweste û pêşniyaza Celadet Bedirxan a elfabeya latînî bibe elfabeya Kurdî, maqûl dibîne û daxwaza wî jî ew e Kurd bi vê elfabeyê emel bikin. Lê di pêşgotinê de tişta herî zêde bala min kişand bibîranîna hevdîtina wî ya bi Dr. Abdulrahman Qasimlo re ye. Minaqeşeya wan li ser ziman e, û pê re jî modeya 'siyaseta bilind’ a di nav întelîjensiyaya Kurdan de. Ez naxwazim zêde behsa wê bikim ji ber ku di pêşgotinê de heye. Berî wê, divê ez bibêjim ku tişta xwendevan li wir dixwînin tîpguheziya tîpguheztinê ye, min guheztina nivîsê ji kitêba Weşanên Kava kiriye, ango yekser ne çavkaniya ewil yan jî destnivîsên Doktor Şivan e. Loma jî dibe ku tê de çend şaşîtiyên biçûk hebin, her wiha hingî Doktor Şivan li dewsa herfa 'i', 'ı' nivisiye, li dewsa 'î’ jî, 'i'. Yanî li ser herfa 'i' kumik bi kar neaniye, ev yek piştî Şivan jî ji aliyê hinek fraksiyon û weşanxaneyan ve heta demekê dihat bikaranîn lê îroroj êdî kes bi vî şiklî nanivîse. Min ev her du li gorî îro nivîsandin, her wiha hin tişt jî wekî orîjînala wê ez ê bihêlim, wekî mînak Doktor Şivan di nakirina lêkeran de qertafa nakirinê ji lêkerê cuda nivisiye; wekî 'na kin, me de, me be, na girin' min dest neda wê. Li hin cihan dibe ku dema tîpguheztina wê de hin herf bêhemd şaş hatibin nivisandin, wekî mînak; heta bûye beta, çend bûye şend, carinan jî li dewsa jî ji hatiye nivisîn, dewsa xebata, xbata û hwd. Min ew jî rast kirin.
Bi min pêşgotina Doktor Şivan pir muhîm e, pê re ne tenê mirov bi ser hizr û ramanên Doktor Şivan vedibe her wiha mirov tê de kelecana wî jî dibîne, hingî xuyaye ew çendî hêvîdar bûye ji bo xurtkirina têkoşînê û rizgariya Kurdistanê. Da ku herçî bixwaze Doktor Şivan tozek be jî ji nêz ve nas bike û zarê wî yê şîrîn bixwîne, ez ê yekser pêşgotinê (K. Bedirxan- S. Şivan, Zmanê Kurd-Kürd dili, Weşanên Kava, 1976, Stenbol) li wir jî belav bikim. Ji wir şûnde nivîsa ku hûn ê bixwînin tevde bi Kurmanciya Doktor Şivan e:


PÊŞGOTIN

Zman çi ye?..

Berî gişan, divê em bi rengekî tevayî, li ser vê pirsê bisekinin û jê hin mijûl bibin. Herwekî, ji aliyê hemû zanyaran ve jî hatiye ders kirin û teyîd kirin; zman girêdayê saziyek sosyo-ekonomîkî nî ne. Yanî rejîma miletek çi dibe bila bibe, bingehê zmanê ew miletî tim û tim wek xwe dimîne, her ji bin xizmeta hemû kesê, ew miletî de, dom dike. Ger em bi gotinek din bibêjin, zman girêdayê sistema ekonomîkî nî ne; û ser de jî, ew wek miesîseyek çêbûna serî (supra - structure=üst yapı) jî na yê qebûl kirin.
Ji ber vê yekê ha, ji rojên saziya komunotê vir ve, û bi heta qonaxên rêjîma kolîdarî, derebegatî (feodalîte), sermayedarî (kapîtalîzm) û sosyalîzmê de, her milet xwediyê zmanek taybetî dijîye. Çi di nav qonaxên tarîxî û çi jî rojên îro de; saziya miletek çi dibe bila bibe, zmanê ew miletî ji beraberê ew saziyê de, tim û tim serbixwe ye û her dom e. Mesela, ji berî Şorişa Oktobrê, miletê Ûris û hemû miletê dinên Sovyetîstanê jî, xwedî zmanek taybetî bûn. Piştî şoriş, herwekî sistema ekonomîkî yanî milkîyeta wesîteyên îstîhsalên van welatan, bi destên şorişgeran ve hat guhêrandin û hikmê îktîdar ket destê karger û cotkaran. Bi tebî´î, miesîseyên çêbûna serî jî; wek; hiqûk, sanat, fîlozofî, din û êd…, li gora sistema şoriş, hatin guhêrandin û ketin di nav qaliba sistema sosialîzmî. Lê belê, herwekî tê zanîn; zimanê Ûris û yê hemû miletên dinên Sovyetîstanê, bi manaya asasî de, her wek xwe man.
Ji ber ku, zman milkê tebaqayek sosyal an yê kes û grubên sosyal nî ne. Yanî zman, milkê hemû kes û însanên ew miletê tevayî ye. Di bin ronahiya vê mitalaê de, em dikarin bi kurtî û hêsanî, salixa zman bidin:
Zman wesita ye, wesita welê ye ku, bi vî wesita, mirovin dikarin bi hevûdu re baxêfin, danûstandina xwe pêk bînin; û nîzîk an jî dûr ve ji hevdu ne xeber bistînin û xeber rêkin. Yanî her miletek zmanê xwe yê taybetî heye û der saya vê wesita yanî ziman ve, hemû kesên ew miletî dikarin di nav xwe de, li hev bên, bexefin û danûstandina kesî an komelî (civakî) vî bînîn.
Herwekî me di rêzên jorîn de diyar kir ku, zman bi manaya asasî de, girêdayê saziyek nî ne, serbixwe û milkê hemû kes û tebaqayên miletek e. Û gava rejîma wî milet bête guhêrandin, zman wek miesîseyên çêbûna serî na yê guhêrandin û der di bin xizmete ew miletî de dom dike. Tiştekî dinê giring (muhîm) jî, zman girêdayê dewlet an hikûmetek jî nî ne. Ji ber ku, miletek xwedî dewlet û hikûmetek be; an jî me be, dîsa her xwedî zmanek taybetî û serbixwe ye. Ji ber hingê jî, di hin welaten de miletên bin destî henin ku, zmanê van miletan, bi serbestî û bi rengekî resmî ne hatiye nas kirin û qebûl kirin; lê dîse jî wan miletên bin destan han, xweyî zmanek taybetî û serbixwe nin, û bi rengekî zanîstî (îlmî) ûsa tên hisêb kirin. Baş xuya dibe ku, çi têkiliya bingehîn; di nav dewlet, hikûmet an rejîma ew miletî û zmanê wî de, mewcit nî ne.
Lê çi heye ku, zman ne ew tişte ku, di pêşî û paşiya demên tarîxîyê miletan de, hatiye cemidandin û her wek xwe yê berî ma ye. Herwekî tê zanîn, berî bersiva vê niqtê, divê em hin li ser wesfên asasiyên zman de, bi kurtî çend gotin bêjin:
Her zman xwedî xezineyek gotinan e. Ji wê re vokabular jî tête gotin. Di nav van gotinan de, saziyek taybetî û asasî heye ku, li gora vê saziyê wan gotinan ha, bi hevre tên girêdayin ku, vê tiştî re jî, sîstema movikî (articulaione=mafsal) dibêjin. Dawiyê, wan gotinan ha ne bi bêserûberî, lê belê, li gora wazîfe û aksiyonên (tevger, eylem) xwe yên bingehîn berhev dibin ku wê re jî, "sintaks" tête gotin. Van her du kirên paşî yanî sîstema movikî û sintaks, digel hevdu, rêzmana zmanek yanî gramêra wî zmanî teşkîl dikin.
Niho, hema em dikarin bi ser ve zeyde bikin ku, di navbera demên borî  û îro de, hin gotin û qeydeyên gramêrî, li gora dem û hevcebûnên her miletî û li gora îmkaniyetên sosyal û sîyasî ya wî, dikarin bên guhêrandin û pêş ve biçin. Yanî, ji alîkî, bi aliyê gotinan ve, xezîna vokabuler hedî hedî dewlementir dibe; ziravtî, ahengî, siviktî, şîrîntî dikeve nav gotinan. Ji aliyê din ve, gramêra zman her baş tê analîz kirin û ders kirin, yanî her pêş ve diçe û digehe dereceyek biserûberî, sîstematîkî, û lenguîstîkî. Bî vî awayî; di nav devok (şîwe) û lêhçeyên zman de jî, hêdî hêdî yekîtîyeke tebîî û tevayî çêdibe. Dawîyê, divê em îlawe bikin ku, her zman, di navbera demên tarîxîyên drêj û danûstandinên pêtiyên îro de; mecbûr e gotin, terîm û tiştên dinên peyvistî, ji zmanên din û nemaze jî, ji zmanên cîran ve bigire, an bide. Lê, ew gotinên ku ne peyvîst in; lê, di bin tesîra hin tiştên tarîxî, siyasî û sosyal ve ketine nav zmanê milet, divê ewan ji bên avêtin û xezîna gotinan safî û paqij bibe. Lê belê, tu caran, bingehê xezîna gotinan û sîstema gramêra zmanek, ji ortê ranabe û na çe. Bi gotinek din, heke milet bi xwe rewşa (hal) jiyan de ye, yanî timamaî asîmîle (bişawtin, helandin) ne bûye an bi timamî ne hatiye hilkişandin û hilweşandin; zmanê ew miletî jî, tu caran winda na be û bi heta paşî xwendin û nivîsandina wî jî, na yê qedexe (memnu, yasak) kirin.

ZMANÊ KURD…
Li ser mesela zman; gotin an mitalaên ku tên derpêş kirin, divê di nav vê çarçava zanîstî de bin. Di welatên paşde mayî an faşîstîyan de, li ser mesela danîna zman nû çandî (kültür) ji, hin mitala û teoriyên derewîn, ne zanistî û şowenî carina tên belav kirin û bi zordarî wek teoriyên îlmî didin ber çavên miletên hindur û di zanîngeh û dibistanan de didin xwendin. Li Rojava, wek van teoriyên derewîn re "les prêtentionas pseudoscientifique" yanî bi navê zanîstî ve palavrayên (fort) derewîn tête gotin û jê re hinekan dikin.
Belê niha hemû miletên cîhanên kevn, Miletê Kurd jî xwedî zmanek e û jê re kurdî tê gotin. Herwekî Miletê Kurd, berî çend hezaran salan ketiye nav meydana tarîxê û bi destê wek dehayên mezin Kîaksar, Keyhosrew, Selahadînê Eyubî û êd. ve dewlet û împaratorîyên bi nav û deng çêkiriye; ew rojan ji vir ve, Zmanê Kurd jî, wek Miletê Kurd, bi hetanî roja me dom kiriye.
Herwekî ku, nijadê Miletê Kurd, bingehê tarîxî de, girêdayê miletên Endo-Ewropayî (Aryen) ye; Zmanê Kurd jî mendihesîbîne. Di nabeyna Zmanê Kurd û yên dinên Rojhilatê Navîn de, bi taybetî yên qewmên Îranîyan de, gelek danûstandina gotinan û lêzimtiya etîmolojîk (bingeh û asasê gotinan) heye. Ji aliyê din ve jî, di bin tesîra Ola Misilmantî û bi taybetî di bin tesîra Zmanê Quran, wek miletên dînên Misilman, mesela; Tirk, Ecem, û bi heta End û Endonezya jî, ketine bin tesîrê erebî,  û îro jî di nav zmanên van hemû miletan de, gelek gotin, biwêj (terîm, deyîm) û qeydeyên erebî henin. Ji bilî vê yeka han, Zmanê Kurd, zmanek jîndar e, serbixwe ye û xwedî gotinan û gramêrake taybetî ye. Yanî kurdî; wek tirkî, frensawî, erebî êd. serbixwe û jîndar e; û ji aliyê Kurdên milyonan ve tête peyivandin.
Ta bi heta berî 280 salî bêtir, Seydayê Mezin û nivîskarê bi nav û dengê Kurdan, EHMEDÊ XANÎ, di pêşgotina afirandina (eser) xwe ya dramteatral MEM û ZÎN ê da, wan misrayên jêrîn derpêş dike û dibêje:

Ev meywe eger xirab e ger qenc
Kêşaye digel wî me du sed renc
Ev meywe eger ne avdar e
KURMANCÎ ye ev qeder li kar e
Ev tifle eger ne zanîn e
Nûbar e bi min qewl şêrîn e
Ev meywe eger ne pir lezîz e
Ev tifle bi min qewl ezîz e
Mehbûb û lîbas gûşwaş e
Milkê di min ne mistear e. (1)

Mirov gava li ser zman û Edebîyata Kurd, nemaze li ser felsefe û raman Ehmedê XANÎ mijûl bibe; bi eşkera dibîne ku digel wî û ramangerên mezînên van sed salên paşîn de, gelek niqteyên şirikên felsefî- ku li vir cî yê me na hêle ku, mesela em li ser felsefeya Xanî û yê Hegel-Marks de bisekinin û niqteyên mişterek û nîzîk jê derxînin- û zanîstî, li ser dîtana zman milet û welat parêzî de, wekhev in. Gelek dîtin û mitalaên ramangir-şorişgerên vê sed salî jî, nîzîkî XANî nin. Mesela, Şorişker û ramangirê mezînê vê çaxî LENÎN jî, ji Xanî 220 salî şûn ve, mîna wî, li ser zman, welat û miletê xwe, bi heyecan û kelandineka mil û şoreşgerî, wan gotinan dibêje:
''Em ji zmanê xwe û welatê xwe re haz dikin. Wezîfa me ya yekemîn, ew e ku em xebatkarên me yên berfirehtir yanî ji dehan nehên miletê me re çeka zanîn û egahbûna şiurê tebaqayî bidin fam kirin û nas kirin… Em bi serbilindiyek MILÎ VE TİJÎ NIN, û ji ber vê yekê ji, ji KOLETIYA ME YA BERÎ RE… Jİ KOLETIYA ME YA ÎRO RE, NIFRET DIKIN. Ger MİLETEK, LI SER MILETÊN DIN KOLEDARIYA XWE ÇÊBIKE û BIPERÇIQÎNE, EW MILET BI XWE JÎ, NE AZAD E. Di sedsala Nozde de, mimesîlên dimoqrasiyê mitlaq û hostayên Şorişa Proletariya Marks û Engels, ûsa gotî bûn. Em karkerên mezinên Ûrisya, Bİ TIJÎBÛNA SERBILINDIYEKA MILÎ- BI HER AWAYÎ AZAD, SERBIXWE, OTONOM-DIMOQRAT, CIMHURÎ Û BI RÛMET; NE KU BI CÎRANÊN XWE VE BI XULAMTÎ, AN MEBDEYA REZÎLÎYA NIZMKIRINA MILETÊN DIN; BI BÎRÛBAWERIYA ÎNSANÎ, WEKHEVÎ VE DIXWAZIN DANÛSTANDINÊN BRATÎ ÇÊKIN Û BI HEV RE ÛRISYAYEK MEZIN PÊK BÎNIN.'' (2)

Xwedî û nivîskarê KOVARA  bi nav û deng HAWAR, û hostayê elfebaya kurdî ya latînî CELADET BEDIRXAN jî, li ser vê mewzuê dûrûdrêj disekine û ji xwende û entelektuelên kurdan re piştî çend hawar û gazindeyên dijwar, wan peyvên jêrîn qîr dike:

''Belê, em bi zmanê xwe ê mader, xwendin û nivîsandinê ni zanin. Ew zmanê ku xwendin û nivîsandina wî, ji her zmanî hêsanîtir e. Min bi xwe ceribandiye, kurdekî nezan, li gora şehrazayiye xwe, di wextekî gelek kurt de, hînî elfabeya xwe dibe; ji pênc bi heta sih rojî.
MALXIRABNO!.. Ma ew çend wext nî ne, hûn ku ji bo hînbûna zimanê biyaniyan bi salan xebitîne û îro jî dixebitin, ji bona ku bikarin ''finfoneke'' derewîn bi lêw bikin.
KURO EYB E ŞERM E, FEHÎT E. AN HÎNÎ XWENDIN Û NIVÎSANDINA ZMANÊ XWE BIBIN, AN MEBÊJIN EM KURD IN. BÊ ZMAN KURDÎTÎ JI ME RE NE TU RÛMET E. JI WE RE RÛREŞÎKE GIRAN E.’’ 
Herwekî di dinav hemû zimanên cîhanê de, hin lehçe û şiwê mehalî jî henin; Zmanê Kurd ji xwedî lehçe şiwên e. Di vî warî de, gotinên kurdolog û zmanzanayên (lenguîstîkvan) kurdî, bi timamî wekhev nî ne. Lê, bi a me, wek çend Kurdolog û lenguîstîkvanên kurdiyên bi nav û deng û xweyî otorîte; wek, Celadet û Kamuran Bedirxan, Roger Lescot, Prof. K. Kurdo, Jacques de Morgan, Basile Nikitine, D.N. Mackenzie, Oscar Mann, Guw Mikriyanî, Kemal Badıllı û êd… mitalaeya Thomas Bois,gelek dirust, tekûz û zanîstî ye. Bi serde jî, divê em bînin bîra xwendewaran ku, Thomas Bois, ji sala 1927 vir ve, û bi heta berî du salan, bi hemû enerjî û dilsoziya xwe ve; li ser zman, tarîx, edebiyat, folklor, dîn û torevaniya Miletê Kurd de xebitiye; û bi sedan makale û dehapirtir kitêb, bi wî warî de (fransawî an kurdî) daye çapê. Ji ver van yekan, ge em paragrafek, ji kitêba wî ya bi nav û deng ''Connaissance des Kurdes=Naskirina Kurdan'' ve bixin pêş xwendewarên xwe, bes e:
''Kurd bi zmanek Endo-Ewropayî (Indo-Europeên) ve daxêfin. Zmanê Kurdan lêzimek farsiya modern e; belê, çi ji aliyê xezîna gotinan (vocabulaire) û sistema movîkî (articulatione) û çi jî, ji alîyê sazîya gotinan (syntaxe) de; tu tevlihevbûyîn di nav wan du zman de mewcud nî ne. Yanî her yekî serbixwe ye.
Di kurdî de du lehçeyên mezin henin; KURMANCIYA BAKUR: Di Bakur û Rojava de, ku Kurdên Tirkiya, Suriya, Sovyetistanê û Kurdên Bakurê de Iraq û Îran bi vê lehçê ve daxêfin. Ya din KURMANCIYA NÎVRO ye; ku wê re SORANÎ jî tête gotin û di Nîvroya Kurdistanê Iraq û Îran de tête peyivandin. Di nav van her du lehçan de, Çemê Zabê Mezin, wek sînorek nisbî ye.
Hin Kurdên din, wek Zaza, bi lehçeya taybetiya Goranî (Hewremanî) ve daxêfin. Em dikarin bêjin ku, di nav her eşîr an gelî de, hin ferqên taybetiyên devokî jî henin. Lê ew tişt ha, gelek normal e. Ji ber ku vê bûyer di nav hemû xelkên çiyayî de bi heta di nav hemû xelkên din de jî, bi aliyê zman de, wek Kurdan e. Mesela, Erebên Magrep, nikarin erebiya Iraqê tê bigehin, û bi heta Misirî jî gelek caran nikarin digel Libnaniyan bipeyivin.’’(4)

DÊ KURDÎ ÇAWA BÊTE NIVÎSANDIN?
Di rojan me de, nemaze ji bo lehçe Kurmancî, bersiva vê pirsê bi sedîsedî hatiye danîn û ji bo miletê Kurd jî, bûye realîteyek giranbiha. Her çiqasan ku, berî Ola Îslamî, Elfebeyek Kurdan ê taybetî hebû û îro jî, hin xwendayên Kurdên Ezdîyan dîsa bi vê elfabê ve dikarin binivîsin û bixwînin; lê belê, êdî çi mana nî ne ku li ser vê elfabêya arkaîkî, - ji aliyê giranî bihaya wê ya tarîxî pê ve,- em israr biki. Ji aliyê din ve jî, li gora elfabeya Elmanî û Slavî (Cyrillique), Armenî jî, di wî warî de hin ceribandin henin. Mesla, di Sovyetîstanê de, piştî Şorişa Oktobra Mezin, qasê deh salan, kurdî, bi elfabeya latînî ve hatî bû nivîsandin, û xwendin. Piştre, vê elfabe hate guhêrandin û di şuna wê de, elfabê krîlîk hate danîn. Lê, îro dîsa, nemaze bi pêşengiya Prof. K. KURDO û hin kurdolog û zanyarên din ve, di Sovyetîstanê de, tîpên latînî, dest avêtine nivîsandina kurdî. Û em hevîdar in, di demek gelek nîzîk de, zaningeh û instutîyên kurdiyên Lenîngradê, Moskovê, Erîvanê û Bakûyê de, elfabeya latînî dîsa bête qebûl kirin; ew afirandin û belavokên ku bi kurdî Soveytîstanê de tên çap kirin… ku di nav 30 salî de 600 pirtir kitêb, orîjînal an goharto û du ferheng, yekek ji van 30.000 û ê din 35.000 gotinên kurdî derpêş dike, gelek kovar, rojname û êd. di ew derê de ketina nav meydana çapê… evan re xwendewarên ku elfabeya latînî nas dikin, îstîfade jê bistînin.
Mixabin e ku, di Iraq û Îran de, bi tîpên erebî ve xwendin û nivîsandin bi rengekî tevayî, ketiye nav Kurdan. Îro di Kurdistanê Iraqê de, ji dibistanê pêşî bi heta universîtê, di hemû derên Kurdistanê de, bi şiklekî resmî û bi destên dewlet û karbidestên Kurdan ve, hemû xizmetên zanyarî (eğitim) kurdî nin. Di Îranê de jî, hêdî hêdî di wî warî de, pêngavin tên avêtin, lê dîsa bi tîpên erebî. Êdî em nizanin, karbidestên Kurdên Iraq û pêşeng û zmanzanayên Kurdên Îran, bala xwe didin elfabeya latînî, an na?.. Bi a me, ger vî tişt ha, dirust bibe û ji aliyê elfabê de yekîtî çêbibe, - ku vê yekîtî sedîsed, divê li gora elfabeya latînî û bi taybetî ê HAWAR be, ji ber ku karbidestên Kurdên Iraq û pêşengên Kurdên Îran jî, hêsanî û avantajên (çi ji aliyê tilafiz, hêsanî nivîsandin û çi jî, ji aliyê bihaya unîverseliya wê) elfabeya latînî, qebûl û teslîm dikin-.Ew çax ha, dê kurdî zutir pêş ve diçe, zirav û dewlementîrîya xwe ya tebîî bixe pêş xwendewaran; û ya bingehîn jî, miletê me yanî hemû kesên Kurd û nemaze karker û cotkarên me, dê gelek jê îstîfade bistînin û di nav demek gelek kurd de, bikaribin bibin xwenda û xwedî kulturê tevayî.
Herwekî me gotî bû, li Suriya û Tirkiya de, mesela elfabe hal bûye. Elfabê HAWAR (5) wek elfabeyek tevayî û universel (glemî, navnijadin), ketiye nav hemû Kurdan. Ji ber ku, elfabê HAWAR, di nav çend salan de, bi xurtiyeka tebîî û determînî (peyvîstî, kaçınılmaz), ji sînorê zmanzana û instituyên kurdî ve der çûye; ketiye nav miletê Kurd. Bi heta, bi xwe elfabeya latînî ketiye nav gelek Kurdên Iraq û Îran jî. Bes, bi rastî, ji ber sebebên ku, xwenda û rewşenbîrên (entellektuel, minewer) Kurdistanê Iraq û Îran, bi tîpên erebî ve dinivîsin û dixwînin, elfabeya HAWAR, mixabin di wan ci yan de, baş û dirust ne hatiye nas kirin.
Bi heta van salên paşî, li Tirkiya jî, ûsa bû. Ji ber ku, nivîsandin û xwendina kurdî, piştî sala 1924 an û ji vir ve, di nav Kurdên Tirkiya de, qeta bû bû. Lê îro, çiqas gelek hêdî û bi zehmetkêşiyek dijwar re be jî, ELFABAYA HAWAR, ketiye nav xwendayên Tirkiya û em dikarin bi dilşadî bejin ku, ew elfabeya giranbiha ha, bi heta gundiyan tesîrek qaîm kiriye. (6) Lê, bi rastî, li ser elfabe û nivîsandina kurdî, ew kirên teng û miweqet, çiqas hêja û bi feyda nin jî, ji aliyê gramêr, biwêj, gotinên mecazî (figure) yanî ji aliyê isul û saziya zmanê nivîskî de, hêj qonaxek gelek xav û sist de nin. Hin, ji ber sebebên dijwarî, bêimkaniyatî û siyasî; û hin jî, ji ber qelsî, çewtî û ezîtîya me ya çend salan e ku, em jî vê qonaxa xavî û sistî ve, derbaz ne bûne.
Bi a me, divê em asas li ser vê problema dawî yanî li ser qelsî, ezîtî û çewtiya me de bisekinin. Herwekî rehmetî CELADET, berî sih salî gotiye, em entellektuelên Kurd, ji bo hînbûyîna zmanê biyaniyan bi salan ve dixebitin; lê, ji bo hînbûyîna nivîsandin û xwendina zmanê yê MADER, çend rojan na din û tenezula xwendin û nivîsandina wî na kin. Bi hema vê niqtê, ez dixwazim, bîranîneka xwe, tikrar bikim.
Di sala borî de, rojek bi tesadufî, Evdirehman Qasim Lo (profesorê Universîta Prag û nivîskarê Tarîxa Kurd û Kurdistan) bi ser me ve hatî bû. Ew rojan ha, ez bi xurtî, li ser ferbûna xwendin û nivîsandina kurdî mijûl bûm. Digel çend hevalên din, Qasim Lo her dixast meselên siyasî baxêfe, ji beranberê wî, min tim û tim axaftin anî li ser zman û berî her tiştî, xwast ku di wî warî de, bala hevalan bikêşim. Hingê, heval Qasim piçek acêb ma û gote min:
"- Gelo karê te çi ye? Mirov entelektuel be û derveyî welat jî, li ser siyaset mijûl me be; ew çi tişte?!…"
"- Bra, ew siyaseta ku çi hindur û çi ji derveyî welat de, gelek caran bi fortan tête kirin, jê re çi eqlê min na bire. Ji ber hingê jî, dibe ku ditîna gelek mirovan de piçûk xuya dibe; lê min wek karek bingehîn, berî her tiştî, hînbûyîna kurdî girtiye ber çavên xwe."
"- Ma qey tu ne Kurd î?.."
"-Erê, ez Kurd im. Lê mixabin, kurdiya min ne ewqas xûrt e. Ji ber zmanê min ê mader lehçeya Zazakî ye. Ya didoyê jî, herwekî tu dizanî, di nav zmanê nivîskî û devkî de, hin ferqên giring (muhim) henin. Ger mirov bala xwe baş me de û pê re hûr û kûr mijûl me be; tu caran nikare bi kurdî tiştên edebî, siyasî an sosyal binivîse û bide bin xizmeta Kurdên din."
Qasim Lo, herwekî mirovek gelek diltenik, rûken, û sempatîk e, ji nişka ve dengê xwe biiriya; piştî midetek fikiriya û bi dengek gelek dilgerm, dest bi axaftinê kir:
"- Min bibor e. Bi amin jî wek ê we ye. Bi rastî, bi heta îro, di nav gelek xwendekar û enetelektuelên me de , tim û tim makro-politika (siyaseta bilind) moda bû ye û bi rastî, me ewqas bala xwe ne daye mesela zman. Li ba gelek biraderên me, mesela ziman lenguistîkî ye û şolekî piçûk e. Ji lewre, ez dikarim bêjim ku, li Parîsê û ci yên dinên ku tê di institu an zaningehên kurdî henin, Kurdên siyasî û ewên ku Ewropê de nin qet wan tiştan giring na girin û li ser zman, edebiyat, folklor û senata Kurdan, ji bili çend kesan, çi zehmet nekêşin. Bi heta tiştên ecêb ev in ku, xwenda û rewşenbîrên Kurdan, çi li hindur û çi li derve yê welat şûna ku bi kurdî çîrok, şî’ir, destan an gotarek binivîsin; piraniya wan bi zmanek biyanî doza zmanê Kurd dikin û serbestiya zmanê Kurd dixwazin!?. Ji ber vê yekê jî, mixabin e ku, di instituyên kurdî de, xwendekar hemû biyanî nin; û Kurdên me yên makro-politisien (Siyasiyên berztirin) jî, bi piranî, tenezula wan tiştên biçûk (!) na kin."
Heval Qasim, bi wî awayî, tiliya xwe da ser derd û kulên me yên giran û bi rengekî eşkera û tû, kemasiyên me yên qelsî û çewtî, dan ber çavên me. Bi rastî jî, nemaze li Tirkiya, me gelek mirov henin ku, ji aliyê siyaseta bilind û ji aliyê nivîskarî bi zimanên biyanî, gelek fort û "finfonek" an dikin û mengalan de çi xwelî na hêlin. Bi heta, di nav wan de, mirovên ûsa henin ku, ji bona ew wesfên dejenêre, opurtunîst û kurtbînî, bi ser de jî "Secaat!" arz dikin û şuna ku hed û sînorê tevgerê xwe bizanibin, xwe ji zu ve meydanê bikişînin. bilakîs xwe pê pozbilind nîşan didin û XWEDIBÎNÎ û çavtengiya hevalan dikin; û ger destên wan bê, tu mecal jî na din xort, ciwan û ramangirên heqîqî. Ji wan hin birjuwayên piçûk û bezirganên sîyasiyan re, em jî bi gotina rehmetî CELADET dibêjin: ""AN HÎNÎ XWENDIN Û NIVÎSANDINA ZMANÊ XWE BIBIN, AN ME BÊJIN EM KURD IN!."  
Ji ber hingê, li ser ziman û elfabeya me, piştî xebata ew çend camêran (wek; Kemal Badilli, Musa Anter, M.E. Bozarslan, Edip Karahan û êd.), çiqas di vî warî de, hin livlivîn ketiye nav me jî, bê şik, ne bes e. Herwekî me, di rêzên jorîn de jî derpêş kir, di nav zmanê nivîskî û devkî de, hin ferqên giring henin. Kurdên me yên xwenda û nemaze jî ewên ku di nav milet de nin, ger ji aliyê xwendin û nivîsandinê de; li ser qeyde, isûl, gramêr, biwêj, deçek (ön edat ya da bı prêpositione) û bi kurtî pratîkê nivîskî de mijûl ne bin û bi hişyarî bala xwe medin; tu caran nikarin tiştekî cidî û bi feyde pêk bînin; ji ber van yekan ha, me dixwast, digel ferhengek gelek pratîk û cerîbandî (7); vê kitêbî jî, ger destê me bê, bixin bin xizmeta xwendewaran.


ÇEND GOTIN LI SER VÊ KITÊB…
Asasê vê kitêb di HAWAR’a 1941 an de, ji aliyê rehmetî CELADET BEDİRXAN ve hatiye saz kirin û çap kirin. Sergotina (titr. başlık) van gotarên perîyodîk (seri); Gramêra KURMANCÎ bû. Pişt re, brayê wî, Kamuran Bedirxan di sala 1947 an de, li Parîsê û di Dibistana Miliya Zmanên Jîndarên Rojhilat( l’Êcole Nationale des Langues Orientales Vivantes) de, bû profesorê Zmanê Kurd. Ji ew roj û vir ve, li vê Dibistanê de, Prof. Bedirxan, li ser zman û edebiyatê Kurd, ders dide. Birek van dersan ha, Prof. Bedirxan, di kitêbek de kom kiriye û navê wê kitêbî jî ''LANGUE KURDE (ZMANÊ KURD)'' deyniya. Çapê vê kitêba siwemin, di sala 1968 an de, li Parîsê bûye. Vê kîtêba K. Bedirxan de, hemû salix û larîfên gramêr û zman, bi frensawî nin, bi tênê, misalên wê kurdî nin: (wek ya Badilli ya ''Türkçe İzahlı Kürtçe Grameri'')
Vê car me, di hazir kirina vê kitêba ku destê we de ye, sistema Celadet û Kamuran Bedirxan, dîsa esas girt. Lê belê, hemû salix û larifên frensawî rakir û kir kurdî û di bin van salixan de, tirkiya wan ji deyniya. Bira lêker (fiil), me ji aliyê sistemakî û bira daçek, rengpîşe (zarf), girêk (bağlaç) û nîda (ünlem) de jî, bi timamî guhêrand; û nemaze ji alîyê misalan ve gelek berfirehtir kir. Di vê xebatê de, ji kitêba Celadet Bedirxan- Roger Lescot ve jî (8), nemaze di bira daçek, rengpîşe û nîda de, me gelek îstîfade kir. Dîsa, di nav misalên van birên paşî de, gelek misal henin ku an bi xwe yê me nin, an jî me bi xwe, di nav kitêb û kovarên kurdî re derêxist. Ji ber hingê jî, vê kirê me çiqas piçûk û kêm biha be jî, di vê kitêb de, em bûn pardar û arîkarvanê K. Bedirxan.
Di dawiya vê pêşgotinê de, em dixwazin, niqtayek gelek giring bînin bîra xwendewaran: Di pêşiya kitêb û nemaze bira lêkaran de, ger xwendawar baş bala xwe me din û li ser mewzuên wan, wek kitêbek matematîkî çend caran mijûl me bin û me nivîsin, dibe ku bihn teng bibin û dev jê berdin. Ji beranberê vê yekê, heke xwendewar bi sebir, bala xwe baş bidin û hin cimleyan û kişandina lêkeran çend caran binivîsin, bidil ders û seh bikin; ew çax vê kitêb, her dilşadî dide, şîrîn dibe û bi kurtî, xwendewar jê kêfxweş dibe.
Hêvîdar im, xwendewarên me, vê xizmeta me ya piçûk ve îstîfade bistînin û di rojên paşeroj de, afirandinên hin hêjatir û berfirehtir, çi di vî warî û çi ji her derên din de, bînin meydanê.

14 Adar 1971
Ş. Şivan

(1) Ji FÊRBÛNA XWENDİNA KURDî, K. Bedirxan, Parîs, 1968, Rûpel: 47
(2) Ji BOLŞEVÎZM TARÎHÎ, Arthur Rosenberg, e yayınları, Ankara, 1969 rûpel: 78.
(3) Celadet Bedirxan, HAWAR, 15 Nîsan 1941, Hejmar: 27.
(4) Thomas BOIS. CONNAISSANCE DES KURDES, Beyrouth, 1965, p: 115.
(5) HAWAR, navê kovara bi nav deng e ku, cara yekê, di 15 Gulan 1932 an de, li Şamê çap bûye. Ji ew tarîxî bi heta 1035 an 26 hejmarên wê kovarê der hatine; û ew tarîx pê ve bi heta 15 gulan 1941. ji ber hin sebebên sîyasî, belav nûyîna xwe daye rawistandin. Ji 15 Gulanê 1941 a bi heta 15 Tebax 1943, 57 hejmarê HAWAR hatine çap kirin.
Hawar, ji meseleyên siyasî pirtir; li ser edebiyat, zman, tarîx, folklor, torevanî, gramêr û seneta Kurdan sekinye û mijûl bûye. Digel Hawar, ji sala 1 Nîsan 1942 an û bi heta 1945 an, dîsa li Şamê Kovara Ronahî ketiye jîndarîya çapê û wek kovarek aktualîte belav bûye.Piştre, wek rojnameyek siyasî, li Bêrûtê ROJA NÛ (1943-46) ketiye meydana çapê.
(6) Ji sala 1924 û pê ve, bi heta van salên nîzîk, cara yekê, di 1958 an de, bi eşkera, li rojnama İLERİ YURT de, hin gotin û methelokên Kurd, digel tirkiyê van, bi kurdî çap bû. Piştre di Rojnama DİCLE-FIRAT, DENG, ROJA NEWE û YENİ AKIŞ de ew gelenek ha, li gora imkaniyat û zanîna nivîskaran, dom kir.
Di 1965 an de, bi gramêra Kemal BADILLI, ew çarçiva hesin ha, hat şkênandin û ''Türkçe İzahlı Kürtçe Gramer'' bi serbestî, li Enqerê de çap û belav bû. 1967 an de, du kitêbên Musa ANTER, da pey ya BADILLI û bi serbestî belav bûn: A yekê BIRÎNA REŞ (afirandik teatroyî ye û bi kurdî-tirkî hatiye nivîsandin) ya didoyê Ferhenga KURDÎ-TÎRKÎ ye.
Elfabeya M. E. Bozarslan di sala 1968 an de çap bû bi rastî ne tenê nav xwenda û entelektuelên Kurdan de, di nav gundî û cotkarên Kurdan de jî, deng jê da û rêyek nû vekir. Piştî vê elfabe, dîsa di bin qelema BOZARSLAN ve, MEM û ZÎN a XANÎ, digel gohartoya tirkî, çap bû û vê şahesera bilinda klasîkî, ket pêş çavên xwendewarên Tirkiya.
(7) Joyce BLAU, DICTIONNAIRE KURDE, Bruxelles, 1965.
Me daxwaz heye, vê ferhengê ha, li Tirkiya jî çap bikin ji bo isîfadê xwendewaran. Ji ber ku, vê ferheng gelek pratîk, ceribandî û ji bo zmanê nivîskî, wek kilîek asasî ye. Asasê ferhengê, bi destê Celadet dest pê kiriye û di bin qontrola K. Bedirxan de û bi destê şagirta wî, Blau banû ve ''KURDÎ-FRENSAWÎ-INGÎLÎZÎ'' hatiye çap kirin.
(8) CELADET BEDIRXAN- ROGER LESCOT, GRAMMAIRE KURDE (Dialecte Kurmandji), Paris, 1970.                           

Beşek ji vê nivîsê 26ê Mijdara 2019an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Bir lider ve aydın: Doktor Şivan

Dekolonyalist bir aydın olarak Doktor Şivan

 
Sait Kırmızıtoprak Kürtlerin daha çok tanıdığı adıyla Doktor Şivan, bir kuşağın belleğinde yer edinmiş karizmatik bir lider. Üzerine ağıtlar yakılmış, kitaplar yazılmış, belgesel çekilmiş, insanda uzak zamanlardan ve uzak diyarlardan gelmiş hissi uyandıran gizemli, 36 yıl yaşayabilmiş bir devrimci. Şimdiye kadar daha çok ''İki Sait Olayı'' ile anılmış olması bir yönüyle Doktor Şivan’ı yeni kuşakların tanımasına vesile olmuşken bir yönüyle de onu bu ''çözülemeyen olay'' girdabına sürüklemiş ve bazı yönlerinin gölgede kalmasına neden olmuştur. Kendisinin ''Dünya tarihinin şahit olduğu en korkunç, en tüyler ürpertici bir jenosid hareketi'' olarak tarif ettiği Dersim Katliamı’nda, ailesinden 54 kişilik öldürülür ve o katliamdan sağ kurtulduğu vakit de 3 yaşındadır.
Bazı fotoğraflarında kravatı, takım elbisesi, ince bıyığı ile gördüğümüz Doktor Şivan’ı bazı fotoğraflarında de şal û şepik ve başında kefisiyle görürüz. Aslında bu fotoğraf kareleri onun Doktor Şivan’a evrilme sürecinin resmidir bir bakıma.
Doktor Şivan 1959 yılında 49’lar davasından tutuklandığı vakit 24 yaşında genç bir tıp öğrencisidir. 49’lar davasından tutuklu Kürt aydınların anılarında da belirttiği üzere cezaevinde ortak paydaları ''Kürtçülük'' olan isimler, ''sağcı'' ve ''solcu'' diye iki gruba ayrılmıştılar. Doktor Şivan ''solcu'' grubun içindedir. Canip Yıldırım ''Solcuydu ama ayağı yere basan bir solcuydu'' der onun için.

Üniversite yıllarından

Doktor Şivan, 1968 yılında yapılan TKDP Antalya Davası’nın duruşmasına seyirci olarak katılır. TKDP davasında tutuklananların Antalya’da bulunduğu esnada Doktor Şivan da 49’lar davasından aldığı sürgün cezasından dolayı Isparta’dadır ve onları cezaevinde de ziyarete gider. Duruşmalar esnasında Sait Elçi’nin savunmasından etkilenen Doktor Şivan’ın ona ''Sait ağabey, sen bizim onurumuz ve şerefimizsin'' dediği rivayet edilir. (Emre Taykara, Son Nokta dergisi, 23-29 Mart 2011) Antalya Davası tutukluları tahliye edildikten sonra Dr. Şivan, Sait Elçi’ye doktor olarak Güney Kürdistan’a gitme önerisinden bulunur ve önerisi kabul edilir. 4 Ekim 1969’da Çeko (Hikmet Buluttekin), Soro (Nazmi Balkaş) ve Reşo Zilan (Ahmet Kotan)’dan oluşan grupla Güney Kürdistan’a geçer. Güney Kürdistan’da IKDP tarafından kendilerine sağlanan kampta çalışmalara başlayan Dr. Şivan ve arkadaşları Güney’deki bu çalışmalar yanında özellikle sınır hattında örgütlenme çalışmaları da yaparlar. 11 Mart 1970 yılında Irak KDP’si ile Irak hükümeti Kürtler için özerk bir statü üzerine bir anlaşmaya varır. Bu anlaşmadan sonra Behdinan bölgesine gelen Doktor Şivan, Dişêşe’de hastane kurup, sağlık hizmeti verir ve bunlarında yanında da kamp içinde eğitim çalışmalarına ve siyasi faaliyetlerine de devam eder. Daha sonra Türkiye’ye döner ve  yaptığı bu çalışmalar sonucunda 28-29 Haziran 1970 tarihinde 14 kişi ile Ankara’da TKDP’den  farklı olarak T-KDP’yi (Türkiye’de Kürdistan Demokrat Partisi) kurar. Sonrasında tekrar Behdinan’a döner. Örgütleme faaliyetleri sonucunda binlerce kişi partiye kazandırılır ve kamptaki kişi sayısı da 35’i bulur. Sonrasında tarihe ''İki Sait Olayı'' diye geçecek olay sonucunda Dr. Şivan ve iki arkadaşı, Brûsk (Hasan Yıkmış), Çeko (Hikmet Buluttekin); Sait Elçi, Mehemedê Bego ve Abdüllatif Savaş’ı öldürdükleri gerekçesi ile  26 Kasım 1971’de infaz edilirler. 

Doktor Şivan ile Feqî Huseyin Sağnıç

''Bağımsız Kürdistan'' ve ''Silahlı mücadele''
Doktor Şivan’ı dönemin Kürt siyasi hayatında teorisyen ve askeri yönüyle farklı kılan ''bağımsız Kürdistan'' ve ''silahlı mücadele'' hedefiydi, ve bu hedefler de doğal olarak onu bir ''kopuş’'a götürecekti. Fikirsel kopuş ile beraber ''ülkeye dönme’' süreci işler ve bu iş için de Güney Kürdistan ve Irak KDP’si tercih edilir.
Doktor Şivan’ın mücadele arkadaşlarından olan ve PKK saflarında yaşamını yitiren Ömer Özsekmenler, 8 Ocak 1992 tarihinde onunla beraber hareket etme nedenini Abdullah Öcalan ile yaptığı mülakatta şöyle anlatır. ''Sait Kırmızıtoprak’ın örgütlediği parti, tamamen silahlı mücadeleyi ve halk savaşını öngören bir partiydi. Beni önemli ölçüde o partiye çeken şey oydu. Şivan’ın kurduğu KDP, bağımsız Kürdistan’ı öngörüyor ve Kürdistan’ın dört parçasında, silahlı mücadeleyi savunan faaliyeti içeriyordu.'' (Serxwebûn, Temmuz 2014)

Kürtçe gramerine ilişkin çalışmaları ve görüşleri
Doktor Şivan’ın siyasi kişiliğinin yanı sıra Kürt dili üzerine çalışmaları da mevcut.
Ölümünden sonra Doktor Şivan’ın arkadaşları ve ardıllarının çıkardığı yayın organlarında da Kürtçe görünürdür. Örneğin; Türkiye sınırları içerisinden tümüyle Kürtçe çıkan ilk dergi olma özelliğine sahip Tîrêj dergisinin çıkarılmasına ''Şivancılar'' öncülük etmiştir. Hakeza Avrupa’da Şivan’ın ardılı olduğunu söyleyen grupların çıkardığı Brûsk ve Armanc dergilerinde de Kürtçe görünürdür. Doktor Şivan’ın ve grubunun Kürtçe konusundaki hassasiyeti Kürt siyasetçi Fuat Önen’in de dikkatini çekmiş ve teorisyen olarak gördüğü Doktor Şivan’ın bu konuda da ''övgüyü hak ettiğini’' söyler.  Doktor Şivan’ın ölümünden sonra arkadaşları Türkiye ve Kürdistan’da DDKD adıyla örgütlenmeye gider. Avrupa’da da Brûsk grubu Dr. Şivan taraftarları tarafından 1975 yılında Almanya merkezli olmak üzere Avrupa’da kurulur.

Kendilerini Kürtçe ''Rêxistina Kurdên Marksist û Leninıstên Kurdistana Tırkıya- Brûsk'' Türkçede de ''Türkiyeli Marksist-Leninist Kürdlerin Örgütü-Brûsk'' diye adlandırırlar. Belçika merkezli Brûsk adında bir dergi de çıkartırlar. Yine aynı grup tarafından Joyce Blau’nun Kürtçe-Fransızca-İngilizce hazırladığı ve Doktor Şivan tarafından belli ilavelerle Fransızcadan Kürtçe-Türkçeye çevirdiği sözlük tekrardan basılır. Kitabın önsözünden anladığımız kadarıyla ilk baskısı 1971 yılında yapılmış.
Brûsk-Batı Almanya imzası ve 1975 Temmuz tarihli Dr. Şivan’dan ''büyük devrimci ağabeyimiz'' diye söz edildiği kitabın önsözünde şöyle yazar: ’’Kürt Dilinde yaratılan bu boşluğu gidermek amacı ile büyük devrimci ağabeyimiz, yoldaşımız Dr. Şivan, yayın çalışmalarına başlamıştı, biz onun yarıda kalan çalışmalarını bıraktığı yerden sürdüreceğiz. Önümüzdeki güçlükler bir iki değil, bin türlü olsun isterse. Nitekim güçlükler çeşitlidir gerçekten, ancak yılmayacağız.''
İlginçtir yine Brûsk grubu yani Weşanên Şivan, aynı yıl 'Hişyarbûn’ adıyla yazarı 'Kurê Kurd' olan bir şiir kitabı yayımlamış. Şiirleri okumadan önce bir an Doktor Şivan’a ait olabileceğini düşündüm bu kitabın, fakat şiirleri okuduktan sonra anladım ki Sovyet Kürtlerinden biri tarafından kaleme alınmış ve kısa bir araştırma ile Kurê Kurd’ın Eliyê Evdilrehman olduğunu öğrendim. İlk baskısını 1959 yılında Erivan’da yapmış.

Doktor Şivan ve Qasimlo’nun dil üzerine konuşmaları
1976 yılında Kava yayınları, Celadet Bedirxan ve Roger Lescot’nun Fransızca yazdığı ''Grammaire Kurd'' kitabının Kamiran Ali Bedirxan’ın gözden geçirmiş halinin Türkçe çevirsini yayımlar. Kitabın yazarı olarak 'K.Bedirxan ve S.Şivan geçer. K. Bedirxan, Kamiran Âli Bedirxan ve S. Şivan ise Doktor Şivan’dır. Kava

imzalı sunuş yazısında Celadet ve Kamiran Bedirxan ile ilgili birkaç bilgiden sonra Doktor Şivan için şunlar denilir: ''ŞIVAN, kitabın yazarları arasında en ilginç olanıdır. Günümüze kadar kişiliğinde birçok yeteneği birleştirmiş ilk ve tek Kürt aydınıdır dersek Kürt aydınlarına hiçte haksızlık etmiş sayılmayız. Bizim için önemli olan, dil çalışmalarının yanında asıl ilginç olan yazarın politik kişiliğidir. Ne yazık ki yazarın bu yanı hâlâ yeterince açığa kavuşmadı.''
Kitapta Doktor Şivan’ın Ş. Şivan imzasıyla bir 14 Mart 1971 tarihli bir Kürtçe önsözü de var. Önsözden Doktor Şivan’ın hem Kürtçenin Kurmanci lehçesine çok hakim hem de dönemin Kurdoloji çalışmaları hakkında da haberdar olduğu rahatlık görülebilinir. Ehmedê Xanî, Celadet Bedirxan, Thomas Bois’dan alıntılar yaparak Kürtçenin içinde bulunduğu durum ve Kürtçe üzerine yapılan çalışmalar hakkında bilgi veren Doktor Şivan yazısında alfabe sorununa da değinir. Kürtler için en uygun alfabenin Celadet Bedirxan’ın geliştirdiği Latin alfabesi olduğu görüşünü savunur. Ayrıca dönemin Kürt siyasilerinin Kürtçeye olan ilgisizliğini de eleştiren Doktor Şivan, İran devleti tarafından öldürülen İKDP lideri Abdurrahman Qasimlo olan bir anısından da söz eder. İlginç ve bahsedilen sorunun halen de aktüel olması nedeniyle Türkçe çevirisiyle bu bölümü olduğu gibi burda da paylaşmak istiyorum.  

    
''Geçen yıl, tesadüf sonucu Abdurrahman Qasımlı (Prag Üniversitesi’nde profesör ve Kürt ve Kürdistan tarihi kitabının yazarı) bizim yanımıza geldi. O günlerde de ben yoğun bir biçimde Kürtçe okuma ve yazma öğrenmek ile meşguldüm. Qasımlo ve yanındaki arkadaşları sürekli siyasi konular üzerine konuşmak istiyordu. Ben de konuyu hep dil üzerine getiriyor, arkadaşların dikkatini bu konuya çekmek istiyordum. Bunu gören Qasim arkadaş biraz şaşırarak dedi:
''-Senin işin ne ki? İnsan hem entelektüel hem de ülke dışında olacak  ve siyaset ile ilgili olmayacak, bu nasıl olur?
 -Kardeş, ülke içinde ve dışında palavra ile yapılan siyaset kafama yatmıyor. Belki yaptığım iş bazılarının nazarında küçük görünebilir fakat benim için her şeyden önemli ve esas olan şey Kürtçeyi öğrenmektir.
- Sen Kürt değil misin?
-Evet Kürdüm. Fakat Kürtçem o kadar iyi değil. Sebebi de anadilimin Zazaca olmasıdır. İkincisi de, bildiğin gibi, sözlü ve yazılı dil arasında da önemli farklar vardır. Eğer kişi üzerine fazla kafa yormazsa hiçbir vakit Kürtçe ile Kürtlere edebi, siyasi ve sosyal konularda yazamaz ve bu alanlarda da hizmet veremez.
İnce, güler yüzlü ve sempatik Qasimlo birden sustu ve düşündü, sıcak kanlı sesiyle konuşmaya başladı.
-Kusuruma bakma. Ben de senin gibi düşünüyorum. Doğrusu şimdiye kadar öğrenciler ve entelektüellerimiz arasında sürekli, yüksek siyaset modaydı ve doğrusunu söylemek gerekirse dil sorunuyla da fazla ilgilenmedik. Bazı arkadaşlarımızın nazarında dil sorunu linguistik bir konu ve küçük bir iş olarak görülüyor. Paris’te ve Avrupa’da onca enstitü veya Kürtçe üniversiteler olmasına rağmen Avrupa’daki siyasi Kürtler bu tür şeylere önem vermiyorlar ve Kürt dili, edebiyatı, sanatıyla birkaç kişi haricinde pek ilgilenen yok. İlginç olan da şu ki, okuryazar ve aydın Kürtler hem ülkede hem ülke dışında Kürtçe öykü, şiir destan veya makale yazacaklarına çoğu yabancı dillerde Kürt davası güdüyor ve Kürt diline özgürlük istiyor!? Bu yüzdendir ki Kürtçe enstitülerdeki öğrencilerinde çoğu da yabancılardan oluşuyor. Yüksek siyaset ile uğraşan Kürtlerimiz de bu tür küçük şeylere tenezzül etmiyorlar(!)
Qasim arkadaş aslında yaramıza parmak basmış ve açık ve keskin bir biçimde eksikliğimizi, yetersizliğimizi ve yanlışımızı yüzümüze vurmuştu. Özellikle Türkiye’de çok insan var ki yüksek siyasette de yazarlıkta da yabancı dillerde böbürlenip, mangalda kül bırakmıyor. İçlerinde de öyle insanlar var ki, bu dejenere, oportünist ve dargörüşlü nitelikleriyle de ''secaat'!' arz ederler. Hadlerini bilip, geri planda duracaklarına bu nitelikleriyle övünüp, arkadaşlara bencil ve kıskanç davranırlar. Hatta ellerinden gelse, dürüst, genç ve düşünen insanlara engel olurlar. Bu tür küçük burjuva ve siyaset tüccarlarına rahmetli Celadet’in sözleriyle seslenelim: ''Ya kendi dilinizde okuma yazmayı öğrenin ya da kendinize biz Kürdüz demeyin!''             

Avrupa’ya gitme meselesi
Bazı yazılarda Doktor Şivan’ın Fransa’ya gittiği yazılır. Fakat bunu teyit edecek bir kaynağa rastlamadım. Kürt araştırmacı ve yazar Mahmûd Lewendî’nin 'Dr.Şivan (Dr. Sait Kırmızıtoprak)’ adıyla Çira (Sayı:8, 1996) dergisine yazdığı bir yazıda, Doktor Şivan’a ait belgeleri Suriye’ye gezisinde Kürt aydın Hesen Hişyar’ın oğlu Gurgin’den aldığını yazar ve yazıda belgelere de yer verir. Bu belgelere göre 1967 yılında ''yedek subay'' olarak askere gitmiş ve bu yılın sonunda Fransa’da doktora yapabilmek için bir bursa müracaat etmiş ve müracaatı kabul edilmiş.
Belgeler arasında Doktor Şivan’ın pasaportu da vardır. 1968 yılında alığı pasaporta göre Yunanistan’a seyahati var. Yine Fransa Konsolosluğu tarafından gönderilen bir belge de var ki bu belgeye göre 1968 yılında Beyrut’a da gitmiş olma ihtimali var. 

Tarık Ziya Ekinci’nin anlatımıyla Doktor Şivan
1965-1969 yılları arasında Türkiye İşçi Partisi'nden Diyarbakır milletvekilliği de yapmış Tarık Ziya Ekinci de anılarında Doktor Şivan ile buluşmasından şöyle bahseder: ''1968 yılı başlarıydı. Doğu mitingleri sona ermiş, Ankara'ya dönmüştüm. Bir gün Diyarbakır'dan tanıdığım inşaat mühendisi arkadaşım Hüseyin Akar ve meslektaşı Yusuf Kaçar'la birlikte Dr. Sait Kırmızıtoprak evde beni ziyarete geldiler. Kısa bir sohbetten sonra Sait Kırmızıtoprak bana Kuzey Irak'a gideceğini, Barzani hareketine katılarak oradaki mücadeleye destek vereceği­ni anlattı ve bu girişimi için ne düşündüğümü sordu. Ben bunun kesinlikle yanlış olduğunu, Kuzey Irak'ta yürütülen mücadeleye hiçbir katkısının olamayacağını, eğer oradan sağlayacağı bir destekle Türkiye'de bir etkinlik göstermeyi düşünüyorsa bunun da sonuçsuz kalmaya mahkum olduğunu anlattım. Kuzey Irak'ta ABD'nin güdümünde yürütülen bir mücadelenin er geç hüsranla biteceğini, kendisinin de sıkıntılara maruz kalacağını belirttim. Dr. Kırmızıtoprak'ın tutukluluk dönemindeki ilişkilerinden ve Yön'deki yazıla­rından TİP'e yakın sol bir eğilim taşıdığını biliyordum. Antiemperyalist düşüncede olacağını tahmin ettiğim için ABD emperyalizminin denetimindeki bir mücadelenin sonuçsuz kalacağına değindiğimde bana katılacağını ummuştum. Ancak ABD'nin desteğiyle mücadele etmenin yanlış olduğunu kabul etmiyor ve somut koşullar gerektirirse böyle bir destekten yararlanılabi­leceğini savunuyordu. Aramızda derin bir görüş ayrılığı vardı. Beni ikna etmesinin mümkün olmadığını anlayınca herhangi bir öneride bulunmadan Kuzey Irak'a gitme kararlılığını yineleyerek ayrıldı.''
Doktor Şivan bahsedilen görüşmeden birkaç yıl sonra yazacağı 'Kürt Milli Hareketleri ve Irak’ta Kürdistan İhtilali’ kitabında emperyalizm konusuna değinirken Ekinci’ye cevap mahiyette şöyle bir tespitte bulunacaktı: ''Kürt halkının direkt ve gerçek emperyalistleri ve efendileri, Amerikan sermayedarları ve onların batılı ortakları değildir.
Kürt halkını, kendi siyasi hudutları içerisinde köleleştiren, bu halkın temel demokratik milli haklarını ve sosyal-kültürel değerlerini gaspeden ve de Kürdistan’ın yeraltı-yerüstü bütün zenginliklerini yağma eden ya da bu yağmayı kaba kuvvet kullanarak devam ettiren, o yerli az gelişmiş ülke hükümetlerinin kendileridir.’’ 

Dr. Şivan’ın anılması, Beyrut, 1974
Soldan sağa: Necmettin Büyükkaya, Ömer Çetin, Selah Bedrettin, Mustafa Sofi, Nazmi Balkaş (Soro)

Dekolonyalist bir aydın olarak Doktor Şivan
Yakın dönem Kürt tarihinde Doktor Şivan’ın ''bağımsızlık'' ve ''silahlı mücadele'' fikirleri dışında, yazılarında en çok gözen çarpan yön Kürt dili, edebiyatı ve tarihi hakkındaki bilgisi ve ilgisi. Zira biri sözlük ve biri gramer olmak üzere Kürtçe iki çalışmanın altında imzası var. Bunlar o dönem şartları düşünüldüğünde azımsanacak çalışmalar değildir. Doktor Şivan’ın bahsettiğimiz alanlara ilişkin ilgisi ve bilgisi sadece entelektüel bir uğraş olarak görmek de yanıltıcıdır. Birkaç başlıkta Doktor Şivan’ın bu özelliğini açıklamağa çalışacağım:

Güney Kürdistan’da

* Doktor Şivan sadece ulusal bilinci yüksek bir siyasi önder olarak tarif etmek yetersiz kalır. O aynı zamanda dekolonyalist bir Kürt aydınıdır. ''Bağımsızlık'' ile beraber teritoryal bir ''kopuş’'un yanında kültürel ve ideolojik ''kopuş'' üzerine de kafa yormuş. Doktor Şivan’ın T-KDP’nin birinci kongresine sunduğu raporun altına düştüğü not o yıllar düşünüldüğünde azımsanmayacak bir istektir: ''Görüldüğü gibi, yayınlarımız iki dilde yazılıyor. Özellikle bizim imkânlarımız da bu, epeyce zor ve pahalı bir iştir. Fakat, ya bazı arkadaşlarımızın Kürtçe bilmemeleri ya da Kürtçe yazı diline yabancı olmaları nedeniyle, biz bu zorluğu göze alıyoruz. Bu nedenle de, hiç olmazsa, Kürtçe bölümünü birçok kere okuyunuz, yazınız ve ancak mecbur olduğunuz zaman Türkçesine başvurunuz.''
''Ancak mecbur olduğunuz zaman Türkçesine başvurunuz'' vurgusu Doktor Şivan’ın dekolonyalist yönünü anlamak açısından oldukça aydınlatıcıdır.
* Güney’deki Kürtlerin mücadelesine izleyici kalmak yerine aktif olarak katılmayı tercih eden Dersimli bir Kirmanc (Zaza) olan Doktor Şivan orda kaldığı sürece süre içerisinde Kurmancî’yi oldukça iyi öğrenir. Güney’de Kürtlerin kendi aralarında sadece Kürtçe konuşmasının, Doktor Şivan ve arkadaşlarının da örgütsel dilinin Kürtçe olmasına katkısı var. Politik anlamda bir ulusal birliğin yanı sıra kültürel anlamda da bir ulusal birliğin temellerini atmak istemiş.
* Bir diğeri neden de Doktor Şivan’ın entelektüel yönü ve Fransızca bilmesi ki o dönemler Kürtçe üzerine hem Kürt hem yabancılar tarafından yazılan Fransızca eserler mevcuttu.

Doktor Şivan’ın kürtaj sorununa bakışı
Siyasi ve kültürel konuların yanı sıra toplumsal sorunlara da ilgilidir Doktor Şivan. Türkiye'de 27 Mayıs 1983'te kürtaj yasal hale geldi. Fakat Doktor Şivan, 8 Ağustos 1962 tarihinde Yön dergisine ve 30 Nisan 1964 tarihinde Milliyet gazetesine yazdığı yazılarda kürtajın serbest olmasını savunmuş ve nedenlerini anlatmış. Özellikle kırsal kesimlerde ve düşük gelirli kadınların çocuk düşürmek için ciddi sağlık sorunları yaratacak yöntemlere başvurduğunu ve bunun önünün alınması için de kürtajın serbest olmasını savunan Doktor Şivan ''Düşürtmeyi kafasına koymuş kadın soluğu kocakarı ebeleri pis, izbe ve kana susamış kulübelerinde alıyorlardı'' diye yazar. Bu yazılarında gelir adaletsizliğine ve cinsiyet eşitsizliğine de değinen Doktor Şivan ''Kanaatimizce, çocuk düşürtmek probleminin çözüm yolları, Türkiye’nin ekonomik kalkınması ve sosyal reformların çözümüne bağlıdır'' der. Toplumun kadına yönelik katı ahlakçılığını da eleştiren Şivan, ''Riyakârlığı ve sahte ahlâkçılığı bırakalım. Kürtaj bir cinayetse, varlıklı aileler, bu cinayeti her gün işliyorlar'' diye seslenir kürtaj yasağını savunanlara. Aslında zenginler için fiilen kürtajın serbest olduğunu çünkü parayla en iyi koşullarda bunu yaptığını dile getiren Şivan konu hakkında ''… yalnız zenginlerin yararlandığı bir haktan, isteyenin yararlanmasını sağlamak anlamına gelir'' diyerek bir an önce kanun çıkarılması gerektiğini anlatır o yıllarda.

Yararlanılan Kaynaklar:
Dr. Şivan, Kürt Millet Hareketleri ve Irak’ta Kürdistan İhtilali, El Kolektifi yayınları, 2. Basım 2014, İstanbul
Joyce Blau, Ferheng Kurdi û Tırki, Fransızcadan Çeviren: Doktor Şivan, Weşanê Şivan, 1975, Brüksel
K. Bedirxan- S. Şivan, Zmanê Kurd-Kürd dili, Kava yayınları, 1976, İstanbul
Tarık Ziya Ekinci, Yayına hazırlayan: Derviş Aydın Akkoç, Lice’den Parisê Anılarım, İleşim Yayınları, 2. Baskı 2013, İstanbul
Fuad Onen, Ray Raman û Bîranîn, Weşanên Perî, 2012, İstabul
Azad Ronî, Berlin Dêrsim 1937-1938 Konferansı ve Kürt Soykırımları, Weşanên Mezopotamya, 5. Baskı 2019, Neuss
Musa Anter, Hatılarım, Aram Yayınevi, 4. Baskı 2016, İstanbul
http://www.drsivan.info/
Yönetmenliğini Çayan Demirel’in yaptığı 'Dr.Şivan (Sait Kırmızıtoprak)' belgeseli 

Bu yazı 25 Kasım 2019 tarihinde Yeni Özgür Politika gazetesinde yayımlandı.

Hevpeyvîna bi Bextiyar Elî re

Dixwazin me têxin nav sindoqên klîşeyan

Li bajarê Elmanyayê Frankfurtê her sal fuara herî mezin a pirtûkan çêdibe ku ji her derê dinyayê weşanxane beşdarî dibin. Di vê organîzasyona mezin de her çend dezgeheke Başûrê Kurdistanê hebe jî di nav fuarê de hebûna Kurdan zêde ne xuya ye. Îsal nivîskarê Kurd Bextiyar Elî mêvanê dezgeha weşanxaneya xwe ya bi zimanê Elmanî, Unionsverlagê bû. Bi rêya Unionsverlagê heta niha sê romanên Bextiyar Elî bi Elmanî çap bûne û wan her sê romanan kir ku Bextiyar Elî di nav welatên elmanîziman de bê naskirin. Di nav bazara weşangerî û medyaya Elmanî de ji xeynî siyasetê di qada wêjeyî de Bextiyar Elî Kurdekî naskirî ye, heta mirov dikare bibêje tekane nivîskarê Kurdî ye di nava vê bazarê de. Bi minasebeta vê fuarê me ew dît û me pê re hevpeyvîneke kurt çêkir. Ji xeynî çend pirsên derheqa tecrûbeya wî ya nivîskarî û wêjeyî de, me pirsa Rojavayê Kurdistanê ji jê kir ku wî ji bo Rojava digot, liberxwedana li Rojava nîşanî me da ku ruhê liberxwedana miletê me hê jî zindî ye û dinya piştevaniya me dike.           
   
Mamoste, gava te Xelata Nelly-Sachs wergirt te di axaftina xwe de digot; 'Ez wekî nivîskar timî li pey xeyeleke mezin bûm, ne wekî parêzvanekî zimanekî bêm dîtin.' Di medya biyanî de nivîskarên Kurd bi pirranî bi îmaja 'nivîskarê/a zimanekî qedexe' tên nîşandan. Gelo îtîrazên te yên li vê yekê çi ne?
Helbet ez wekî nivîskarekî hewl didim ne tenê li ser zimanê xwe biaxivim, bêhtir bi rêya wî xwe îfade bikim. Lê belê wekî Kurdekî, wekî nivîskarekî Kurd, qedera me jî li meydanê ye. Bi pirranî nivîskarên dinyayê bi kêf dinivîsin, lê em bi nivîsê dixwazin zimanê xwe jî xelas bikin. Em wekî mirovekî agirkuj in di nav daristanekê de û di nav vê de gelek ziman hene, lê belê agir bi zimanê me ketiye, û em jî mecbûr in zimanê xwe ji agir bifilitînin. Loma jî em xelaskirê zimanê xwe ne jî. Em tenê deng nadin miletê xwe, her wiha em dengê wî jî diparêzin. Ew ferqeke mezin e di navbera me û nivîskarên xelkê de. Belkî nivîskarên dîtir dixwazin fikir û hestên xwe bi gewde bikin lê li gel me nivîsandina Kurdî bi xwe dibe aksiyoneke polîtîk. Her wiha şert û civaka em tê de û hebûna me jî me mecbûr dihêle em rêyeke wisa hilbijêrin.
Lê wekî nivîskarekî xeyala min ew e ku xewnên xwe jî fikrên xwe jî, hestên xwe jî îfade bikim, ne ku wekî parêzvanekî zimanê qedexe bim. Her wiha ne bi dilê min e ku wekî figurekî polîtîk bêm dîtin. Ew figur e ku parêzvanê zimanê xwe ye û dixwaze wî xelas bike an jî notirvanê tim û daîm. Dixwazim wekî nivîskarekî normal bêm dîtin. Lê halî hazir jî ew zehmet e ji ber hê jî pêşhukm hene, pêşhukmên wekî 'Tu Kurd î û te gelek tehde li te bûye, tu di şert û mercên giran de jiyaye'. Hin klîşeyên diyarkirî jî hene, hema dixwazin me têxin nava van sindoqên klîşeyan. Bes ez timî van rast dikim, erê ez Kurd im, ji bo zimanê xwe û miletê xwe têdikoşim, belê ez insan im jî, hestên min jî hene, fikrên min jî hene boçûna min a felsefîk jî, her wiha dixwazim perspektîfa xwe ya felsefîk û polîtîk jî îfade bikim. Ez tenê ne ew kes im ku hewl dide ji bo qenciya Kurdan kar bike, ez jî nivîskar im wekî nivîskarên din. Lê belkî têgihîştina vê hê jî zehmet e, bes hema hema bibêje rojane ez behsa van tiştan dikim.   

Pirseke mina din a têkildarî vê jî heye. Îmaja medyaya Ewrûpî ji bo nivîskarên ji Rojhilata Navîn jî hema hema eynî ye. Li gel wan meyl û meraqa oryantalîzekirina wêjeya nivîskarên rojhilatî heye. Gelo tu jî carinan pêrgî vê oryantalîzekirinê têyî?  
Erê çawa, ew jî eziyetek e. Carinan hevoka wan a pêşî 'Çîrokên hezar û yek şevê’ ye. Dibêjin çîrokên te jî wek ên 'Çîrokên hezar û yek şevê‘ ne. Ez jî dibêjim erê wekî nivîskarekî karê min ew e ku ez jî bi awayekî lihevkirî çîrokan bibêjim û figuran çêkim, lê ew elaqeya xwe bi 'Çîrokên hezar û yek şevê' tineye. Ew sindoqa klîşeyan jî ne xweş e. 'Tu ji Rojhilata Navîn î', 'Zimanê te egzotîk e' û çend hevokên din ên klîşe. Lê maneya vê jî ev e ku di navbera rojava û rojhilat de hê jî hin dîwarên edebî hene, her wiha welatên rojava jî zêde li ser rojhilat û cîhana me ne agahdar in. Ew bi serê xwe ecêbek e. Sermeselê, gava Şarî Musîqarê Spîkan bi Elmanî çap bû, ez belkî heta niha li Elmanya, Awusturya, Swîsre beşdarî zêdeyî 40 çalakiyên xwendinê bûme, lê her carê di metnan de aliyên fantazî wekî rastî aliyên rastî jî wekî fantazî didîtin. Wekî mînak, bajarê ku tê de jin laşê xwe difiroşin wekî fantazî dibînin, lê ew rast bû, bajarên wisa hene. An jî Samir Babilî ew zilamê destbixwîn û zalim, ew rastî jî hebû û bûbû sedema sedan qurbaniyên me. Tiştên di romanê de fantazî bûn wekî rastî, ên rastî bûn jî wekî fantazî fêhm kiribûn. Heta, min carinan wêneyê hin cihan nîşanî wan dikir, min digot ha ew der otela şewitî ye, ew jî bajarê ku jin tê de laşê xwe difrotin. Ew meraq û meyla wan a oryantalîzekirinê jî kêşeyek e ji bo min.   

 

Ji bo romanên Bextiyar Elî ên min xwendî ez dikarim bibêjim, bi qasî fîgurên sereke fîgurên kelekê jî xurt in, heta, carinan ji wan xurttir in. Wekî Nesredînê Bêhnxweş, Mihemedê Dilşûşe, nexasim Mengurê Babagewre ku gelek kêfa min jê re tê. Û ew yek jî di wêjeya Kurdî de hindik e. Tu xusûsî giringeye didî figurên xwe yê kêlekê?
Bi ya min, nivîskarek divê bi qasî fîgurên sereke li figurên xwe yên kêlekê jî miqate be. Sermeselê, ji bo protagonîst cih pirr e, mirov dikare li ser baş bixebite, çawa bixwaze dikare wê/wî biafirîne. Lê cihê fîgurên kêlekê biçûk e. Lê huner bi xwe jî ew e ku di vî cihê biçûk de firsendan heta ji me tê baş bi kar bînin û wî zindî bihêlin. Ne wekî bibe parçeyek ji fîgurê sereke an jî alavek bo xurtkirina wî. Divê ew jî diyar û xurt bibin, bibin parçeyek bigewdekirina jiyanê.

Mamoste tu niha li ser çi dixebitî, gelo wekî din ji bo wergerên nû yên romanên te haziriyên te hene?
Ez niha li ser kitêbeke dixebitim li ser Tirkiyê ye, li ser tarîxa qedexekirina ziman bi destê Tirkiyê. Ew eybek e mezin e ku sedsal e Tirkan em ji zimanê me dûr xistine û wan zimanê me qedexe kiriye. Û em li ser vê jî zêde nenivîsîne. Ez naxwazim zêde behsa romanê bikim dibe ku Nîsan an jî Gulanê li Kurdistanê çap bibe. Ez ê bikim ku ev romana min zû bê tercûmekirin jî. Hin wergerên romanên min xelas bûne, ew ê jî çap bibin.

Haya cenabê te ji dagirkeriya dewleta Tirk a Rojava heye, derheqa vê yekê de wekî nivîskarekî Kurd ê hezkirî û eyan, tu dixwazî çi bibêjî?
Tirkên faşîst ev bû sedsal, hewl didin zimanê me, nasnameya me tine bikin. Sloganên wan jî jixwe 'Yek welat, yek milet, yek ziman' e lê em jî dizanin di nava Tirkiyê de pirr ziman û nasname hene. Ji bo vê jî gelê Kurdistanê dibe sedema panîk-atakên Tirkên faşîst. Di sedsala 20’an de xwestin me qir û tine bikin lê ew projeya wan têk çû. Erdogan jî niha dixwaze dewama vê tarîxê bîne, lê îro roj em di dinyayeke din de ne, ne di salên 1940’î an 50´î de ne jî. Niha gelek alî piştevaniya me dikin, piştevaniyeke dinyayî ye. Erê dijminên me jî têra xwe hene, rastgirên radîkal li her derê hene, li Elmanya jî li Emerîka jî. Faşîst hevalên hev in, wekî zincîrekê ne. Lê divê em jî zincîra xwe ava bikin, zincîra piştevaniyê. Û ew piştevaniya global sîleha me ya herî xurt e, ew jî carekê diqewime. Em niha di xala werçerxê de ne, belkî heta mehekê beriya niha jî rûyê Tirkiyeyê ew qasî kifş nebûbû, lê niha dinya alemê ew nas kir. Maskeyê wan ji ber rûyê wan ket. Ev jî werçerxeke tarîxî ye ji bo me, divê em karibin ji vê sûdeke baş wergirin. Helbet divê em şervanên xwe jî silav bikin. Nîşanî me dan ku ruhê liberxwedana miletê me hê jî zindî ye, lê a muhîm jî ew e ku ew ruhê liberxwedanê ne tenê eskerî ye, hunerî ye, liberxwedana bi muzîkê bi peyvê ye, estetîkê ye. Ew giş parçeyên projeya me ya liberxwedanê ne li dijî projeya tinekirinê ya dewletê. 

Ew hevpeyvîn 21´ê Cotmeha 2019 di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Çiya û helbest

 

FOTO: NESÎHO ASÎRAKÎ

Di sê nifşên helbesta Kurdî de gotara çiya

Di helbestên klasîk ên Kurdî de 'çiya’ ne bi konteks û wateya neteweyî xwe dide der, bêhtir di konsteksta efsane û çîrokên dînî de derdikeve pêşmerî me wekî "Kohê Qaf", "Kohê Tûr”. Her wiha di destpêka helbesta nûjen a Kurdî de jî ku ew jî teqabulî destpêka sedsala 20´an dike, hingî jî 'çiya’ di teswîrkirina welêt de parçeyeki jê ye, zêde rola wî tine. Paşê, pêde pêde bi çêbûna hizra neteweyî Kurd jî wekî her miletekî din dawa heqê xwe yê neteweyî dikin, ew dawkirina Kurdan jî dibe şerê bi dewletên dagirker re. Hin ji wan li deşt û nav bajaran hin ji wan jî li çiyayan diqewimin. Her wiha piştî têkçûna van şeran çiya dibin şahidê komkujiyên mezin jî. Ji ber vê yekê heta dewra 1960´an jî çiyayên Kurdistanê bêhtir êş û kuştin dianîn bîra Kurdan. Lê li Başûrê Kurdistanê piştî bipêşketina Şoreşa Îlonê, paşê jî li Bakurê Kurdistanê bi teqîna guleya 15´ê Tebaxê re jî êdî çiya ji nû ve dibin meydanên liberxwedanê. Ji vê demê û şûn ve, êdî ew meydana liberxwedanê xwe bi şiklekî di helbestên Kurdî de jî dide der. Dixwazim di vê nivîsê de behs bikim bê ka di helbesta Kurmancî ya sê nifşan de çawa û bi çi şiklî qala çiya hatiye kirin. Em ê bibînin ku şairên van her sê nifşan; Hawar, Riya Teze û Tîrêj digel ku li zeman û mekanên cuda bûne jî boçûn û qîmeta li çiyan çawa nêzî hev bûne. Ew ê jî şanî me bide ku çiya di çêbûn û kemilîna neteweperweriya Kurdî de bi dewr û roleke diyarker rabûye. Her wiha ew helbestên hanê ku hinek ji wan digel ku ji hest û fikra takekesî peyde bûbin jî pirranî hestên komelî û diyarkirina xemeke kolektîf e ku xwe bi kirasê 'çiya' nîşan dane.      

Nifşê Hawarê û çiya
Kovara Hawar sala 1932’yan li Şamê dest bi weşana xwe kir, ji kovareke wêdetir bû xwendingeha Kurmancî û pê re jî navenda rewşenbiriya Kurdî. Taybetiya nifşê Hawarê ew e ku aktor û şahidên serhildanên berî û piştî nîveka sedsala 20’an in. Osman Sebrî yê ku digot ''Kurd in em şêrên çiyan in’’ di kovara Hawarê de jî kesekî aktîv bû. Di nivîsa xwe ya 'Agirî' de wiha bang li çiyê dikir: ''Çiyayo bizan, şerê xesala miletekî heye ko bisekine lê ew beriya xelasiya wî miletî naqede, dom dike… Pêş de diçe''   
Çiya her çiqas bêdeng be jî hêviya wan heye ku rojekê dîsa dengê xwe li her derê belav bike. Cegerxwîn yeqîn dike ku helbet rojekê çiya ji bo ve wê geş bibe:

''Bîna barûdê
Kete pozê min
Dixwazim hawîr
Biteqim ji bin
Dîsa wek mêra bikevin çiya’’

Jixwe piştî çend salan Qedrî Can mizginiya şiyarbûna çiyê dide:
'' Dîsa li ser çiyan
Dîsa li nav meydan
Deng dike,
Ceng dike,
Berzanî… Berzanî….’’

FOTO:  VALER KOCHARYAN /ELEGEZ

Riya Teze û çiya
Di nifşê ewil ê Riya Teze de çiya bêhtir bi bedewbûn û ezameta xwe ya şirûştî xwe di helbestê de dida der. Emînê Evdalê yek ji şairên vî nifşî ye ku di helbestên wî de çiya hê politîze nebûye:
''Binhêr li çyaê Elegezê,
Çiqas rindin xişikêd wê.’’

Lê belê şairên nifşê duyem bi pirranî salên 60’î rahiştine qelemên xwe û hingî Şoreşa Îlonê jî li Başûr dest pê kiribû. Di helbestên Mîkaêlê Reşîd, Fêrîkê Ûsiv û Şikoyê Hesen de em ê bi meselê dakevin. 
Li cem Mîkaêlê Reşîd çiyayên Kurdistanê ji bo Kurdan sitar in, bi kubariya xwe jî tekane ne:
"Û ç’yaê bilind boy min sitarin
Boy min mertalin pêşberî neyar,
Kuda jî herin, dinê bigerin,
Tu cîya nabînin ç’yaê ha kubar."

Dilê xwe jî daniye van çiyayan:

"Dilêm wire, li wan ç’ya,
Li wan cya,
Kîderê ku zeng û zinar
Bona kurda bûne sitar,"

Çiya parçeyekî nasnameya Kurdan e jî; herçî bixwaze Kurdan nas bike jî çiya rênîşander e:

''Tu zanî em kêne?
Em li ç’yê dimînin,
Nêzikî xudêne.’’

Her wiha Kurd hingî êşiyane û karesat jî ditine, encax ezamet û mezinahiya çiyayan dikare van terîf bike:

''Ji kul û derdê me
Nava dewr û qurna
Ev ç’ya xuliqîne.’’

Çiya cangoriyên welêt jî hewandiye di sînga xwe de, wan jî ji bîr nake:

"Ez dixwezim li wan ç’ya,
Li wan cya
Rokê rabim û bigerim,
Kîderê ku xûn bû, mirin,
Û ramûsim mezelê wan,"

Çiya wekî şahidê dem û dewrana xwe jî dizane:

"Û herkê rokê ç’ya gişk xeberdin,
Wê caba gelek pirsê me bidin,"  

'Tebyethiz’î û dilketina Fêrîk
Li gel Fêrîkê Ûsiv hebûna çiya bi serê xwe dibe coş û peroşa hestên wî, mirov dikare bibêje bona Fêrîk çiya ne eydê qewmekî ye, "non-ethnic" e. Ji helbestên epîk bêhtir bi helbestên pastoral 'tebyethiz’iya xwe dide kifşê. Ewqas ji çiyê hez dike, bengiyê wî ye jê têr nabe:
"Dîsa-dîsa we têr nebûm, çiyano
Dîndara we zivêr nebûm, çiyano,"

Carna vî dike dewsa dê jî:
"Hûn dê bûbe, hûn dê bûne, ez-dergûş,
Li hafê we firîme wek qereqûş,"

Gava dibe payîz jî melûl dibe, jê dipirse:
"Çiyano, bêjin, ka nexşê we?
War-mikanê we kuda çûn?
Ax ez digirîm bo rewşê we,
Rewş-rihanê we kuda çûn?"

Lê li gel melûliya xwe hêviya xwe ji biharê nabire:
"Emê şîn bin, şên bin car din,
Bixemilin sal û zeman,"

Gava dibêje "Pampa min" jî çiyayên Dibûrdax, Qemerdax, Elegez, Hevtêmanat ji bîr nake:
"Pamp mîna bûka, bûka xeml lê bend,
Dorê çiyayêd me girtine govend"

"Deşt û dûz" zêde bala wî nakişîne, herçî xwe xwedan bi deşt û dûzan dibînin ji wan re jî çend gotinên wî hene:
"Bira deştê we li we bimbarek bin,
Xweyê deşt-dûza,
Bira çiyayêd me li me bimbarek bin,
Me tebiyethiza."

Fena ku wî pirsa wekî "ka çi kerametên van çiyayan hene tu li ser wan dinivisî" bibihîze, bersiva pirsê dide:
"Lê helbet me jî kar û keremek
Van çiyada dîtiye"

Lê xuya ye, ditîna çiyayên Kurdistanê jî ji xwe re kiriye derd û hesret :
"Min seyr kira serê çiyayê Sîpan-Xelat,
Min seh kira fûre-fûra çemê Ferat,
Min pê danya ser topraxa kulî tebyet.."

Belkî xwe bi çiyayên xwe dewlementirî kesê dinyayê jî dihesiband:
"Ezî dewletîme bê hed, bê hesab, bê çap û qeder,/
Xezîna min heye çelkirî serê çiyayê Qemer,"

Şikoyê Hesen jî Kurd wekî qewmekî çiyayî dizane û dibêje:
''Û ez bîr nakim eslê xweî çiyayî,
Tim mînanî çiya ez zor im, kubar’’ 

FOTO: ALÎ DOOSTÎ/KIRMANŞAN

Kovara Tîrêj û çiya
Kovara Tîrêj di navbera salên 1979 û 1981’ê de tevî ku çar hejmarên wê tenê ronayî dîtine jî yek ji wan li Ewrûpayê çap bûbû, di helbesta Kurmancî û Kirmanckî de bû rengekî modern û neteweyî.  
Di nav helbestvanê nifşê Tîrêjê de belkî herî zêde Arjen Arî "çiya" wekî "bîra neteweyî" bi kar anîye, çiya di heman demê de bûye bîr jî. Ew bîra hanê jî li gel wî digel ku têkçûn û şikestinên kambax jî ditîne, "rûspî ne“:

"Di qada şer de pişta me negihişt erdê.
Te şahid bivê, va Herekol.
Miradkar, bi bext û ol
Va Cûdî
û va ye ev ax!"

Tu carî jî betal nemaye:

"Kîj wextî bêleheng ma?
Kî gavê bêkêr?"  

Jixwe, nasnameya xwe jî ji çiyayan çêkiriye loma jî dibêje "ez Çiyayî Me" û pêwendiya xwe ya xurt a bi çiyan re jî wiha raberî me:

"Dema ku dinivîsim
bêhemdê min
çiya û dîmenên çiyê
têne ber çavê min.."

Yek ji şairên nifşê Tîrêj Mem Ronga jî qîmeteke mezin dida çiyayan û sedema xwe bi çend malikan wiha rave dike:

''min parastin ji mirinê
ragihandin îro
ev çiyayên ferzane
ev zinarên jîrik

çewa hiznekim ji wan
bi qasî ku hizdikim
ji azadiyê
ji axê’’

Êdî çav û guhê Kurdan li çiya û zindanan bû, Rojen Barnas wek şahid na, wek rola çêkera tarîxa Kurdan jî dide wan:

''Bi mêrxasî destana xwe dihonin
Çi li zindanê, çi li serê çiyê’.’

Yek ji şairên vî nifşî Berken Bereh jî nav rûpelên kovara Tîrêjê bajar û kolan bi îmajeke ne baş û wekî mekana tolaziyê terîf dike, û her wiha ji bo jiyaneke nû jî çiya hêvî ye:

''bi şev bi roj
em evînek bihonin
evînek nû û mestir…

Lew
niha stran me dibêjin
stran li çiya.’’     

Li şûna encamê
Di helbesta nû ya Kurdî de ji bo xurtkirina hest û fikrên neteweyî teswîrkirina dîmenê welêt bêhtir nasyonalîzekirinê vê xwe dide der, êdî çiyayên vê jî ne çiyayek dera hanê ye, çiyayê Kurdan e, û rengê xwezeya vê jî fena rengên ala wê ye û xwedî nasnameyek e. Çawa me di sê ekol û nifşên cuda yên Kurmancî de dît, piştî bipêşketine fikra neteweyî û şerê bi dewletên serdest re helbestvanên Kurd ji bo çiyayên Kurdistanê tenê bi motîfeke teswîrkirinê qîma xwe nayînin û êdî çiya dibe aktoreke berbiçav. Çawa di dewra Hawarê de çiya bi şahidiyên xwe wekî aktorekê ye, di dewra Riya Teze û Tîrêjê de jî êdî aktoreke diyarker û zindî ye. Piştî van her sê nifş û ekolên helbestvanên Kurdî, çi li welêt çi li diyasporayê, çi klasîk çi modern şairan di helbestên xwe de cih da çiyayên Kurdistanê.   
            
Çavkanî:

Nerît û Helbest- Nerîta Neteweyî Di helbesta Nû ya Kurdî de (1880-1970), Zülküf Ergün, weşanxaneya Nûbihar, 2017
Payîz û Ba- Şi’rên Bijarte, Şikoyê Hesen, weşanxaneya Avesta, 2008
We’de-Pencere-Mitale, Mîkaêlê Reşîd, Weşanên Belkî,2019
Rêdame, Mîkaêlê Reşîd, Neşireta ''Sovêtakan Grog'', Êrêvan-1985
Hemû Berhemên Wî, Qedrî Can, weşanên Belkî, 2009
Pampa min-Berhemên bona zarokan, Fêrîkê Ûsiv, weşanxaneya Lîmûş, Êrêvan-2009
Dîvan, Melayê Cizîrî, Transkrîb û wergera Kurdî bo Tirkî: İlhami Sidar, weşanên Ayrıntı, 2018
Bijare, Fêrîkê Ûsiv, weşanxaneya Lêgal Pîyûs, Êrêvan.2010,
Destê min li destê te digere, Mem Ronga, weşanxaneya Mezopotamya, 1995
Kîme ez-Dîwana III, Cigerxwîn, 1973
Şiêran û Poêman, Emînê Evdal, weşanxaneya Belkî, 2015
Milkê Evînê, Rojen Barnas, weşanên Nûdem, 1995
Kovara Tîrêj, Hejmar 2, 1980  
Kovara Hawar, Hejmar 36, 1941
http://helbestakurdi.com

Ew nivîs di PolitikARTa 269´an de derçû

Qalkirinek ji bo romana 'Qal'ê

 

Wêne: Malva (Omar Hamdi)

Di romanên beriya 2000´an ên Kurmanciyê de bêtir hewla vegotina serpêhatiyên biyografîk û qewimînên tarîxî hebû, jixwe piranî li diyasporayê hatibûn nivisîn. Lê piştî 2000´an li Bakur bi nivîskarên nû re pêre pêre êdî di romanan de ji serpêhatiyên ferdî bêtir, pevçûna di hundirê insanên modern de, girêkên wî yên derûnî, kêşeyên wî yên hebûnî, obsesîfbûna wî û wekî din, hatin tercîhkirin. Lehengên van romanan jî bi pirranî kesên dilweswesoyî, lomekar, melankolîk û meyldarên xwekuştinê bûn. Heta hingî lehengên reş û spî, baş û nebaş çawa bi xetên stûr ji hev hatibûn cudakirin, êdî ev xetên stûr tenik dibûn, û herçiqas dîsa ew lehengên hanê di nav civaka xwe de mirovên maqûl bin jî, aliyên wan ên xerab jî hebûn. Nivîskarên van romanan jî li bajaran bûn û her wiha xwendekar an xwedî karekî bûn di nav saziyên dewletê de. Tecrûbeyên xwe ên jiyanê û xwendinên xwe yên bi zimanên din, vê carê ji bo Kurmanciyê û bi teknîkên nû sêwirandin. Bi ya min di prosesa vê ceribandinê de tesîra Oguz Atay li ser metnên van nivîskaran heye, heta ez ê gavekê bi pêş ve herim û bibêjim, her yekî ji wan belkî dixwest bibe Oguz Atayê Kurmanciyê. Oguz Atay nexasim bi romanên xwe ruhê xwendevanên xwe têr dikir loma jî asayî ye xwezîpêanîn û çavlêkirina nivîskariya Oguz Atay di mirov de peyda bibe.
Di vê nivîsê de dixwazim, behsa romana “Qal” bikim ku îsal çap bû û yekem romana nivîskarê gênc, Hesen Ildiz e, her wiha bi xisleta xwe jî dişibe romanên me li jor behsa wan kir. Lehengê romanê R. Baran e, û R. Baran yekî cirnexweş, bavekî xemsar û kurekî ruhseqet e. Di jiyana wî de her tişt asayî xuya bike jî ew di hundirê xwe de bi her tiştî re û bi her kesî re pev diçe. Çawa destpêka romanê şanî me dide, R. Baran xwe kuştiye, lê dîsa jî qala çîroka xwe dike.

Weşanxaneya Peywend  'Qal' çap kir

Nexasim bipêşketina psîkanalîzê û ketina vê a nav wêjeyê di romanê de ‘mantiq’ êdî ne hewce bû, çawa mirov nikare xewn û xeyal li parzûna qalib û qaydeyên ‘mantiq’ê bixe, welê li romanê jî hat. R. Baran jî digel ku xwe kuştiye, ji me re qala xwe dike. Ji bo vê yekê, hema em ji xwe re bibêjin, yê dipeyive ruhê R. Baran e, an jî hişê wî bi xwe ye. Em ji romanê fêhm dikin ku piştî her tişt qewimiye, wî çîroka xwe nivisandiye:
“Bêyî ku bizanibim ez ê rojekê van bûyerên ku hatine serê min û fikrên ku weke avek lîşo di mejiyê min de diherikîn binivsînim, min çenteyê xwe yê reş ê ji çermê heqîqî çêbûbû, ê ku hêdî hêdî terkên rizandinê lê peyda dibû, di destê xwe de kil dikir û di nav qerebalixiya xwendekaran de di deriyê dibistanê re derketim derve.” (R.13)*
Mirov gava vê dixwîne, dibêje, dibe ku wî hema were, ji xwe gotibe loma jî tam qanih nabe ji ‘nivîsandinê’, bes bi dubarekirina ‘nivîsandin’ê di rûpeleke din de êdî hebekî pê qayîl dibe:
“Gava ev fikrên ku di vê kêliyê de di mejîyê min de zayibûn min nivîsand û wan sere rast kir têgihiştim ku ez çiqasî mirov im.” (R.40) Ji ber têkçûyîna ergatîvîte û neberbihevbûna hevokê, mirov xweşik tênagihîje bê ka di vir de vebêjer çi dibêje. Bes, dîsa jî muhtemel e, vebêjer di dema kêliya nivîsandinê de be, ango di dema vedibêje de ye.** Li gorî vê, em dikarin bibêjin, di romanê de zemana vegotî û zemana vedibêje heye. Her tişt qediyaye û paşê vebêjer ji me re qala çîrokê dike û di ber re jî carinan ji dema niha, yanî dema ku çîrokê vedibêje, dipeyive, dihizire û wekî din. Em ê niha li çîroka R. Baran vegerin. Ew pêdihese, lawekî wî çêbûye: “Loma aniha gava gotina ‘lawê te’ kete kerrika guhê min,…” (R.37) û hevok dewam dike, zemanê vegotinê û yê vedibêje li bin guhê hev ketine, ji ber meseleya qalkirî qewimiye, bes wekî ku hê jî bidome, dibêje ‘aniha’!   
Dîsa R. ji me re ji zemanê bihûrî qala hevdîtina xwe û bi hevalê xwe Mistefa re dike. Lê carinan vebêjer xwe ji bîr dike fena ku zemanê vegotinê hê neqediyaye, ango gava zemanê çîrokê û zemanê vedibêje eynî be:
“Lê bo van pirsan tu bersiveke ku karibe hema min jî qanih bike min peyda nekir. Lê îro ecêb bû!” (R.66)
Ev şaşitiya hanê ne îstîsna ye di gelek cihan de xwe dide der:
“Mistefayê ku heta îro gelek carî şahidî li vê rewşê kiribû, bêdeng ma, beriya niha her tim bi hawayekî navbênçîtî kiribû, li me temaşe dikir. (R.67)
“Wek hercar bêbavê dîsa bêdad bû. Îro nizanim çima ez ji rojê, ji canê xwe bêhtir aciz bûbûm.” (R.73)
“Îro ez jî di şiklê demê derketim hemberî wî…” (R.86)
“Aniha xweziya wêneyekî min wiha bihata girtin…” (R.89)
“Îro berbanga sibê pirîka min mir.” (R.105)
 
Ji kû dizane?
Ji xeynî lihevnekirina zemên, vebêjer xwe jî bîr dike û qala hin tiştan dike ku ne mimkun e zanibe:
“ ‘Ê’ got û gotina ‘quzulqurt’a di dilê xwe de bi tundî gotibû daqurtand.”
Çawa dizane vî kesî di dilê xwe de çi gotiye?

Vebêjer kî ye, ’tu’, ‘em’, ‘ew’ kî ne?
“Temam tu guh nadî min fahm kir, qey tu nikarî! Nabe. Min destê xwe ji guhdayîna te şûştiye. Lê çima gava hêk tê devê qûna te, tu nikarî vêya jî paş guh bikî. Ka tu sersar bû mêro! Çima nikarî wek bexîlekî tev bigerî, madem nikarî nebe sersar bavê min. Ma sersarî qey ewqas hêsan e. Tu vê tahdeyê him li xwe dikî û him jî li me. Çima?” (R.28)
R. Baran esas ji xwe aciz e. Wexta dibêje “tu” ew kes jî ew bi xwe ye, ji bûyereke qewimî aciz bûye. Lê gava dibêje, “tu” vê tahdeyê “him li xwe dikî û him jî li me” mirov nizane ew kirdeya pirjiimar “em” kî ye, qesta wî çi ye, ji ber ku di vê kêlîkê de ji xeynî R. Baran kesekî din napeyive. Em bibêjin, ew giş hizir in, hema wilo diherikin, lê hizir ji zemanê vegotî ji vegotina eynî kesî çawa diherikin? Tiştê kirî û hiziriye çûne derbas bûne, hesabê xwe ji xwe wekî ku di nav vê kêlîyê de be, dipirse, lê çawa me di destpêkê de got, çîrok qewimiye.
Carinan jî wekî ku behsa kesê seyem dike behsa xwe bi xwe dike: “Ger wî bersivek bida R., an divê qîza xwewî ji tora vî kûçikî xelas bikira an jî êdî wî yê nikaribûya nigên xwe bi mala qîza xwe bixista.” (R. 56)

Mirov dikare texmînan bike
“Min hewl da ku jixwebawer bim, hemû hêza xwe di çavê xwe de kom kir û xarî çavê wî kir. Lê ez li gotinên ji çavê wî diherikî likumîm. Lê binêre hela çawa çavên xwe wek ê mêran bel dike, yekî nizanibe dê bibe qey bi rastî jî mêrê birra ye ha! Kurooo em qûna hev dizanin, erê ez dergevan im lê tu kî yî, tu çi gû yî, te heta îro çi kiriye te du kevir danine ser hev, hela lê binere dibê qey ez ê çavê xwe bidim alî, ez dikarim heta sibê wisa bisekinim û li te binerim!!! Min hew debar kir, di bin nerînên wî de û min serê xwe bera ber xwe da û derbas bûm.” (R. 33-34)
Jixwe beriya wî bi fokusa dergevan qala vê dem û bûyerê hatiye kirin, li wir jî em bibêjin piştî “ez li gotinên ji çavê wî diherikî likumîm”, hizra dergevan tê. Jixwe, beriya vê, ji fokus û hizra dergevan, me ew bûyer xwendibû, bes niha dîsa hizra dergevan dikeve nav vegotina Rizgar Baran û li kû dest pê dike û li kû diqede tam ne zelal e. Tenê bi texmînan mirov ji xwe re hin tiştan jê derdixe.

Ma dîdaktîk û hew!
R. Baran pirr bi babet û termên felsefîk dadikeve, lê carinan zorê dide romanê û term û peyvan li metnê dibarîne, carinan di nav rûpelekê de jî tibabek peyvên werre hene; terîtoriyal (R.76), katalîzor, mekanîzma, sfensekî, sirkulasyon (R.86), obje, aûra (R.87).
Jixwe li hin cihan êdî wekî ku dersa felsefe û psîkanalîzê bide, dîdaktîk in, mirov ji xwendina wan aciz dibe. Carinan hingî lê germ dibe, bi formên nas û klasîk ku li romanê nayên: “Ser meselê”, “Xala herî girîng” (R.36), “Wek mînak” (R.37) hevokên wî dest pê dikin. 
  
Şaşitiya rastnivîs û gramerê
Li gel qisûr û xavitiya vegotinê di romanê de zêde zêde şaşitiyên gramer û rastnivîsê hebûn. Ger ez bibêjim, di her rûpelê de hebûn, ez dibêm wê ne mibalexe be. Ez ê li vir çend mînakan bidim da ku bi xweşikahî bê fêhkirim ka bi van şaşîtiyan îşê xwendevan çendî zehmet e. Nexasim li pey hev siwarkirina lêkera alîkar, partîsîp û lêkera esas kiriye ku hevokên romanê jihevdeketî bin û neyên fêhmkirin. Ji her yekê çend mînak li jêr in: 
 
Lihevnekirina kirde û lêker
“Ew dengên ku ji nav lepên wan filitîbû,…” (R.57)

Hevokên neberbihev
û jihevdeketî
“Tu dibê qey hemû rengên dinê nemaze jî rengê sor, ji qirika wî ya bi jilêtê zingarî hatiye qelişî herikîne.” (R.8)

“Bo dewsa şopên wî, yê ku li dû xwe li ser ciyê min nû paqijkiribû hişt, paqij bikim bi şurta destê xwe bi hêrs bi dû wî ketim û çûm hundirê apartmanê.” (R.32)

“Ka di vê kanalê de çi heye. Jinekek pêncî û du salî gava qala mêrê ku dixwest kir, têgihiştim ku ez ê ti car nikaribim kesekî bibînim, Xaloyê heftê salî nizanim bo çi jinekê ji xwe re dixwaze, lê jinekek çil û şeş salî wî qebûl kir.” (R.32-33)

“Gava ji rûyên wan ên ku gelek tişt ji wan dihat têgihiştin tu tiştek fêm nekir…” (R.55)

“Hebûnek hewl dida ku xwe ji azadiyê pêk bîne dibû amûrek da dîlbûniyê zêde bike.“ (R.86)

Tewang
 “Qat“ di eynî rûpelê de him mê ye him nêr e: “Li qatê sêyem“, “qata sêyem“ (R.40)
“…, ew sixêfa di guhê min de beriya çend çirkan wek çend peyvên rêzkirî cî girtibû, di mejî de watedar bû.” (R.17) 
“Ewran bêyî ku guh bide meha pûşberê û orta nîvroyê…” (R.21)

Ergatîv:
“…beriya rûnim min wê xist şarjê…” (R.35)
“…vî pitikî min bêhizûr dikir.” (R.46)
“…min wê qontrol kir…” (R.47)
“Ev tişt qet te bêhêvî nedikir?” (R.62-63)

 
* Şaşitiyên gramer û rastnivîsê di pirtûkê de çawa bin, wer hatine hiştin. 
** Ji bo ferqa zeman û ez-ên vegotî û vedibêje:
http://yeniozgurpolitika.net/awirek-li-romana-ev-re-nace-bihuste/

*Ew nivîs 10´ê Cotmeha 2019´an di rojnameya Yeni Ozgur Politika de derçû.

Berbi qur’lt’a nvîsk’arêd Ermenîstana Sovêtîê

Nvîsk’arê lewzşîrin*

Payîze**.. Berêvare… Bakî hênik ji ç’yaê Elegezê tê, ser Êrêvana k’awe-k’ubarr’a derbaz dibe, dibe xuşîna darêd belgzêr’în û belg hêdî-hêdî diweşine e’rdê. Merîkî beşerxweşî p’or’z’îvîn ji soqaqa Abovîapê berjêr dibe. Ew bi dilekî baristan dor-berêd xwe dinhêr’e, Êrêvana k’awe-k’ubarr’a şa dibe, vedibeşire û paşê te hew nihêr’î lezande malê. Lezand ku wan h’emû fikrêd xwe bi lewzekî k’urdîyî şîrîn, bi xeberêd cewahir, bi nexş û nîgarava bir’êje ser k’ag’ezê.
Û awa her êvar, eger ew r’ojêd payîzêye hênike xweşbin, eger ew r’ojêd

Rûpela orîjînal a gotarê

zvistanêye sar û h’işkîbin, yanê jî r’ojêd havîna Êrêvanêye germîbin, E’rebê Şemo (E’reb Şamîlov) dertê û bi h’emdî xwe diger’e, diger’e û die’firîne, ew e’frandinana dibin k’t’êbêd p’ir’qîmete giranbaha. Dibine arzîtîya cmae’tê. Ne axir ew ji dilê cmae’t’ê xeber dide û xazna lîtêreratûra k’urdaye Sovêtîê dewlemend dike!    
H’îmdarê lîtêratûra k’urdêd Sovêtîê bi r’êke e’mre çetîne giranr’a derbaz bûye. Lê ew ji wan e’frandaraye, êd ku wê bi qur’na bimîne û a’frandinêd wî nolanî gulekê wê bîn bilind, şaxvedin, silsileta r’uh’dar û cankin.
Belê, r’ya e’mrê wî çetin û giran bûye. Sala 1897-a bi h’ezara k’urdêd am û t’am t’evî cmae’têd bindeste mayîn bûne şih’îdêd şûrê R’omê. Hema wî çaxî E’reb Şamîlov ji dîa xwe bû. Et’îmî, belengazî, r’ev û kuştin - a, ew bû h’alê cmae’ta k’urdêd R’omê. Mala bavê E’rebê xilfikî xwe avîte ber bextê cmae’ta ûrîs. Çû gundekî ûrisa Alêk’sandrovskêda cîwar bû. Ew bere-bere mezin bû. Bû berxvan, paşê şivan…
Şer’ê h’emdinyaêyî yekê. Dîsa et’îmî, belengazî… Wî çaxî Şamîlov li Sarîqamîşê li ser çêkirina r’ya maşînêya h’esin dixebite. Li vir jî şuxulvaniya wîye r’evolyûsîon destpê dibe û sala 1918-a ew derbazî nava cêrgêd Partîa Bolşêvîka dibe…
Şer’ê bajarvanîêda jî E’reb Şamîlov xwe nîşan dide çawa komûnîstekî erhede.
Sala 1920-î bajarê Moskvaê. Li vir em E’reb Şamîlov înstîtûta Lazarêvda dibînin çawa xwendk’ar. Lê h’ub û h’izkirina berbi cmae’tê w’i berbi xwe dik’işand. Ewî her teherî dixwest bê nava p’areke cmae’ta xweye azabûyî. Qasî qewata xwe k’arê bide cmae’ta xwe û awa pey xilaskirina înstîtûtêr’a em E’rebê xebath’izî egin*** li Erêvanê dibînin. Li vir ew gelek xebatêd cebdar dike û pêr’a jî derheqa r’ojêd cmae’ta xweye zelûlîê, r’ojêd qet’il û xûnê, derheqa r’ojêd wêyî gulvedayîda die’frîne. Ew ne ku t’enê bi e’frandinêd bedewetîêva pêşda tê, lê usa jî bi êd seyasetîêva.
Sala1930-î k’t’êbêd wî „E’mrê Lenîn’’, „Şivanê Biç’ûk’’, „K’oç’ek’w derewîn’’, „Kurmancêd Elegezê’’, „Heleqetîêd Fêodalîê Nava K’urdêd Pişkavkazêda’’ û xebatê mayîn dû hevdu neşir dibin. Her e’frandineke wî bi lut’bekî k’urdiyî şîrinî nazikva hatye nvîsarê, her e’frandineke wî ji r’uh’ê cmae’ta wî tê, ew her qeremanekî e’frandinêd xwe ji e’mrê cmae’tê hiltîne, êd ku bi xeysetê xweva te qey t’irê ber te sekinîne.
Sal pey sala nolanî gûzê jimare tên û derbaz dibin, lê qelema nvîsk’arê meşûr r’uh’ û qewateke t’eze distîne. Ew r’uh’ û qewata e’mrê meyî îroyîne, pêşdaçûyîn û gulvedana e’mrê merivêd Sovêtîêye, dewrana kosmîkîêye, mêrxasî û wet’enh’izîya merivêd Sovêtîêye. A, bona çi nolanî kanîke nemiç’iqî, lal û dur' ji qelema wî dir’ijine ser k’ag’ez’ê.
Belê, wîr’a berbangeke ç’îk-sayî vebûye û badilhewa nîne, ku ewî navê r’omaneke xwe danî „Berbang’”, ya ku sala 1958-a neşir bû. Sala 1959-a Êrêvanêda bi k’urdî r’omana wîya mayîn „Jîyana bextewar’’ tê çapkirinê. Vê r’omanêda  îdî meydana wî fireye. Eger „Berbang’’-êda ew e’mrê cmae’ta k’urde berêye belengaz û azabûna p’areke wê cmae’têye biç’ûk dida k’ivşê, lê vê r’omanêda bi hûrgilî dinvîse dêrheqa r’abûn-r’ûniştin, xeyset, e’detê cmae’ta xwe, şer’k’ariya wê mqabilî zevtçîêd R’omê, dostîya cmae’ta ermenîya û k’urda, azabûna wêda. Her qewmandin nolanî girêfûtkeke hevr’a têne qep’e çekirinê û e’slîne.
Sala 1966-a lîtêratûra k’urdaye sovêtîê bi r’omaneke t’ezeva jî dewlemend bû. Cara e’wlîn r’omana t’erîqîê bi lewzê E’reb Şamîlovî şîrinva bi sernvîsara „Dimdim’’ dik’eve nava lîtêratûra me. Bi vê r’omanêva nvîsk’arê meşûr r’êke t’eze vedike bona lîtêratûra me û dide k’ivşê şer’k’arîya cmaa’ta k’urda mqabilî zevtçîêd Îranê û R’omê. Gerekê bê gotinê, wekî ev r’omana nava lîtêratûra k’urdêd sovêtîêda guleke nava gulane.   
Zûtirekê emê 70-salîya bûyîna nvîsk’arê navûdeng bidne k’ivşê. Em dibêjin navûdeng, çimkî e’frandinêd wî bi zmanê ûrisî, fransî, înglîsî, almanî, ermenî, gurckî, adirbêcanî û bi zmanêd mayî hatine t’ercmekirinê û ji alîê wan cmae’tada bi h’ub û h’izkirineke mezinva hatine qebûlkirinê. E’reb Şamîlov nêzîkî 70 saliye, lê r’uh’ê wî cahile, çimkî her peşdaçûyîneke e’mrê me wî cahil dike û qewatê dide qelema wî. Îro ew ser r’omana xweye „Gundê me’’ dixebite, ya ku ewî p’êşk’êşî 50-saliya R’êvolîûsîa Oktyabrêye sosîalîstîêye mezin û 100-salîya bûyîna B. Î. Lênîn kirye. Em bi dil û can seh’et û qewatê nvîsk’arê k’urdayî  e’yanî lewzşîrin - E’reb Şamîlovr’a dixwezin!

Karlênê Çaçanî

*Ew gotar sala 1966’an 3’ê meha Mijdarê (Noyabrê) di Riya Teze de çap bûye. Gotar ji bo rojnameya Yeni Özgür Politika ji kîrîlî hatiye latînîzekirin û 8’ê Cotmeha 2019’an jî hatiye çapkirin.  
** Min bi xwe qet dest nedaye rastnivîsa gotarê. Ji xeynî alfabeya wê her tiştê nivîsê wekî xwe ye.
*** Ew peyv tam nayê xwendin.